PÊNÛS
 
سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى 
     2017-01-18
عەدنان مەجید محەمەد

سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى

 

عەدنان مەجید محەمەد / ماستەر لە زانستە سیاسییەکان، پسپۆر لە سیستەمى سیاسی و پەروەردەى مەدەنى

سه‌ره‌تا :

له‌ سه‌ره‌تاكانى سه‌ده‌Ù‰ نۆزده‌دا Ú†Ù‡‌مكى سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى ONE HUNDRED DAYS OF REFORM ئاماژه‌ بوو بۆ ده‌سته‌واژه‌يه‌كى سياسى و،‌ ئاماژه‌ بوو بۆ ‌ماوه‌يه‌كى كورتى چاكسازیى گشتگير له‌ هه‌موو بواره‌كان له‌ چين، به‌ شێوه‌يه‌كى دياريكراويش ئه‌Ù… سه‌د Ú•Û†Ú˜Ù‡‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان مانگى ئازار Ùˆ مانگى حوزه‌يرانى ساڵى 1815ز. پاش ئه‌وه‌Ù‰ كه‌ پاشا "گوانگسۆ ئيگرايى" هاته‌ سه‌ر ته‌ختى فه‌رمانڕه‌وايى، ئه‌مه‌یش له‌ دواى ئفليجبوونى ئيمپراتۆرييه‌تى چين بوو له‌ هه‌موو بواره‌كانه‌وه‌ و،‌ دواى دۆڕانى Ú†Ù‡‌ند جه‌نگيكى Ú¯Ù‡‌وره‌ بوو، كه‌ گرنگترينيان شكستيان به‌رامبه‌ر ژاپۆن بوو له‌ جه‌Ù†Ú¯Ù‰ "واته‌رلۆ"دا. بۆيه‌ پادشاى ئه‌Ùˆ كاتى چين، هه‌ستى به‌ كێشه‌كان كرد Ùˆ گوتى: "كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ چينى له‌ قه‌يرانێكى Ú¯Ù‡‌وره‌دايه‌ØŒ به‌ڵام ده‌روازه‌Ù‰ چاره‌سه‌ركردنى قه‌يرانه‌كان نازانم، هه‌روه‌Ùƒ Ú†Û†Ù† هه‌موو كه‌سێكى نه‌خۆش، ده‌زانێت كه‌ نه‌خۆشه‌ØŒ به‌ڵام چۆنيه‌تیى چاره‌سه‌كردنى نه‌خۆشييه‌كه‌ نازانن، تا ئه‌Ùˆ كاته‌Ù‰ پزيشك ده‌ستنيشانى ده‌كات Ùˆ چاره‌سه‌رى ده‌كات. بۆيه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ چينى، پێويستیى به‌ فريادڕه‌س Ùˆ پزیشكێك هه‌يه‌ بۆ ئه‌وه‌Ù‰ ئه‌Ù… كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌يه‌ØŒ بگه‌يه‌نێت به‌ كه‌نارێكى ئارام." پاش ئه‌وه‌Ù‰ پادشا ئيگرايى، دركى به‌ قه‌يرانه‌كانى وڵاته‌كه‌Ù‰ كرد، هاوكاریى  له‌ Ú¯Ù‡‌نجێك وه‌رگرت كه‌ چالاكوانێكى سياسى بوو به‌ناوى "كانگ يۆويى" (Kang Yuwei) Ùˆ به‌ "كۆنفۆشيۆس"ÛŒ نوێ ناوى ده‌ركردبوو.

ئه‌Ù… Ú¯Ù‡‌نجه،‌ زۆر كاريگه‌ر بووه‌ به‌ هزره‌كانى كۆنفۆشيۆس Ùˆ ئه‌فلاتۆن Ùˆ ئه‌رستۆ و، به‌ شێوه‌يه‌كى گشتى كاريگه‌ر بووه‌ به‌ هزر Ùˆ فه‌لسه‌فه‌Ù‰ ڕۆژاوا. له‌ ته‌مه‌نى 29 ساڵيدا، دوو كتێبى ده‌رباره‌Ù‰ چاكسازى بڵاو كرده‌وه‌ و،‌ يارمه‌تیى هه‌موو بزووتنه‌وه‌ ڕێفۆرمخوازه‌كانى چينى داوه‌ØŒ‌ به ‌شێوه‌يه‌Ùƒ كه‌ كاريگه‌رييه‌كى باشي خستۆته‌ سه‌ر سيسته‌مى سياسى Ùˆ ده‌سه‌ڵاتدارانى چينى، كه‌ هه‌ميشه‌ داواى ده‌كرد كه‌ پێويسته‌ حكوومه‌تێكى دامه‌زراوه‌يى بۆ چين بنيات بنرێت كه‌ فۆرمێكى جياواز بێت له‌Ùˆ ڕژێمه‌ پاشايه‌تييه‌Ù‰ كه‌ ئه‌Ùˆ كات له‌ چين هه‌بووه‌.

بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌یش پرۆژه‌يه‌كى چاكسازیى پێشكه‌Ø´ به‌ پادشاى ئه‌Ùˆ كاتى چين كرد و، پاش ڕازيبوونى پادشا به‌ پرۆژه‌كه‌Ù‰ "كانگ"ØŒ كانگى ڕاسپارد بۆ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدان به ‌بزووتنه‌وه‌Ù‰ چاكسازى له‌ چينى پادشايه‌تى. "كانگ" ڕاسته‌وخۆ، هاوڕێ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕيفۆرمخوازه‌كانى تر، هه‌وڵيان دا گۆڕانكاریى Ú¯Ù‡‌وره‌ له‌ چينى پادشايه‌تى دروست بكه‌Ù† كه ‌كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌ره‌Ùˆ حاڵه‌تێكى شارستانى ببه‌Ù†. بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌یش جه‌ختيان له‌سه‌ر Ú†Ù‡‌ند خاڵێكى گرنگ كرده‌وه‌ كه‌ په‌يوه‌ندیى به‌ دروستكردنى هاووڵاتیى باشه‌وه‌ هه‌يه‌. ئه‌وان پێيان وا بوو هۆكارى هه‌موو قه‌يرانه‌كان بريتيیه‌ له‌ نه‌بوونى هاووڵاتیى باش. چونكه‌ وايان ده‌بينى كه‌ سه‌ره‌ڕاى دروستكردنى شوورا Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنى چين له‌ ڕووى بيناسازييه‌وه‌ØŒ به‌ڵام كێشه‌Ù‰ Ú¯Ù‡‌وره‌يان بريتييه‌ له‌وه‌Ù‰ كه‌ نه‌يانتوانيوه‌ هاووڵاتییه‌ÙƒÛŒ وا بنيات بنێن كه‌ تواناى پارستنى ئاسايش Ùˆ ناسنامه‌Ù‰ نه‌ته‌وه‌يیى خۆى هه‌بێت. گرنگترين ئه‌Ùˆ خاڵانه‌Ù‰ كه‌  جه‌ختيان له‌سه‌ر كرده‌وه‌ بريتين له‌:

  1. يه‌كه‌Ù… هه‌نگاوى ڕيفۆرم Ùˆ چاكسازييان به‌ گۆڕينى سيسته‌مى په‌روه‌رده‌يى ده‌ست Ù¾ÛŽ كرد، به‌ربنه‌ماى بير Ùˆ بۆچوونه‌كانى "كۆنفۆشيوس" كه‌ Ù¾ÛŽÙ‰ وايه‌ Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÙ‰ له ‌سيسته‌مى سياسى، به‌ره‌نجامى نه‌بوونى هاووڵاتیى باشه؛ كه‌ له‌مه‌یشدا ÙƒÛ†Ù‰ گشتیى دامه‌زراوه‌ په‌روه‌رده‌ييیه‌كانى كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌رپرسن، وه‌Ùƒ خێزان، قوتابخانه‌ØŒ حزبى سياسى Ùˆ هه‌موو دامه‌زراوه‌كانى ترى كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌. له‌سه‌ر ئه‌Ù… بنه‌Ú•Ù‡‌ته‌ بڕياريان دا به ‌دامه‌زراندنى سيسته‌مێكى نۆىى په‌روه‌رده‌يى، كه‌ تيايدا چاكسازييه‌كى ڕيشه‌یی له‌ كارى قوتابخانه‌كاندا بكرێت و، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌موو پێوه‌ره‌كانى پێشكه‌وتن Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندن له‌ جيهاندا بگونجێت Ùˆ پرۆگرامى خۆیندنى پیشەیى Ùˆ تیۆرییان  Ú¯Û†Ú•Ù‰ Ùˆ به ‌شێوه‌يه‌كى Ù†Û†Ù‰ دايان ڕشته‌وه‌. ئه‌وان بڕياريان دا شێوازى تاقيكردنه‌وه‌كان بگۆڕن. هه‌روه‌ها پرۆژه‌يه‌كيان دانا بۆ ناردنه‌ده‌ره‌وه‌Ù‰ قوتابيان به‌ مه‌به‌ستى فێربوونى زانست Ùˆ زانياریى نوێ Ùˆ فێربوونى مه‌عريفه‌Ù‰ پێويست ده‌رباره‌Ù‰ چۆنيه‌تیى خۆێندنى پيشه‌يى Ùˆ دروستكردنى ئامێر Ùˆ ئامرازه‌ گرنگه‌كانى ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ.
  2. هه‌نگاوى دووه‌ميشيان به‌ دامه‌زراندنى په‌رله‌مانێكى هه‌ڵبژيردراو ده‌ست Ù¾ÛŽ كرد، كه‌ ئه‌ندامانى له ‌لايه‌Ù† Ú¯Ù‡‌له‌وه‌ هه‌ڵده‌بژێردران. ئه‌Ù… ئه‌ندامانه‌ له‌سه‌ريان بوو كه‌ پارێزگارى له‌ مافي هاووڵاتيان بكه‌ن، دژايه‌تیى هه‌موو جۆره‌ Ú¯Ù‡‌نده‌ڵييه‌Ùƒ بكه‌Ù† Ùˆ هه‌ÙˆÚµÙ‰ سه‌رخستنى پرۆژه‌Ù‰ چاكسازى بده‌Ù†.
  3. له‌ هه‌نگاوى سيێه‌مدا، بڕياريان دا به ‌چاكسازيكردن له‌ بونيادى دامه‌زراوه‌Ù‰ سه‌ربازى له‌ چيندا Ùˆ پێداچوونه‌وه‌ به ‌خزمه‌تى سه‌ربازی و،‌ تيشكيان خسته‌ سه‌ر Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌ككردنى سوپا بۆ به‌رگريكردن له‌ ئاسايش Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیى گشتیى چين.
  4. هه‌روه‌ها Ú†Ù‡‌ند پرۆژه‌يه‌كى گرنگيان بۆ چاكسازى له‌ كه‌رتى ته‌ندروستى Ùˆ دابينكردنى ده‌رمان  Ùˆ چاكتركردنى كه‌رتى كشتوكاڵى، به‌ يه‌Ùƒ پاكێج، پێشكه‌Ø´ كرد.

جێبه‌جێكردنى هه‌موو ئه‌Ùˆ چاكسازیيانه‌یش له‌ ئه‌ستۆى هه‌موو دامه‌زراوه‌كانى كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ بووه‌ØŒ به‌ڵام تيشكى سه‌ره‌كييان له‌سه‌ر پرۆسه‌Ù‰ په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردن بووه‌ØŒ چونكه‌ ئه‌وه‌يان زانيوه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بێت Ùˆ هه‌ر شكستێك له‌ خاڵى يه‌كه‌Ù… ڕوو بدات، ئه‌وه‌ هه‌موو كه‌رته‌كانى تريش تووشى شكستى Ú¯Ù‡‌وره‌ ده‌بنه‌وه‌Ø› چونكه‌ پرۆسه‌Ù‰ بنياتنان Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ياندنى هاووڵاتیى باش شكستی هێناوه‌.

هه‌روه‌Ùƒ ئاشكرايشه‌ له‌ سه‌رده‌مى نوێدا، چين يه‌كێكه‌ له‌ وڵاته‌ زلهێزه‌كانى دونيا Ùˆ خاوه‌Ù† Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌يه‌كى Ú¯Ù‡‌وره‌يه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى Ùˆ يه‌كێكه‌ له‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌Ù‰ كه‌ تواناى به‌كارهێنانى مافى ڤيتۆى هه‌يه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نى ئاسايش. له‌ ڕوانگه‌Ù‰ هه‌ندێك له‌ شاره‌زايان Ùˆ مێژووناسان، ئه‌Ù… Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنه‌Ù‰ وڵاتى چين له‌ ڕووى سياسى Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜Ù‰ Ùˆ سه‌ربازييه‌وه‌ØŒ به‌ره‌نجامى ئه‌Ùˆ چاكسازييانه‌يه‌ كه‌ كانگ Ùˆ ڕيفۆرمخوازه‌كانى سه‌رده‌مى خۆى بنه‌ماكه‌يان دانابوو. بۆيه‌ ئێستایش Ú†Ù‡‌مكى "سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى" له‌ بير Ùˆ هزرى زۆريك له‌ تاكه‌كان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ چينیدا بايه‌خى تايبه‌ت به‌ خۆى هه‌يه‌ و، خۆيان به‌ قه‌رزارى ئه‌Ùˆ ڕۆژانه‌ ده‌زانن. له‌Ù… چوارچێوه‌ خۆيندنه‌وه‌ مێژووييیه‌وه،‌ ده‌كرێت بپرسين پرۆسه‌Ù‰ چاكسازیى ڕيشه‌يى له‌ هه‌رێمى كوردستان له‌ Ú† ئاستيكدايه‌ØŸ ده‌سه‌ڵات Ùˆ نوخبه‌Ù‰ ڕۆشنبير تواناى ئه‌نجامدانى پرۆژه‌يه‌كى گونجاوى چاكسازیى ڕيشه‌ييیان هه‌يه‌ØŸ بۆيه‌ به‌ پێويستى ده‌زانم به ‌شێوه‌يه‌كى پوخت، تيشك بخه‌مه‌ سه‌ر پرۆسه‌Ù‰ چاكسازى له‌ هه‌رێمى كوردستان.                                

هه‌ڵسه‌نگاندنى پرۆسه‌Ù‰ چاكسازى له‌ هه‌رێمى كوردستان:

هه‌روه‌Ùƒ ئاشكرايه‌ هه‌رێمى كوردستان له‌Ù… ڕۆژگاره‌Ù‰ ئه‌مڕۆماندا دوچارى كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ قه‌يران Ùˆ كێشه‌Ù‰ Ú¯Ù‡‌وره‌ بۆته‌وه‌ØŒ كه‌ به‌ره‌نجامى ئه‌Ùˆ فۆرمه‌ له‌ حوكمڕانييه‌يه‌ كه‌ له‌ ماوه‌Ù‰ 25 ساڵى ڕابردوو له‌ هه‌رێمى كوردستان پياده‌ كراوه‌ØŒ ئه‌وانيش: قه‌يرانى سياسى، قه‌يرانى دارايى، قه‌يرانى ياسايى، قه‌يرانى كۆمه‌ڵايه‌تى، قه‌يرانى خزمه‌تگوزارى، قه‌يرانى ته‌ندروستى Ùˆ ژينگه‌يى، قه‌يرانى كه‌لتوورى Ùˆ په‌روه‌رده‌يى، كه‌ ئه‌مه‌Ù‰ دوايیيان كاره‌ساتێكى Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÙƒ Ú¯Ù‡‌وره‌يه‌ Ùˆ سه‌رچاوه‌Ù‰ هه‌موو قه‌يرانه‌كانى دیكه‌یه‌. بۆيه‌ ده‌بينرێت قه‌يرانه‌كان له‌ هه‌موو سێكته‌ره‌كانه‌وه‌يه‌‌ به ‌شێوه‌Ù‰ جياواز Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌Ù‰ جياواز. له‌ هه‌رێمى كوردستانيش هه‌مووان داواى چاكسازى ده‌كه‌Ù†: په‌ر‌له‌مان، حزبه‌كان به‌ ئۆپۆزیسيۆن Ùˆ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ØŒ ڕۆشنبيران Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ پياوانى ئايینى Ùˆ ڕێكخراوه‌كانى كۆمه‌ÚµÙ‰ مه‌ده‌نى و، ته‌نانه‌ت خودى حكوومه‌تى هه‌رێميش داواى چاكسازى ده‌كات و، ده‌ڵێت پێويستیمان به‌ چاكسازييه‌. ته‌نانه‌ت Ú†Ù‡‌ندان ليژنه ‌Ùˆ ÙƒÛ†Ú• Ùˆ سمينار Ùˆ وۆركشۆپ بۆ ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌Ù‰ Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÙ‰ ده‌به‌سترێت، جگه‌ له‌مه‌یش ده‌سته‌Ù‰ نه‌زاهه‌ Ùˆ ديوانى چاودێریى دارايى هه‌ن، وه‌Ùƒ دوو دامه‌زراوه‌Ù‰ فه‌رمى بۆ دژايه‌تیى Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÙ‰.

لێره‌دا Ú†Ù‡‌ند پرسيارێكى سه‌ره‌كى سه‌ر هه‌ڵده‌دات:‌ بۆچى پرۆسه‌Ù‰ چاكسازى له‌ هه‌رێمى كوردستان، به‌رده‌وام له‌ حاڵه‌تى شكستدايه‌ØŸ ئايا ده‌توانين بڵێین پرۆژه‌يه‌كى چاكسازى، له‌ كوردستاندا بوونى هه‌يه‌ØŸ ئايا ويست Ùˆ ئيراده‌Ù‰ چاكسازى، Ù¾ÛŽØ´ حزب Ùˆ حكوومه‌ت له‌ ناخى تاكه‌كاندا هه‌يه؟‌ واته‌ تاك، له‌ بيركردنه‌وه‌ Ùˆ هه‌ڵسوكه‌وت Ùˆ ژيانى تايبه‌تى خۆىدا ئاماده‌ییى گۆڕانكاریى تێدايه‌ØŸ بۆچی ئاستى Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÙ‰ له‌ هه‌رێمى كوردستان، له‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌يه‌كى زۆر به‌رزه‌ØŸ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌Ù‰ ئه‌Ù… پرسيارانه،‌ ده‌بێت ڕاسته‌وخۆ تيشك بخه‌ينه‌ سه‌ر بونيادى كۆمه‌ڵايه‌تى Ùˆ كه‌لتوورى Ùˆ سياسی Ùˆ په‌روه‌رده‌يیى كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ كوردى، چونكه‌ به‌بێ جياوازى، به‌شێكى زۆرى ئه‌Ùˆ لايه‌نانه‌Ù‰ كه‌ پرۆژه‌يان بۆ چاكسازى هه‌يه‌ØŒ خۆيان به‌شێكن له‌ كێشه‌كان. داب Ùˆ نه‌ريت Ùˆ كه‌لتوورى ته‌سك Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیى كه‌سی، ئاسته‌Ù†Ú¯Ù‰ Ú¯Ù‡‌وره‌Ù‰ به‌رده‌Ù… پرۆسه‌Ù‰ چاكسازين له‌ هه‌رێمى كوردستان. خاڵێكى جه‌وهه‌رى لێره‌دا ئه‌وه‌يه،‌ له‌ هه‌موو پرۆژه‌يه‌Ùƒ Ùˆ پاكێجێكى چاكسازیدا به‌رژه‌وه‌ندیى حزبى له‌به‌رچاو گيراوه‌. مه‌به‌ست لێى، Ú•Ù‡‌شكردنه‌وه‌ Ùˆ سڕينه‌وه‌Ù‰ به‌رامبه‌ر بووه،‌ به‌تايبه‌ت له‌ لايه‌Ù† حزبه‌ ئۆپۆزیسيۆنه‌كانه‌وه‌ و،‌ يان بۆ به‌رده‌وامیى ئه‌Ùˆ واقعه‌ بووه كه‌ ده‌سه‌ڵات دروستى كردووه‌ له‌ لايه‌Ù† حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانه‌وه‌. كه‌واته‌ پرۆژه‌يه‌كى چاكسازیى ڕاسته‌قينه‌ له‌ كوردستاندا، بوونى نه‌بووه‌. هه‌روه‌ها به ‌درێژايیى 25 ساڵى ڕابردوو، هيچ بزووتنه‌وه‌يه‌ك، يان گرووپێكى چاكسازى په‌يدا نه‌بووه‌ØŒ نه‌ له‌ناو خودى حزبه‌ سياسييه‌كان، نه‌ له‌ناو نوخبه‌Ù‰ ڕۆشنبير Ùˆ نووسه‌ران و، نه‌ له‌ناو چينه‌ جياوازه‌كانى كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا؛ ئه‌وه‌Ù‰ هه‌بووه‌ ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌Ù‰ Ú†Ù‡‌ند وه‌ره‌قه‌يه‌كى نووسراو Ùˆ Ú†Ù‡‌ند  قسه‌يه‌كى بريقه‌دار بووه‌. چونكه‌ بۆ پرۆسه‌Ù‰ چاكسازى Ùˆ هه‌ر ڕابوونێكى ڕيفۆرمخوازى، Ú†Ù‡‌ند خاڵێكى بنه‌Ú•Ù‡‌تى هه‌Ù† كه‌ به‌هه‌ند وه‌رده‌گيرێن:

  1. ئيراده‌ Ùˆ ويستى جێبه‌جێكردن.
  2. ئه‌Ù‚Úµ Ùˆ فه‌لسه‌فه‌ Ùˆ بونيادى هزرى.
  3. ده‌ستنيشانكردنى خاڵه‌ لاوازه‌كان Ùˆ كێشه‌ جه‌وهه‌رييه‌كان.

ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ته‌ماشاى هه‌رێمى كوردستان بكه‌ين، ده‌بينين كێشه‌Ù‰ Ú¯Ù‡‌وره‌ له‌Ùˆ سێ خاڵه‌Ù‰ سه‌ره‌وه‌ هه‌يه‌.  Ø³Ù‡‌باره‌ت به‌ خاڵى يه‌كه‌Ù…ØŒ ده‌توانين بڵێین هه‌موو ئه‌Ùˆ لايه‌نانه‌Ù‰ له‌ هه‌رێمى كوردستاندا پرۆژه‌Ù‰ چاكسازييان پێشكه‌Ø´ كردووه،‌ ئيراده‌ Ùˆ ويستى جێبه‌جێكردنيان له‌ ئاستێكى زۆر لاوازدا بووه‌. بۆ  نموونه‌ حزبه‌كانى ده‌سه‌ڵاتدار، به‌تايبه‌ت "پارتى ديموكراتى كوردستان" Ùˆ "يه‌كێتیى نیشتمانیى كوردستان"ØŒ كاركردنيان زۆر جار به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌Ù‰ ئه‌Ùˆ پرۆژه‌ چاكسازييانه‌ بووه‌ كه‌ خودى حزبه‌كانيان، يان فراكسیۆنه‌ په‌رله‌مانييه‌كانيان پێشكه‌شيان كردووه‌. ئه‌Ù… خاڵه‌ بۆ حزبه‌كانى تريش وه‌كوو "بزووتنه‌وه‌Ù‰ گۆڕان" Ùˆ "كۆمه‌ÚµÙ‰ ئيسلامى" Ùˆ "يه‌كگرتووى ئيسلامى" هه‌مان ڕادده‌ÛŒ ڕاستێتیى تێدايه‌ØŒ چونكه‌ له‌ Ú†Ù‡‌ندان هه‌ڵوێستى سياسیدا مامه‌ÚµÙ‡‌Ù‰ دژبه‌يه‌كيان كردووه‌. بۆ نموونه‌ بزووتنه‌وه‌Ù‰ گۆڕان له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌Ù‰ دواخستنى دانيشتنى په‌رله‌مان، جاڕى ئه‌وه‌يان دا كه‌ په‌رله‌مانتار Ùˆ فراكسيۆنه‌كه‌يان به ‌شێوه‌يه‌كى سه‌ربه‌خۆ كار ده‌كه‌ن، به‌ڵام ئه‌Ù… بزووتنه‌وه‌يه‌ له‌ كاتى ڕێككه‌وتننامه‌كه‌Ù‰ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ يه‌كێتیى نیشتمانیدا له‌ به‌ياننامه‌يه‌كدا باسيان له‌وه‌ كرد كه ‌ده‌بێت فراكسيۆنه‌كانيان پشت به‌ سه‌ركردايه‌تیى هاوبه‌شى هه‌ر دوو لا ببه‌ستن؛ كه‌ ئه‌مه‌یش كارێكى دژيه‌كه‌ له‌ گوتارى ئه‌Ùˆ حزبه‌دا.‌

خاڵێكى تر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ميشه‌ ئه‌Ù… حزبانه‌ له ‌يه‌كتر به‌به‌هانه‌Ù† و، هه‌ÙˆÚµÙ‰ شكستپێهێنانى هه‌موو جوانييه‌كانى يه‌كتر ده‌ده‌Ù†. كه‌واته‌ Ù¾ÛŽØ´ چاكسازیى ڕيشه‌يى له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ پێويسته‌ چاكسازى له‌ناو خودى حزبه‌كان Ùˆ كارى حزبايه‌تى له‌ هه‌رێمى كوردستان بكرێت. به‌Ù… شێوه‌يه‌ هيچ حزبێك ناتوانێت ڕێبه‌رايه‌تیى بزووتنه‌وه‌Ù‰ چاكسازى له‌ هه‌رێمى كوردستاندا بكات.

سه‌باره‌ت به‌ خاڵى دووه‌Ù…ØŒ  هه‌روه‌Ùƒ ده‌بينرێت له‌ پشته‌وه‌Ù‰ هيچ پرۆژه‌يه‌كى چاكسازى له‌ هه‌رێمى كوردستان، فه‌لسه‌فه‌ Ùˆ ئه‌Ù‚Úµ Ùˆ هزرێكى قووڵ نييه‌ كه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى فه‌لسه‌فه‌يه‌كى سياسيی قووڵه‌وه‌ سه‌رچاوه‌Ù‰ گرتبێت. Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ هۆكارى ئه‌مه‌یش ئه‌وه‌ بێت كه‌ به‌شێكى زۆرى نووسه‌ر Ùˆ ڕۆشنبيران كه‌سانێكى حزبى بن و، نه‌توانن له‌ ده‌ره‌وه‌Ù‰ ئيراده‌ Ùˆ ويستى حزبه‌كانيانه‌وه‌ كار بكه‌Ù†.

تايبه‌ت به ‌خاڵى سێيه‌ميش، چونكه‌ ويست Ùˆ ئيراده‌ Ùˆ ئه‌Ù‚Úµ Ùˆ فه‌لسه‌فه‌ له‌ پشته‌وه‌Ù‰ ئه‌Ùˆ پرۆژانه‌وه‌ نييه‌ كه‌ له‌ هه‌رێمى كوردستان بۆ چاكسازى پێشكه‌Ø´ ده‌كرێن، بۆيه‌یش نه‌توانراوه‌ ده‌ستنيشانى كێشه‌ جه‌وهه‌رييه‌كان بكرێت. له‌ هه‌رێمى كوردستان، كه‌ باس له‌ چاكسازى Ùˆ ڕيفۆرم Ùˆ Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÙ‰ ده‌كرێت، ڕاسته‌وخۆ پرۆژه‌ چاكسازييه‌كان بۆ كێشه‌Ù‰ دارايى Ùˆ سياسی پێشكه‌Ø´ ده‌كرێن؛ چونكه‌ دركپێكردنى كێشه‌ جه‌وهه‌رييه‌كان له ‌لاى ئه‌Ùˆ لايه‌نانه‌Ù‰ پرۆژه‌ بۆ چاكسازى پێشكه‌Ø´ ده‌كه‌ن، زۆر لاوازه‌. بۆ نموونه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر چاكسازييه‌كانى "كانگ" له‌ چين، يه‌كسه‌ر بيرى له‌ گۆڕينى سيسته‌مى په‌روه‌رده‌يى كرده‌وه،‌ چونكه‌ دركى به‌وه‌ كرد كه‌ Ù¾ÛŽØ´ هه‌موو كێشه‌كان، چين كێشه‌Ù‰ بنياتنانى هاووڵاتیى باشى هه‌يه‌Ø› ئه‌مه‌یش به‌ پشتبه‌ستنى به‌ بير Ùˆ بۆچوونه‌كانى (كۆنفۆشيۆس – ئه‌فلاتۆن – ئه‌رستۆ). كه‌واته‌ ئه‌Ù… Ú¯Ù‡‌نجه‌ سياسييه،‌ ڕاسته‌وخۆ دركى به‌وه‌ كرد كه‌ ده‌بێت ده‌ستنيشانى پله‌ به ‌پله‌Ù‰ كێشه‌كان بكرێت.

ئێستا له‌ هه‌رێمى كوردستانيش به‌ هه‌مان شێوه،‌ گرنگترين Ùˆ جه‌وهه‌ريترين كێشه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا بريتييه‌ له‌ نه‌بوونى هاووڵاتیى باش؛ هاووڵاتييه‌Ùƒ كه‌ له‌ پێناو پاراستن Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندن به‌ ئاسايشى نه‌ته‌وه‌يیدا، تواناى ناسينى به‌ها به‌نرخه‌ نه‌ته‌وه‌يى Ùˆ مه‌ده‌نييه‌كانى هه‌بێت. به‌ڵام هيچ يه‌Ùƒ له‌ حزبه ‌سياسييه‌كان له‌ پرۆژه‌ Ùˆ پاكێجه‌ چاكسازييه‌كانيانه‌وه باسيان له‌Ù… خاڵه‌ نه‌كردووه‌ Ùˆ به‌هه‌نديان وه‌رنه‌گرتووه‌. هيچ كات باسيان له‌ گۆڕانكارى له‌ پرۆسه‌Ù‰ په‌روه‌رده‌يى نه‌كردووه‌ØŒ چونكه‌ نابێت بيرمان بچێت گرنگترين كه‌ناڵى Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ياندن Ùˆ بنياتنانى هاووڵاتیى باش، بريتيیه‌ له‌ سيسته‌مى په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردن. هه‌روه‌Ùƒ فه‌يله‌سووفى Ú¯Ù‡‌وره‌ "ئيمانوێل كانت" ده‌ڵێت: "ناتوانرێت گۆڕانكاریى ڕيشه‌يى له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا بكرێت، ته‌نیا Ùˆ مه‌Ú¯Ù‡‌ر گۆڕانكارى له‌ كه‌لتوور Ùˆ ئه‌قڵييه‌تى باوى كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا بكرێت؛ بۆ ئه‌مه‌یش ته‌نیا يه‌Ùƒ كه‌ناڵمان هه‌يه‌ ئه‌ويش بريتيیه‌ له‌ په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردن."

حزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان، به‌دياريكراوى پارتى ديموكراتى كوردستان Ùˆ يه‌كێتیى نیشتمانیى كوردستان، له‌ ماوه‌Ù‰ ڕابردوودا نه‌ياتوانيوه‌ سيسته‌مێكى په‌روه‌رده‌يیى پێشكه‌وتوو Ùˆ مۆدێرن له‌ هه‌رێمى كوردستان بنيات بنێن، كه‌ هاووڵاتييه‌كى هۆشيارى كاراى مه‌ده‌نى Ùˆ نیشتمانى Ù¾ÛŽ بگه‌يه‌نێت؛ چونكه‌ تا ئێستا نازانرێت سيسته‌مى په‌روه‌رده‌يى له‌ هه‌رێمى كوردستان، ده‌يه‌وێت Ú† هاووڵاتييه‌Ùƒ Ù¾ÛŽ بگه‌يه‌نێت. هه‌روه‌ها حزبه‌كانى تر كه‌ پێشتر وه‌كوو ئۆپۆزیسيون كاريان ده‌كرد، به‌ڵام له‌Ù… كابينه‌يه‌دا‌ به‌شداریى حكوومه‌تى بنكه‌ فراوانيان كرد كه‌ بريتين له (بزووتنه‌وه‌Ù‰ گۆڕان- كۆمه‌ÚµÙ‰ ئيسلامى – يه‌كگرتووى ئيسلامى)ØŒ ديسانه‌وه‌ خۆيان له‌ قه‌ره‌ÛŒ ئه‌Ùˆ بابه‌ته‌ نه‌داوه‌ و، هه‌ستيان به‌ گرنگیى گۆڕانكارى له‌ سيسته‌مى په‌روه‌رده‌يى بۆ بنياتنانى هاووڵاتیى باش، نه‌كرد. بۆ نموونه‌ هه‌موو هه‌Úµ Ùˆ تێكۆشان Ùˆ گفتوگۆكردنيان له‌سه‌ر وه‌رگرتنى ئه‌Ùˆ وه‌زاره‌تانه‌ بوو‌ كه‌ هێز Ùˆ پاره‌Ù‰ تێدايه‌. به‌ڵام ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بگه‌ڕێينه‌وه‌ سه‌ر وته‌كه‌Ù‰ "ئيمانوێل كانت"ØŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ùˆ لايه‌نانه‌ بايه‌Ø® Ùˆ گرنگیيان به‌ پرۆسه‌Ù‰ چاكسازى Ùˆ گۆڕانكاریى ڕيشه‌يى بدايه‌ØŒ ده‌بوايه‌ له‌ هه‌نگاوى يه‌كه‌مدا هه‌ÙˆÚµÙ‰ وه‌رگرتنى وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌يیى حكوومه‌تى هه‌رێمى كوردستانيان دابايه‌ و، گۆڕانكاریى Ú¯Ù‡‌وره‌يان له‌وێوه‌ ده‌ست Ù¾ÛŽ بكردايه‌. كه‌واته‌ هه‌تا ئێستا پرۆژه‌يه‌كى گشتگير Ùˆ جه‌وهه‌رى بۆ چاكسازیى ڕاسته‌قينه‌ پێشكه‌Ø´ نه‌كراوه‌ØŒ كه‌ ئه‌مه‌یش جێگه‌Ù‰ داخه‌! چونكه‌ به‌Ù… شێوازه‌ØŒ هيچ هه‌نگاوێك له‌ پروسه‌Ù‰ دژايه‌تیى Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÙ‰ Ùˆ چاكسازیى ڕيشه‌يىدا ناچينه‌ پێشه‌وه‌.

له‌ كۆتايیدا، پێویستە هەنگاوى سەرەتاى پرۆژەى چاکسازى Ù„Û• هەرێمى کوردستان بریتییە Ù„Û• بنیاتنانى هاووڵاتیی باش بەبێ ئەمە هیچ لایەنێک ئەلتەرناتیڤى ئەوى تر نییە، چونكه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ته‌نیا گۆڕانكاریى ڕووكه‌شى بكرێت Ùˆ حكوومه‌ت Ùˆ ده‌سه‌ڵات، له‌ جياتى لايه‌نێك، لايه‌نێكى تر وه‌رى بگرێت، به‌  هه‌مان ئه‌Ùˆ ئه‌قڵیيه‌ت Ùˆ ڕۆحييه‌ته‌ÛŒ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا باوه‌ØŒ ئه‌وا هيچ شتيك ناگۆرێت. بۆيه‌ پێويسته،‌ Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÙ‰ له‌ هزر Ùˆ بونياد Ùˆ ناخى تاكه‌كان ده‌ربهێنرێت، ئينجا گۆڕانكاریى Ú¯Ù‡‌وره‌ ده‌ست Ù¾ÛŽ بكه‌ين. دوو هەنگاو دەکرێت ببێتە زامنى سەرکەوتنى پرۆژەى چاکسازى Ùˆ ڕووبەڕووبونەوەى گەندەڵى، ئەوانیش :

1-     ئیرادەى دەسەڵات Ùˆ حزبە سیاسییەکان .

2-     هەبوونى هزر Ùˆ فەلسەفەیەکى قووڵ Ù„Û• پشتەوەى پرۆژە چاکسازییەکان.

 

 
 
« Ú•Û†ÚµÙ‰ حزبە سیاسییەکان Ù„Û• پێکهێنانى کەلتووری سیاسی Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا
« Ú•Û†ÚµÙ‰ قوتابخانە Ù„Û• پێگەیاندنى سیاسیدا 
« پەروەردەى مەدەنی، ÙˆÛ•Ú© ئامرازێکى سەرەکیى سەقامگیریى سیاسی Ùˆ بنیاتنانەوەى ئاشتى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« پەیمانى کۆمەڵایەتى، ÙˆÛ•Ú© ڕێگەچارەى قەیرانەکان Ù„Û• هەرێمى کوردستان Ù„Û• قۆناغى Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەت
« بنەما فەلسەفییەکانى مافەکانى مرۆڤ Ùˆ خۆیندنەوەیەک بۆ پرۆگرامەکانى مافەکانى مرۆڤ Ù„Û• ناوەندەکانى خۆێندن Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« Ú•Û†ÚµÙ‰ ڕێکخراوە ناحکوومییەکان Ù„Û• بنیاتنانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون