PÊNÛS
 
Ú˜Ù† Ùˆ ناوه‌ندی بڕیار؛ ڕاستی Ùˆ ئاماره‌کان 
     2017-01-14
کنێر عه‌بدوڵڵا

Ú˜Ù† Ùˆ ناوه‌ندی بڕیار؛ ڕاستی Ùˆ ئاماره‌کان

کنێر عه‌بدوڵڵا نووسەر

بەشداریی ژنان Ù„Û• پرۆسەی سیاسی Ùˆ ناوه‌ندی بڕیاردا، دیارده‌یه‌Ú©ÛŒ جیهانییه‌ و، Ù„Û• سەرتاسەری وڵاتانی جیهاندا، ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی Ù„Û• ئاستێکی دەستەبژێردا خۆی دەبینێتەوە، به‌ڵام گفتوگۆ Ùˆ خه‌باتی زۆری بۆ ده‌کرێت Ùˆ‌ هەنگاوەکانی بەشداریکردن Ùˆ کاریگەرییان بەپێی کۆمەڵەکان گۆڕانکاری بەخۆوە دەبینێت؛ ویڕای ئه‌وه‌ÛŒ به‌شداریی سیاسیی ژنان Ú¯Ù‡‌ر له‌سه‌ر بنه‌مای هزری Ùˆ کرده‌یی بێت، له‌ پرۆسه‌ÛŒ سیاسیی هه‌ر وڵاتێکدا گرنگیی خۆی هه‌یه‌.

گرنگیی به‌شداریی ژنان له پرۆسه‌ÛŒ بڕیاردا:

به‌شداریی ژنان له پرۆسه‌ÛŒ بڕیاردا له‌ سه‌رجه‌Ù… ناوه‌نده‌کانی سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری Ùˆ... کاریگه‌ریی هه‌یه‌ Ùˆ هۆکارێکه‌ بۆ به‌هێزکردنی ناوه‌نده‌کان Ùˆ بڕیاروه‌رگرتن له‌سه‌ر ڕووداوه‌کان، هه‌روه‌ها Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌Ú©Ù‡ بۆ هاوخه‌باتی Ùˆ ژیانێکی خۆش Ùˆ خۆشگوزه‌ران، به‌ده‌ر له‌وه‌ÛŒ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌کردن Ùˆ Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتن Ùˆ شارستانییه‌تی تاک Ùˆ کۆمه‌Úµ له‌ گشت ڕوویه‌Ú©Ù‡‌وه‌.

 Ø¦Ù‡‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ خودی به‌شداربوونه‌Ú©Ù‡‌‌ پرۆسه‌یه‌Ú©ÛŒ دیموکراتییە‌ Ùˆ یه‌Ú©ÛŽÚ©Ù‡‌ له‌ بنه‌ماکانی مافی مرۆڤ، Ú©Ù‡‌ ده‌ره‌نجام به‌شداربوونی له‌ پرۆسه‌Ú©Ù‡‌دا ئاڕاسته‌ÛŒ Ú•Ù‡‌ÙˆÚ•Ù‡‌وه‌ÛŒ بڕیار Ùˆ بابه‌ته‌کان به‌ ئاقارێکی باشتر Ùˆ به‌به‌رهه‌متر Ùˆ سوودمه‌ندتردا ده‌بات.

دۆخی ژنانی باشووری کوردستان له‌ نێوه‌ندی بڕیاردا:

بۆ زانینی دۆخی ژنان له‌ نێوه‌ندی بڕیاردا، گوزه‌رێک به‌Ù†ÛŽÙˆ واقعی ده‌زگه‌کانی هه‌رێمی کوردستان ده‌Ú©Ù‡‌ین، Ú©Ù‡ به‌داخه‌وه‌ ده‌ره‌نجامه‌کان ده‌ریان خستووه‌  ‌تا ئێستا  Ø¨ÙˆÙˆÙ†ÛŒ به‌شداریی ژنان له‌ ئاستێکی Ú©Ù‡‌Ù… Ùˆ لاوازدایه‌  ÙˆØŒ له‌ هه‌مان کاتدا له‌ ئه‌جێندا Ùˆ ستراتیژ Ùˆ پلانی کرده‌ییی هه‌ر یه‌Ú© له‌ ناوه‌نده‌ ته‌شریعی Ùˆ ته‌نفیزی Ùˆ  ته‌نانه‌ت حزبه‌‌ سیاسییه‌کاندا، نه‌بووه‌ته‌ جێی بایه‌خی جددی Ùˆ هه‌نگاوی به‌رچاو؛ ئه‌وه‌یش گرێدراوی کۆمه‌ڵیک هۆکاری جیاجیایه‌.

1. په‌رله‌مانی کوردستان:

ساڵی 1992 هه‌رێمی کوردستان، Ú©Ù‡‌ به‌ناوی هەرێمی کوردستانی کۆماری عێراقی فیدڕاڵ ناسێنرا، تا ئێستا خاوەن دەستوور نییە، یەکەم هەڵبژاردنی بۆ پەرلەمان Ù„Û• ساڵی ١٩٩٢ ئەنجام دا. Ù„Û• شوباتی 2009ØŒ یاسای هەڵبژاردنی هەرێمی کوردستان هەموار کرایەوە  Ùˆ کەمترین Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ یاساییی پەرلەمانتارانی ژنان تیایدا، بریتی بوو Ù„Û• 25% بۆ 30% بەرز کرایەوە؛ به‌ واتایه‌Ú© Ú©Ù‡‌ له‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ Ú©Ù‡‌متر نه‌بێت. له‌ کاتێکدا له‌ واقعی به‌ڕێوه‌چوونی Ú©Û†ÛŒ خوله‌کانی په‌رله‌مانی کوردستان، له‌ سه‌رجه‌Ù… پۆسته‌کانی سه‌رۆکایه‌تیی په‌رله‌مانی کوردستاندا، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ژنان بریتی بووه‌ له‌ 0% به‌رامبه‌ر Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ پیاوان Ú©Ù‡‌ بریتی بووه‌ له‌ 100%.

2. حکوومه‌تی هه‌رێمی کوردستان:

له‌ سه‌رجه‌Ù… پێکهاته‌ÛŒ کابینه‌کانی حکوومه‌تی هه‌رێمی کوردستان،  Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ژنان له‌ سه‌رجه‌Ù… سه‌رۆکایه‌تیی ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ وه‌زیراندا (سه‌رۆک Ùˆ جێگری حکوومه‌ت)ØŒ  بریتی بووه‌ له‌ 0% به‌رامبه‌ر به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 100%  Ø¨Û† پیاوان‌ØŒ له‌ کاتێکدا له‌ سه‌رجه‌Ù… پێکهێنانی وه‌زاره‌ته‌کانیشدا له‌ Ú©Û†ÛŒ سه‌رجه‌Ù… وه‌زاره‌ته‌کان، هه‌میشه (1- 2) کابینه‌ÛŒ حکوومه‌ت له‌ لایه‌Ù† ژنانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ چووه‌‌Ø› به‌Ùˆ واتا‌یه‌ÛŒ له‌ناو حکوومه‌تدا "کۆتا"ØŒ بوونی نییه‌.

له‌ حکوومه‌ته‌ خۆجێیییه‌کاندا،  به‌ نموونه‌ ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ پارێزگاکان Ú©Ù‡‌ Ù„Û• لایەن دەسەڵاتی کاتیی هاوپەیمانان بە بڕیاری ژمارە ٧١ Ù„Û• Ù¦ÛŒ نیسانی ٢٠٠٤ یاساکه‌ ده‌رچوو و،‌ یه‌Ú©Ù‡‌Ù… هه‌ڵبژاردنی  له‌ ٣٠\Ù¡\٢٠٠٥ بەڕێوە چوو و، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئەو یاسایە "نابێت Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ژنان له‌ ٢٥% کەمتر بێت". بە درێژاییی مێژووی هەرێمی کوردستان، هیچ پارێزگارێک Ú˜Ù† نەبووە، Ù„Û• هەمان کاتدا تا ئه‌Ù…Ú•Û† تەنیا چوار Ú˜Ù† توانیویانە بگەنە پلەی قائمقام.

له‌ دەرەنجامی دوا توێژینەوەکانی Ú©Û• Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ ٢٠٠ ژنانی فەرمانبەری دامودەزگه‌کانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ù„Û• هه‌ر دوو پارێزگای سلێمانی Ùˆ هەولێر ئەنجام درا، Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ بەڕێوەبەری فەرمانگەکان دەری دەخات پیاوانی بەڕێوەبەر زۆرترین Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ‌ پۆسته‌کان Ù¾ÛŽÚ© ده‌هێنن  Ú©Ù‡ ‌بریتییه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ٧٥%ÛŒ فەرمانگەکانی پارێزگای سلێمانی Ùˆ ٨٧%  Ù„Û• پارێزگای هەولێر.

Ù„Û• کاتێکدا ئامارەکانی زۆرێک Ù„Û• فەرمانگەکان، به‌تایبه‌ت بواری ته‌ندروستی Ùˆ په‌روه‌رده،‌ ئەوە دەخەنە ڕوو Ú©Û• Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ فه‌رمانبه‌رانی ژنان، زیاترن Ù„Û• پیاوان، بەڵام بوونی ئەو ڕێژەیە Ù„Û• پۆستەکانی خوارەوەی فەرمانگەکاندا بەدی دەکرێت و، تا پۆستەکان بەرز بێتەوە، Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ژنان کەمتر دەکات.

هۆکاره‌کان ڕێگرن بۆ  Ø¨Ù‡‌شداریی ژنان له‌ پرۆسه‌ÛŒ بڕیاردا:

  1. Ú©Ù‡‌لتوور Ùˆ دابونه‌ریت:

دابونه‌ریتی کۆمه‌ÚµÛŒ کوردی به‌گشتی، تێکه‌ÚµÙ‡‌یه‌Ú©Ù‡ له‌ Ú©Ù‡‌لتوورێکی ئایینی، خێڵەکی Ùˆ فه‌لسه‌فه‌یه‌Ú©ÛŒ په‌روه‌رده‌یی، Ú©Ù‡‌ ئه‌قڵییه‌تی پیاوسالاری Ùˆ باوکسالاریی به‌سه‌ریدا زاڵه‌.

 Ø¦Û•Ù… واقعه،‌ کاریگەریی ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆی لەسەر بیر Ùˆ بیرکردنەوە Ùˆ بیروباوه‌Ú•ÛŒ مرۆڤه‌کان هەیە‌. ئه‌قڵییه‌تێکه‌ Ú©Ù‡‌‌ کارکردنی ژنان له‌ نێوه‌ندی سیاسه‌تدا Ú•Ù‡‌ت ده‌کاته‌وه‌ØŒ هه‌میشه‌ به‌ پله‌ دووی مرۆڤایه‌تی مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ژنان ده‌کات و، وه‌Ú© پاشکۆ Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زێکی لاواز Ú•Ù‡‌فتاری له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌کات، نه‌Ú© ÙˆÛ•Ú© مرۆڤێکی خاوه‌Ù† کیانێکی سه‌ربه‌خۆ Ú©Ù‡‌ ئه‌رکه‌کانی له‌ نێوه‌ند Ùˆ چواچێوه‌یه‌Ú©ÛŒ ته‌سکدا قه‌تیس ده‌کات. بۆیه‌ هەمیشە جیاکاری Ùˆ جیاوازی، بۆته‌ Ú©Ù‡‌لتووری ڕۆشنبیریی باوی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡.‌

خودی ئەم Ú©Ù‡‌لتوورە، ڕەنگدانەوەی بەسەر نێوەندی سیاسه‌ت Ùˆ ستراتیژیی حوکمڕاناندا هه‌یه‌ Ú©Û• هەمیشە ئه‌قڵییه‌تەکان هێندەی ÙˆÛ•Ú© جەستە Ùˆ لایەنێکی بایەلۆژی بیر له‌ ژنان دەکەنەوە، ÙˆÛ•Ú© مرۆڤێکی بەشداربوو تەماشای ناکەن؛ خودی Ú©ÛŽØ´Û•Ú©Û• Ù„Û•Ù…Û•ÙˆÛ• سەرچاوەی گرتووە.

ئه‌Ù… واقعه‌ØŒ‌ ژنان ناچار ده‌کات Ú©Ù‡‌ هه‌ڵوێستی جیا وه‌ربگرن له‌وانه‌: نەفرەتبوون له‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی خۆیان، یان هه‌ÙˆÚµÛŒ گۆڕینی بەرگ، یان ڕەفتاری خۆیان بدەن Ù„Û• پێناو ڕازیبوونی کەسانی تر یاخود Ù„Û• پێناو چوونەپێشەوە Ùˆ جێکردنەوەی خۆیان Ù„Û• نێوەندەکانی سیاسەتدا Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ چوونەپاڵ کەسایەتییەکی حزبی، یان لایەنە دەستەگەرییەکانی حزبە سیاسییەکان بدەن، یان ناچار بن ڕەگەزبوونی خۆیان بەکار بهێنن بۆ چوونەپێشەوە Ùˆ بەشداربوونیان. هه‌موو ئه‌وانه‌ له‌ ڕووی فه‌لسه‌فه‌ÛŒ کارکردنه‌وه‌ ناڕاستن، چونکه‌ به‌گشتی مرۆڤه‌کان ده‌بێت ئینتیمایان بۆ به‌رنامه‌ Ùˆ  Ù¾Ù‡‌یڕه‌Ùˆ Ùˆ پرۆگرامی حزبه‌کان هه‌بێت، نه‌Ú© بۆ Ú©Ù‡‌س Ùˆ به‌رپرسه‌کان و، ده‌بێت هه‌میشه‌ بڕیاره‌کانیان له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی گشتیدا بێت Ùˆ نه‌Ú©Ù‡‌ونه‌ ژێر کاریگه‌ری Ùˆ ڕکێفی Ú©Ù‡‌سه‌کان و، هه‌روه‌ها به‌رژه‌وه‌ندیی Ú©Ù‡‌س Ùˆ لایه‌نه‌کان.

3.  Ú˜Ù†Ø§Ù†ÛŒ حزبه‌‌ سیاسییه‌کان:

  Ù„Ù‡‌ واقعی کوردستاندا Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ بەشداریکردنی ژنان Ù„Û• Ú©Û†ÛŒ حزبە سیاسییەکان  Ø¨Ø±ÛŒØªÛŒÛŒÛ• Ù„Û• (١٠%-٢٠%).

 Ø¦Û•Ù…Û• وێڕای ئەوەی ئەو ڕێژەیە Ù„Û• حزبەکاندا تەنیا Ù„Û• چوارچێوەی ئەندامی سەرکردایەتی Ùˆ پلەکانی خوارتردا بوونی هه‌یه‌ و، Ú•Û† نەچۆتە مەکتەبی سیاسی، یان سەرۆک، جێگری حزب Ùˆ....هتد.  Ù‡Ù‡‌روه‌ها به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ره‌نجامی ئه‌Ùˆ کۆنگرانه‌ÛŒ ئه‌نجامیان داوه‌ØŒ هیچ کات ژنان نه‌بوونه‌ته‌ سه‌رۆک، یان جێگری سه‌رۆک له‌ حزبه‌کاندا؛ واته‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یان 0% بووه‌  له‌Ùˆ نێوه‌نده‌دا به‌رامبه‌ر به‌ 100% Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ پیاوان.

 ÙˆØ§Ù‚عی ئه‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ داتایانه‌ ئه‌وه‌مان Ù¾ÛŽ ده‌ÚµÛŽ Ú©Ù‡‌ سه‌ره‌ڕای زیادبوونی ژماره‌ÛŒ ژنان له‌ نێوه‌ندی کارکردنی حزبه‌کاندا به‌ به‌راوورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ساڵانی نه‌وه‌ده‌کاندا، به‌ڵام تا ئێستا Ú©Ù‡‌مینه‌Ù† ئه‌Ùˆ ژنانه‌ÛŒ له‌ نێوه‌ندی Ù¾Û†‌سته‌ باڵاکاندا بوونیان هه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ ناوه‌ندێکه‌ بۆ یه‌کلاکردنه‌وه‌ Ùˆ گۆڕینی ئاڕاسته‌ÛŒ  بڕیاره‌کان له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ چاره‌نووسسازه‌کان.

 Ù‡Û†Ú©Ø§Ø±ÛŒ ئه‌مه‌یش Ú¯Ù‡‌ر له‌ لایه‌Ú© په‌یوه‌ست بێت به‌ خودی سیاسه‌ت Ùˆ ئه‌قڵییه‌تی باوی حوکمڕانیی سه‌کرده‌ÛŒ حزبه‌ سیاسییه‌کان، به‌ڵام له‌ لایه‌Ú©ÛŒ دیکه‌وه‌‌ گرێدراوی  خودی ژنانی حزبه‌ سیاسییه‌کانه‌  Ú©Ù‡‌ هه‌ندێ جار  به‌ Ù‡Û†ÛŒ ملکەچبوون Ùˆ کۆڵدانیان، ته‌سلیمی ئه‌Ùˆ واقعه‌ ده‌بن، یان خۆیان  Ø¯ÙˆÙˆØ±Û•Ù¾Û•Ø±ÛŽØ² ده‌گرن Ùˆ بێده‌Ù†Ú¯ÛŒ هه‌ڵده‌بژێرن Ùˆ درێژه‌ به‌ Ú•Ù‡‌ÙˆÚ•Ù‡‌وه‌ÛŒ ڕۆتینی کارکردن ده‌ده‌Ù† یاخود به ‌Ù‡Û†ÛŒ Ú©Ù‡‌میی ده‌سه‌ڵات Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یان له‌ ڕووی Ú†Ù‡‌ندێتی Ùˆ چۆنێتییه‌وه‌ØŒ ناتوانن فشاری کاریگه‌ر بن به‌سه‌ر گۆڕین Ùˆ یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ÛŒ بڕیاره‌کانه‌وه‌.  

ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ به‌Ù‡Û†ÛŒ دەستەگەرییه‌ (کتله‌) جیاوازه‌کانی ناو حزبە سیاسییەکان، پەنابردن بۆ ناوزڕاندنی ژنان، به‌تایبه‌ت Ù„Û• کاتی هەڵمەتەکانی هەڵبژاردندا، شێوازێکی تره‌ Ú©Ù‡‌ زۆرێک له‌ حزبه‌ سیاسییه‌کانی کوردستان په‌نای بۆ ده‌به‌Ù† Ùˆ ده‌ره‌نجام ده‌بێته‌ هۆکارێکی تر بۆ دوورکه‌وتنه‌وه‌ÛŒ ژنان له‌ نێوه‌ندی سیاسیدا.

به‌ دیوێکی تر‌دا، تا ئێستا ژنانی Ù†ÛŽÙˆ حزبه‌ سیاسییه‌کان نه‌یانتوانیوه‌ ببنه‌ کوتله‌یه‌Ú©ÛŒ یه‌کگرتوو، Ú† له‌ناو Ú©Û†ÛŒ ژنانی حزبه‌ سیاسییه‌کانیان و، Ú† لایه‌Ù†ÛŒ Ú©Ù‡‌Ù… له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ژنانی نوخبه‌ÛŒ ده‌ره‌وه‌ÛŒ حزبه‌ سیاسییه‌کان، Ú©Ù‡‌ بوونی ئه‌Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ گرنگی Ùˆ کاریگه‌ریی خۆی هه‌یه‌ بۆ به‌ره‌وپێشچوونی فشار Ùˆ گۆڕانکارییه‌کان. ئەمە جگە Ù„Û• کەمیی ئه‌Ùˆ  Ú˜Ù†Ø§Ù†Ù‡‌ی،  Ø³ÛŒØ§Ø³Û•ØªÚ©Ø±Ø¯Ù† بووبێتە خەمی سەرەکی Ùˆ ئەولەوییەتی کارکردنیان، بە ئامانجی گۆڕانکاریی ڕیشەیی بۆ بەرەوپێشبردنی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ù„Û• کوردستاندا؛ ئه‌وه‌یش بە Ù‡Û†ÛŒ سەرقاڵییان بە کاروباری کۆمەڵایەتی Ùˆ داخوازییەکانی Ú©Û†Ù…Û•Úµ بەگشتی، یان بە Ù‡Û†ÛŒ کارکردنی تەقلیدیی باوی ژینگەی حزبە سیاسییەکانەوە.

 Ø¨Û†ÛŒÛ• هەمیشە ÙˆÛ•Ú© زۆرێک Ù„Û• کادرانی حزب، Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ڕۆتین Ùˆ تەقلیدیی کارکردن، درێژە Ùˆ به‌رده‌وامیی هه‌یه‌ له ‌شێوازی کارکردنی حزبه‌ سیاسییه‌کاندا،‌ بۆتە سەرچاوەیەکی یەکلاکەرەوە بۆ هەڵبژاردن Ùˆ کاندیدکردنیان بۆ هەر پۆستێکی دیاریکراو لەناو حزب Ùˆ دەرەوەیدا، Ú©Û• وای کردووە  هۆکارێکی تر بێت بۆ لاوازیی هۆشمەندیی سیاسی Ùˆ گرنگینەدانی ژنان ÙˆÛ•Ú© خەمێکی سەرەکی، بەمەبەستی هەوڵدان بۆ چەسپاندنی خۆیان Ùˆ دەرکەوتنیان ÙˆÛ•Ú© مرۆڤ Ùˆ کاریزمایەکی سیاسی لەناو کۆمەڵدا، Ú©Û• دەستیان Ù„Û• گۆڕانکاری Ùˆ داهێنان Ùˆ دەستکەوتی سیاسیی نوێ Ùˆ بەبەرهەم له‌ کۆمه‌ڵدا هەبێت.

4. حزبه‌‌ سیاسییه‌کان: Ú†Ù‡‌سپاندنی کۆتا لەناو سه‌رجه‌Ù… حزبه‌ سیاسییەکانی کوردستان، Ú©Ù‡‌ خۆی له‌ 20% زیاتر نابینێته‌وه‌‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت ناگاته‌ پله‌ÛŒ سه‌رۆکایه‌تی، یان مه‌کته‌بی سیاسیی حزبه‌کان Ú©Ù‡‌ نێوه‌ندی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ÛŒ بڕیاره‌کانه‌ØŒ به‌ڵکوو تا ئاستی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی حزبەکان Ùˆ به‌ره‌Ùˆ خوار Ø´Û†Ú• ده‌بێته‌وه‌.

ئه‌Ùˆ واقعه‌ØŒ تێڕوانین Ùˆ په‌یام Ùˆ دید Ùˆ ڕەفتاری سه‌رکرده ‌Ùˆ بڕیارده‌رانی حزبه‌ سیاسییەکان Ù„Û• هەرێمی کوردستان ده‌خاته‌ ڕوو، Ú©Ù‡‌ تێروانینێکه‌ ئەوەندەی ڕواڵەتکارانەیە بۆ ژنان، هێندە Ù„Û• دیدێکی تەواوی باوەڕبوونیانەوە نییە به‌ توانا Ùˆ گرنگیی به‌شداربوونی ژنان. بۆیە، هەوڵەکانیان بۆ واڵابوونی دەرفەت Ù„Û• بەردەم بەشداریی ڕاستەقینەی ژنان Ù„Û• سەرجەم بوارە کۆمەڵایەتی، سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌کاندا له‌ ئاستێکی لاوازدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌.

4. Ú©Ù‡‌ناڵه‌کانی ڕاگەیاندن:

تازه‌ترین لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ کوردستاندا ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ژنان له‌ ئۆرگانه‌کان Ùˆ بۆردی به‌ڕێوه‌بردنی Ú©Ù‡‌ناڵه‌کانی ڕاگه‌یاندن، به‌ بینراو Ùˆ بیستراو Ùˆ نوسراوه‌وه‌ و، بوونیان وه‌Ú© به‌رپرس، یان جێگری ده‌زگه‌کان بریتییه‌ له‌ 0%ØŒ وێڕای Ú©Ù‡‌میی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یان له‌ سه‌رۆکایه‌تیی به‌شه‌ کارگێڕییه‌کان Ùˆ ئاماده‌Ú©Ù‡‌ری به‌رنامه‌کان، یان به‌ڕێوه‌بردنی به‌رنامه‌ هزرییه‌کانی تایبه‌تن به‌ بوارێکی گرنگی وه‌Ú© سیاسی Ùˆ....هتد.

بوونی ئه‌Ùˆ واقعه،‌ ئه‌وه‌مان Ù¾ÛŽ ده‌ڵیت Ú©Ù‡‌ ‌ سیاسه‌تی به‌ڕێوه‌بردنی زوربه‌ÛŒ کەناڵەکانی ڕاگەیاندن زۆر جار به‌ هەمان دید Ùˆ ئه‌قڵییه‌تی پیاوسالاریی Ú©Û†Ù…Û•Úµ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت.  Ø¦Ù‡‌مه‌ به ‌شێوازی جیاجیا ده‌رده‌Ú©Ù‡‌وێت، Ú† له‌ ئۆرگانی ده‌زگه‌کان، Ú† له‌ ڕووی ناوه‌Ú•Û†Ú©ÛŒ کاره‌کانیانه‌وه‌. ته‌نانه‌ت گەمارۆدانی ئەو بەرنامانەی بەگشتی لەسەر پرسی سیاسی دەخرێنە ڕوو Ùˆ تەنیا تیایدا زۆر جار بانگێشتی پیاوان دەکرێت، خۆی بۆ خۆی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بێت یان ناڕاستەوخۆ، ئاماژەیە بۆ ئەوەی بە بینەران دەڵێن ژنان کەمن، یان تایبەتمەند نین بە بواری سیاسی، یاخود زۆر جاریش کاتێک گله‌یی Ùˆ Ú•Ù‡‌خنه‌ÛŒ ژنانیان Ù¾ÛŽ ده‌گات‌ØŒ له‌ وه‌ڵامدا ده‌ÚµÛŽÙ† "ژنانمان بانگێشت کردووه‌ØŒ به‌س خۆیان نایه‌Ù†!" Ú©Ù‡‌ ئه‌مەیش پاساو Ùˆ پشکێکی Ú©Ù‡‌Ù…ÛŒ ڕاستییه‌کانه‌.

5. دۆخی په‌رله‌مانی کوردستان:

بە Ù‡Û†ÛŒ گرنگیی په‌رله‌مان وه‌Ú© ناوه‌ندێکی زیندووی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ÛŒ ده‌رچوونی یاساکان له‌ هه‌ر وڵاتێکدا Ùˆ وێڕای Ú†Ù‡‌سپاندنی کۆتای ژنان بە Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ٣٠% Ú©Ù‡‌متر نه‌بێت Ù„Û• پەرلەمانی کوردستاندا، به‌ڵام دۆخی Ú†Ù‡‌قبه‌ستوویی Ùˆ کارنه‌کردنی په‌رله‌مانی کوردستان له‌ ئێستادا، کاریگه‌ریی خراپی خستۆته‌ سه‌ر سه‌رجه‌Ù… کۆمه‌Úµ به‌گشتی Ùˆ واقعی کارکردنی ژنانی کوردستان به‌تایبه‌تی. ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ  پێواری یه‌کگرتوویی Ùˆ نه‌بوونی کوتله‌یه‌Ú©ÛŒ یه‌کگرتووی ژنان له‌Ù†ÛŽÙˆ سه‌رجه‌Ù… خوله‌کانی په‌رله‌مانی کوردستان هۆکارێکی ڕوونه،‌ Ú©Ù‡‌ به‌گشتی نه‌توانراوه‌ له‌ کاتی پێویستدا گوشاری حزبه‌ سیاسییه‌کانیان وه‌لا بنێن Ùˆ ئه‌وله‌وییه‌ت به‌ به‌رژه‌وه‌ندیی ژنان بده‌Ù† له‌ کاتی بوونی ڕای جیاواز له‌ نێوان ڕای حزب Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی ژناندا. تێپه‌ڕاندنی یاسای قه‌ده‌غه‌نه‌کردنی فره‌ژنی، یه‌Ú©ÛŽÚ©Ù‡‌ له‌ نموونه‌كانی ئه‌Ùˆ واقعه‌.

6. هۆکاری دیکه‌:

- ته‌شه‌نه‌سه‌ندنی دیارده‌ÛŒ هه‌ژاری Ùˆ نه‌خوێنده‌واری Ùˆ دابه‌زینی ئاستی خوێندن، Ú©Ù‡‌ بێ گومان ژنان به‌Ø´ÛŒ شێریان به‌رده‌Ú©Ù‡‌وێت، ڕێگره‌ بۆ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ نوێنه‌رایه‌تیی ژنان له‌ بواری سیاسه‌تدا.

- سەربەخۆنەبوونی ئابووریی ژنان لەناو کۆمەڵدا، هۆکارێکی دیاری پەراوێزبوونی ژنانە لەنێو ناوەندەکانی بڕیارسازیدا، کە بە هۆیەوە جارێکی تر ناتوانێت لایەنی کەم لە کاتی هەڵبژاردن و پرۆسەی خۆپاڵاوتندا خۆی کاندید بکات گەر لەنێو حزبە سیاسییەکاندا بێت، یان بیەوێت سەربەخۆیانە و بەجیا خۆی کاندید بکات.

- تەشەنەسەندن Ùˆ بەرزبوونەوەی Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ تیرۆریستان Ùˆ بزووتنەوە تیرۆریستییەکان Ú©Û• دژ بە مافەکانی ژنانن و، هه‌روه‌ها ده‌رکه‌وتنی هێزه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌کان  Ú©Ù‡‌ سنوورداریی به‌شداری Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ژنان ده‌کات به‌تایبه‌ت له‌ بواری کۆمه‌ڵایه‌تیدا.

- کەمیی ڕێکخراوی سەربەخۆی ژنان بۆ بەدیهێنانی مافەکانیان، یان لاوازیی زۆرێک له‌ ڕێکخراوه‌کانی ژنان له‌  کارکردن Ùˆ بڕیاردا Ùˆ ملکه‌چییان بۆ حزبه‌ سیاسییه‌کان.

- سیاسه‌تی سه‌رمایه‌داری له‌ جیهاندا، Ú©Ù‡‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ جیاکارییه‌Ú©ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ له‌سه‌ر بنه‌مای Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز له‌ گشت بواره‌کانی سیاسی، ئابووری Ùˆ....هتد.

مێژووی ژنانی جیهان له‌ پرۆسه‌ÛŒ بڕیاردا:

بوونی ژنان له‌ پرۆسه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ ده‌سه‌ڵاتدا، ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ سەدەی هەژدە سه‌باره‌ت بە مافی دەنگدان Ú©Ù‡‌ Ù„Û• لایەن بزووتنەوەكانی ژنانی ئەمریكی Ùˆ بریتانییه‌وه،‌ بەتایبەت Ù„Û• نێوان توێژی ژنانی خوێندەواردا، سه‌ری هه‌ڵدا. سه‌ره‌تا بزووتنەوەكانی ژنان Ù„Û• ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەدا دەستیان كرد بە داواکاری له‌سه‌ر گۆڕینی یاسا Ùˆ ئه‌Ùˆ یاساده‌رکردنانه‌ÛŒ زامنی مافی هاوسەرگیری ده‌کات، هەروەها دەرچوونی یاسایەكی پێشكەوتنخواز Ù„Û• وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا Ùˆ یاسای دایكایەتی Ùˆ كار Ù„Û• ڕۆژاوای ئەوروپا.

نیوزلەندا بە یەكەم دەوڵەت دادەنرێت ÙƒÛ• Ù„Û• ساڵی 1893 Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بە دەنگدانی ژنان داوە. Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ بەلشەفی Ù„Û• ڕووسیا له‌ ساڵی 1917ØŒ Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ گەورەی هەبووه‌ Ù„Û• بازاڕگه‌رمی Ùˆ چەسپاندنی یەكسانیی ژنان، بە شێوەیەك زاڵێتیی كەنیسە بەسەر پرۆسەی هاوسەرگیریدا بەرەو نەمان چووە Ùˆ یەكسانیی تەواو Ù„Û• نێوان ژنان Ùˆ پیاواندا Ù„Û• مافەكاندا بەدی هات و، "ئەلێكساندرا میخائیلۆڤنا كۆڵۆنتای ١٨٧٢-١٩٥٢" یەكەم Ú˜Ù† بوو Ù„Û• جیهاندا ÙƒÛ• پۆستی وەزیریی وەرگرت.

ویلایه‌تە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەستی كرد بە گۆڕینی دەستوور بۆ ئەوەی Ú•ÛŽ بە ژنان بدات بۆ دەنگدان له‌ ساڵی 1920Ø› ئەوەیش ئەو ساڵە بوو، ÙƒÛ• له‌ 10 دەوڵەتی تردا Ú•ÛŽ بە دەنگدانی ژنان درا. بەڵام دەربارەی وڵاتانی ئەوروپا دوای جەنگی جیهانیی دووەم، دەستیان كرد بە مافی دەنگدان بۆ ژنان، لەوانە: فەرەنسا، یۆنان، ئیتاڵیا Ùˆ سویسرا.

ئیكوادۆر، یەكەم وڵات بوو لە ئەمریكای لاتینیدا، كە ئیعترافی بە مافە سیاسییەكانی ژنان كرد. لە ساڵی 1929وە لە مەكسیك، ژنان لە ساڵی 1953 مافی دەنگدانیان بەدەست هێنا. لە ئاسیا، مەغوولستان یەكەم وڵات بوو كە ژنان لە ساڵی 1923 دا مافی دەنگدانیان بەدەست هێنا و، لە ژاپۆن و كۆریای باكووردا ساڵی 1945، ژنان مافی دەنگدانیان بەدەست هێنا.

بێ گومان دەنگدان بۆ خۆی، زامنی یەكەم نییە بۆ بەدەستهێنانی مافە سیاسییەكانی ژنان. وڵاتانی زۆر هەن مافی دەنگدانیان بە ژنان داوە، بەڵام ژنان بە مەودای فراوان و زۆر بەدوورن لە مافی خۆپاڵاوتن و وەرگرتنی پۆست و گەیشتن بە ناوەندی بڕیارسازی.

بزووتنەوەكانی ژنان Ùˆ پێشكەوتنخوازەكان لەسەر ئاستی جیهاندا، له‌ خەباتکردنیان به‌رده‌وام بوون سەبارەت بە زیادكردنی نوێنەرایەتیی ژنان، بە شێوەیەك بووە Ù‡Û†ÛŒ دەستێوەردانی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ بەشداریكردن Ù„Û• مەسەلەی ژناندا؛ بە ئاستێک نەتەوە یەكگرتووەكان Ù„Û• ساڵی 1995 گەورەترین كۆنگرەیان بەست Ùˆ ڕاپۆرتی فەرمییان گرتە خۆ سەبارەت بە دۆخی ژنان Ùˆ فشارخستنەسەر حكوومەتەكان بۆ چارەسەركردنی ڕێگری Ùˆ بەربەستەكان Ù„Û• بەردەم بەشداریكردنی ژنان Ùˆ گەیشتنیان بە سەرچاوەكانی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ پەروەردەیی. هاوكات Ù„Û•Ú¯Û•Úµ كۆنگرەی نەتەوە یەكگرتووەكان، نزیكەی 30 هەزار Ú˜Ù† Ù„Û• پەككین Ù„Û• هەمان ساڵدا، بەشدارییان Ù„Û• كۆنگرەی ڕێكخراوە ناحكوومییەكاندا كرد. ماوەی نێوان ساڵی 1976-1985 بە سەدەی Ú˜Ù† ناو نرا. بە شێوەیەك مەسەلەی ژنان پێگەیەكی دەركەوتوو Ùˆ دیاری هەبوو Ù„Û• خشتەی كارەكانی نەتەوە یەكگرتووەكاندا و، تەركیزی خستە سەر دۆزینەوەی سیسته‌Ù…ÛŒ ئابووری Ùˆ سیاسی ÙƒÛ• بەشداریكردنێكی گەورەی  ژنان Ù„Û• پرۆسەی سیاسی Ùˆ بەشداریكردنی Ù„Û• پرۆسەی پەرەپێدانی جیهانی Ùˆ هاندانی چوونەناوەوەی ژنان بۆ بازاڕی كار بەدی بهێنێت.

Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بوونی ئەو بازدانە Ù„Û• زیادبوونی بەشداریی ژنان Ù„Û• حزبە سیاسی Ùˆ ڕێكخراوه‌ ناحكوومی Ùˆ مەدەنییه‌کاندا تا ئێستا بە ڕێژەیەكی ÙƒÛ•Ù… Ù„Û• پۆستە باڵاكان Ùˆ سەركردایەتییەكاندا نوێنەرایەتی دەكەن، ÙƒÛ• یارمەتیدەرە Ù„Û• كاریگەریخستنەسەر پرۆسەی دەركردنی یاسا Ùˆ تەشریعات Ù„Û• بەرژەوەندیی ژنان Ùˆ یەكسانبوونیان Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•Úµ.

Ù„Û• وڵاتە ڕۆژاوایییەكاندا Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ژنان Ù„Û• نێوان ساڵانی 1975 بۆ 1995 دوو هێندە زیادی كرد و، له‌ ویلایه‌تە یەكگرتووەكانی ئەمریكا Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ئەندامانی ژنان Ù„Û• كۆنگریس دەگاتە 11,2ØŒ ئەوه‌Ø´ به‌ به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ بەشەكانی باکووری ئەوروپا سێ هێنده‌یه‌. سه‌ره‌ڕای پێشكەوتن Ùˆ بەرەوپێشچوونی بزووتنەوەكانی ژنان، ژمارە Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ژنان ‌Ú©Ù‡‌Ù…ÛŒ کرد؛ ته‌نانه‌ت هیچ پۆستێكی وه‌زاریی ڕادەستی ژنان نه‌کرا.

بەپێچەوانەوە Ù„Û• سەدەی ڕابردوودا Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ژنان Ù„Û• پۆستە باڵاكاندا Ù„Û• زوربەی وڵاتانی جیهاندا زیادی كرد Ùˆ پاشەكشەی Ú•ÛŽÚ˜Û•ÙƒÛ• Ù„Û• وڵاتانی تازە سەربەخۆكان Ù„Û• یەكێتیی سۆڤیەت Ùˆ وڵاتانی ئەندام Ù„Û• كوتلەی ڕۆژهەڵات ئاماژەیەكی خراپ بوو؛ بە شێوەیەك Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ نوێنەرایەتی ژنان له‌ حزبی شیوعیدا Ú©Ù‡‌Ù…ÛŒ كرد Ù„Û• 25-30% بۆ 8-18%ØŒ هه‌روه‌ها Ù„Û•Ùˆ وڵاتانەی هاوشێوەی سیسته‌Ù…Û• شیوعییەكانن، ÙˆÛ•Ùƒ: چین Ùˆ ڤێتنام Ùˆ كۆریای باکوور.

 ØªØ§ ئێستا بەشداریی ژنان Ù„Û• ئەنجومەنە تەشریعییەكاندا دەگاتە 20%. ئەوەی ڕوون Ùˆ ئاشكرایە Ù„Û• وڵاتە عەرەبی Ùˆ ئیسلامییەكاندا Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ نوێنەرایەتیی ژنان بە پەنجەكانی دەست دەژمێردرێن. تا ئێستا گفتوگۆی ئەوە دەكرێت ÙƒÛ• Ú•ÛŽÚ¯Û• بە ژنان بدرێت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ مەحرەمدا ئۆتۆمبێل Ù„ÛŽ بخوڕێت، یان بێ ئەو؟! هه‌روه‌ها باس له‌ بێبه‌شبوونی ژنان ده‌کرێت Ù„Û• مافە سیاسییەكانیان، وه‌Ú© مافی دەنگدان Ùˆ پاڵاوتن و، به‌ده‌ر له‌وه‌ÛŒ فشاری زۆر دەخرێتە سەر به‌ مه‌به‌ستی قەتیسکردنی تواناكانیان دەكات Ù„Û• كاتێكدا Ù„Û• سەدەی بیست Ùˆ یەكدا دەژین.

Ú†ÛŒ بکرێت بۆ به‌هێزکردنی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ژنان له‌ ناوه‌ندی بڕیاردا؟

- پێداچوونه‌وه‌ به‌ به‌رنامه‌ÛŒ حزبه‌ سیاسییه‌کان Ùˆ شێوازی کارکردنی ڕێکخراوه‌کانی ژنان به‌گشتی، جگه‌ له‌ کارکردنی ژنان له‌سه‌ر خودی خۆیان له‌ ڕووی به‌رزکردنه‌وه‌ÛŒ ئاستی هۆشیارییان له‌ رووی گرنگیی به‌شداربوونیان له‌ ناوه‌نده‌کانی بڕیار.

- ئه‌نجامدانی کاری هاوبه‌Ø´ Ùˆ پته‌وکردنی په‌یوه‌ندیی  نێوان ڕێکخراوه‌کانی ژنان له‌ لایه‌Ú© و، به‌ دیوێکی تردا خودی ڕێکخراوه‌کان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سه‌رجه‌Ù… تاکه‌کانی کۆمه‌ڵ، به‌تایبه‌ت ژنان، به‌ مه‌به‌ستی به‌رزکردنه‌وه‌ÛŒ ئاستی هۆشیاریی ژنان Ùˆ پیاوان له‌ ڕووی گرنگیی به‌شداریی چالاکانه‌ÛŒ ژنان له‌ ژیانی سیاسی Ùˆ ناوه‌نده‌کانی بڕیار.

- پشتگیریی ژنانی پاڵێوراو بۆ ئه‌ندامێتیی په‌رله‌مان Ùˆ ئه‌نجومه‌نه‌کانی پارێزگا Ùˆ شاره‌وانی له‌ ڕووی ماددی Ùˆ مه‌عنه‌وییه‌وه‌ØŒ هه‌روه‌ها بایه‌خدانی زیاتری Ú©Ù‡‌ناڵه‌کانی ڕاگه‌یاندن به‌ مه‌سه‌له‌کانی ژنان و، کارکردن بۆ ڕاهێنانی ژنان له‌ پێناو به‌ده‌ستهێنانی کارامه‌یی له‌ ڕووی هه‌ڵبژاردن Ùˆ سیاسییه‌وه.

- سه‌ر‌به‌خۆییی ئابووریی ژنان، Ú©Ù‡‌ Ú•Û†ÚµÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ‌ له‌ به‌هێزکردنیان له‌ به‌شداریی سیاسیدا هه‌یه، جگه‌ له‌ گرنگیی سه‌ربه‌خۆییی ڕێکخراوه‌کانی ژنان له‌ پاشکۆیه‌تیی حزبه‌ سیاسییه‌کان له‌ ڕووی بڕیاردانه‌وه‌.

 

سه‌رچاوه‌:

- المشاركة السياسية للمراة والوصول الى موقع صنع القرار، بيان صالح

 

 
 
« قبووڵکردنی "ئه‌وی دی" وه‌ک که‌لتووری پێکه‌وه‌ژیان
« Ú˜Ù† Ùˆ ناوه‌ندی بڕیار؛ ڕاستی Ùˆ ئاماره‌کان
« ئاشتی، گرنگی Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی له‌ کۆمه‌ڵدا
« مافی مرۆڤ له‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا
« Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی؛ چیرۆک Ùˆ مێژووی
« قه‌یرانی دارایی، هۆکار Ùˆ کاردانه‌وه‌کانی
« 8ÛŒ مارس، مێژوویه‌کی Ù¾Ú• له‌ خه‌باتی ژنان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون