PÊNÛS
 
ڕۆشنبیریی سیاسی لای تاكی كورد 
     2017-01-13
سەروەر حەمە

ڕۆشنبیریی سیاسی لای تاكی كورد

 

سەروەر Ø­Û•Ù…Û•ØŒ مامۆستا Ù„Û• بەشی زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەلاحەددین – هەولێر

بێ گومان دیارە ئەگەر Ù„Û• وڵاتانی ڕۆژاوا بەگشتی، مێژووی سەرهەڵدان ‌Ùˆ دروستبوونی "ڕۆشنبیری" بە هەموو لایەنە جۆربەجۆرەكانییەوە Ù„Û• لای تاكەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ بگەڕێتەوە بۆ سەدەی هەژدەیەم، ئەوە دەتوانین بڵێین تا ئێستا، ÙƒÛ• Ù„Û• چارەكی یەكەمی سەدەی بیست ‌Ùˆ یەكداین، Ù„Û• هەرێمی كوردستاندا، ڕۆشنبیری بە هەموو لایەن ‌Ùˆ Ø´ÛŽÙˆÛ• ‌Ùˆ شێوازەكانییەوە ‌و، Ù„Û• نێوانیشیاندا ڕۆشنبیریی سیاسی، Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ پرۆسێسی بیناكردندایە ‌و، ئێستایشی لەگەڵدا بێت چوارچێوەكانی ئەم چەمكە، فۆرمەكانی، ستراتیژییەتەكانی ‌و، سیستەمی بنیاتنانی بەتەواوی دانەمەزراوە. بەڵام ئەمەیش مانای ئەوە ناگەیەنێت، ÙƒÛ• Ù„Û• كوردستاندا، "ڕۆشنبیر" ÙˆÛ•Ùƒ ئەكتەرێكی كۆمەڵایەتی ‌Ùˆ سیاسی و، "ڕۆشنبیری" ÙˆÛ•Ùƒ ڕووبەرێكی فراوانی Ù¾ÛŽÚ¯Û• جیاوازەكان، Ù„Û• ڕابردوودا بوونیان نەبووە ‌و، Ù„Û• ئێستایشدا بوونیان نییە، بەڵكوو بەپێچەوانەوە Ù„Û• سەرەتاكانی نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمەوە تا ئێستا، بە Ù‡Û†ÛŒ بەرفراوانكردنی مەیدانی خوێندن ‌Ùˆ قوتابخانەكان، كردنەوە ‌Ùˆ گەشەكردنی زانكۆكان، كۆچكردن Ù„Û• لادێوە بۆ شار، كۆچكردن Ù„Û• نیشتمانەوە بۆ ڕۆژاوا، سەرهەڵدانی چاپخانە ‌Ùˆ دەزگه‌كانی چاپ ‌Ùˆ بڵاوكردنەوە ‌و، بە دەیان هۆكاری دیكەیش، بەشداریی ڕاستەوخۆیان Ù„Û• بیناكردنی ڕۆشنبیری ÙˆÛ•Ùƒ Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ پانتاییی بەرهەمهێنانی مەعریفە جیاوازەكان ‌و، ڕۆشنبیر ÙˆÛ•Ùƒ ئەكتەرێكی خاوەن زانستدا كردووە.

هاوكاتیش گرنگە، ئەوە وەبیر خۆمان بهێنینەوە ÙƒÛ• Ù„Û• هیچ شوێنێكی ئەم جیهانەدا، ڕۆشنبیرییەكی بێگرفت ‌Ùˆ قەیران نابینینەوە و، دەكرێت بڵێین ڕۆشنبیرییەكی بێگرفت ‌Ùˆ قەیران، مردووە؛ چونكە ئەوە گرفت ‌Ùˆ ئاریشە ‌Ùˆ قەیرانەكانە ناچارمان دەكات بفكرین ‌Ùˆ بهزرین ‌Ùˆ بیر بكەینەوە ‌Ùˆ بجووڵێین، بۆ ئەوەی بیر ‌Ùˆ ئاسۆ نوێیه‌كان بدۆزینەوە، تاكوو Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هزر ‌Ùˆ بیركردنەوەكانمانەوە Ù¾Û•ÛŒ بە ڕاستییەكان بەرین.

ڕۆشنبیریی كوردییش بەدەر نییە Ù„Û• كەموكوڕی ‌Ùˆ گرفت ‌Ùˆ قەیران و، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• یەكێك Ù„Û•Ùˆ گرفتە ڕۆژانەیییانەی ڕووبەڕووی ڕۆشنبیریی كوردی دەبێتەوە، بریتی بێت Ù„Û• بەرجەستەكردن ‌Ùˆ تێكەڵكردنی چەمك ‌Ùˆ پێناسە فكرییە باوە جیهانییەكان _ڕۆژاوایییەكان_ØŒ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ واقعی كه‌لتووری ‌Ùˆ كۆمەڵایەتیی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ كوردیدا، ÙƒÛ• حاڵەتێكە دەكرێ‌ لێیەوە سستبوونی ڕۆشنبیریی كوردی ببینین؛ بە جۆرێك ÙƒÛ• جێگەی چەمك ‌Ùˆ دەستەواژە خۆماڵییە كوردییەكانی گرتۆتەوە. هەڵبەتە ئەم دیاردەیەیش ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ گرفتێكی بەرچاوە Ù„Û• پانتاییی ئەمڕۆی ڕۆشنبیریی كوردیدا، بەتایبەتی Ù„Û• دوای ڕاپەڕین Ù„Û• هەرێمی كوردستان ‌و، كرانەوەی زیاتری كۆمەڵگەكەمان بە ڕووی سیستەمی نوێی جیهانیدا ‌Ùˆ لەژێر سایەی بەجیهانیبوون (گلۆبالیزەیشن).

ئەم گرفتەی ÙƒÛ• باسمان Ù„ÛŽÙˆÛ• كرد، لەناو پانتای ڕۆشنبیریی كوردیدا ئامادەییی هەیە ‌Ùˆ زیاتر بووە، بە جۆرێك سەرتاپای نووسینەكانمان بە كتێب ‌Ùˆ گۆڤار ‌Ùˆ بڵاوكراوە ئەدەبی ‌Ùˆ سیاسی ‌Ùˆ كۆمەڵایەتییەكان ‌و، بگرە زمانحاڵی حزبه‌ سیاسییەكانیش بەو چەمك ‌Ùˆ پێناسە فكرییە باوە جیهانییانە، بارگاوی كراون.

دیارە وەرگرتن Ùˆ كۆپیكردنی هەمان ئەو چەمك Ùˆ بیرۆكه‌ ‌Ùˆ ئایدیایانەیش بۆ كۆمەڵگەیەكی ÙˆÛ•Ùƒ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ كوردی، كارێكی Ù†Û•Ùƒ هەر تەندروست Ùˆ باش نییە، بگرە ناتەندروستە Ùˆ قەیرانیشی Ù„ÛŽ دەكەوێتەوە. بۆیە دەبینین ڕۆشنبیریی كوردی، بەرهەمی هەڵقوڵاوی ڕاستەقینەی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÙƒÛ•ÛŒ خۆی نییە _ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ كوردیی_ ‌و، لەژێر كاریگەریی كه‌لتووری كۆمەڵگەكانی ناوچەكە Ù„Û• لایەك ‌و، كه‌لتووری ڕۆژاوا Ù„Û• لایەكی ترەوەیە. لێرەوەیە، دەكرێت بڵێین ئێمە تەنیا لەژێر حاڵەتی ژێردەستەیی ‌Ùˆ دابەشبوونی سیاسی Ùˆ جوگرافیدا ناژین، بەڵكوو Ù„Û• حاڵەتی لێكدابڕان ‌Ùˆ دابەشبوونی كه‌لتووریشدا دەژین. وەكوو دەرەنجامێك بۆ ئەم تێڕوانینەی سەرەوە، Ù¾Û•ÛŒ بەو ڕاستییە دەبەین ÙƒÛ• مرۆڤی كورد Ù¾ÛŽØ´ هەر شتێك، بەرهەمی ئەو كەلتوورەیە ÙƒÛ• Ù„Û• ناوچەكەدایە ‌و، بە سیستەمی كەلتووریی ناوچەكەیەوە بەستراوەتەوە.

پاشان ئەگەر تیشكێك بخەینە سەر پرۆسەی پێگەیاندنی سیاسی Ù„Û• هەرێمی كوردستاندا، ÙƒÛ• Ù„Û•Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەوە زیاتر ڕۆشنبیریی سیاسی بڵاو دەبێتەوە، دەبینین Ù„Û• ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا، بەتایبەت Ù„Û• دوای ڕاپەڕینی بەهاری ساڵی 1991 Ù„Û• كوردستان، بە دۆخێكی دژوار ‌Ùˆ Ù¾Ú• Ù„Û• ناكۆكی ‌Ùˆ لێكدژیدا تێپەڕ بووە. جه‌Ù†Ú¯ÛŒ نەگریسی ناوخۆی نێوان هێزە سەرەكییەكان، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەی زیانێكی دارایی ‌Ùˆ ماددی Ùˆ مرۆییی زۆری Ù„ÛŽ كەوتەوە، دەسەڵات ‌Ùˆ حكوومەت Ùˆ ئیدارەی Ù„Û• هەرێمی كوردستان دابەش كرد. دەرەنجامێكی ترسناكیشی Ù„ÛŽ كەوتەوە، ÙˆÛ•Ùƒ دابەشكردنی دەزگه‌ پەروەردەیی ‌Ùˆ زانستی ‌Ùˆ ئەكادیمییەكان بەسەر دوو زۆنگی جیاواز Ù„Û• یەكدی، Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ ئەو كەشوهەوا سیاسییەی ÙƒÛ• Ù„Û• كوردستاندا دروست ببوو، بە هەموو لایەكەوە تاكی كوردیان ناچار كرد تاكوو بەنێو پرۆسەیەكی پێگەیاندنی سیاسیی تەواو دژ ‌Ùˆ ناكۆكدا گوزەر بكات. بە جۆرێك ÙƒÛ• ئەو تاكەی Ù†ÛŽÙˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ بەزەحمەت بتوانێت بەها ‌نەتەوەیی ‌Ùˆ نیشتمانی Ùˆ سیاسییەكان لێكدی جیاواز Ùˆ جودا بكاتەوە ‌و، ببێت بە خاوەنی هۆشیاری ‌Ùˆ ڕۆشنبیرییەكی سیاسیی ئەوتۆ، ÙƒÛ• خۆی بتوانێت ئاراستە سیاسی ‌Ùˆ ئایدیۆلۆژییەكانی خۆی دەستنیشان بكات.

ئەو بارودۆخەی ÙƒÛ• هەرێمی كوردستان ساڵانێك پێیدا تێ پەڕی، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خۆیدا ترس ‌Ùˆ نیگەرانییەكی Ù„Û• ناخی تاكەكاندا، بەرامبەر بە حزبایەتی ‌Ùˆ دووركەوتنەوە Ù„Û• سیاسەت ‌Ùˆ پەراوێزخستن ‌Ùˆ گلەیی ‌Ùˆ گازندەی بەردەوام Ù„Û• حزب ‌Ùˆ دەسەڵاتی كوردی ‌Ùˆ كەموكورتییەكانیان، دروست كرد. كەنارگیری ‌Ùˆ خۆگرتن Ù„Û• ژیانی سیاسیشدا، Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ هەموو گرووپە كۆمەڵایەتییەكاندا، Ù„Û• بارودۆخێكی تایبەتدا دروست دەبێت. ئەم بارودۆخەیش هەروەك باسمان كرد، Ù„Û• كاتی جه‌Ù†Ú¯ ‌Ùˆ ئاژاوە ‌Ùˆ ناسەقامگیریی سیاسی ‌Ùˆ كۆمەڵایەتیدا دێتە ئاراوە.

بۆیە دەبینین Ù„Û• Ù¾ÛŽØ´ ڕاپەڕین، ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ حزبی سیاسی Ù„Û• كوردستاندا هەبوون ‌و، دوای ڕاپەڕینیش ئەو حزبه‌ سیاسییانە هاتنەوە ناو شارەكان ‌Ùˆ كاری سیاسییان Ù„Û• كاری نهێنییەوه‌ بۆ كاری ئاشكرا گۆڕا ‌و، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا چەند حزبێكی سیاسیی دیكه‌ دروست بوون. بەڵام، ئەوەی وای كرد ئەو حزبه‌ سیاسییانەی كوردستان، نەتوانن ئەو Ú•Û†ÚµÛ• بگێڕن ÙƒÛ• Ù„Û• سایەی دیموكراسیدا Ù„Û• حزبه‌ سیاسییەكان چاوەڕوان دەكرێت، نەبوون، یان لاوازیی ئەو دوو مەرجە سەرەكییەیە ÙƒÛ• دەبێت Ù„Û• حزبه‌ سیاسییەكاندا بوونی هەبێت، ÙƒÛ• خۆی Ù„Û• باوەڕبوون بە دیموكراسی وەكوو سیستەمی فەرمانڕەوایی Ù„Û• كوردستان و، پەیڕەوكردنی دیموكراسی Ù„Û• ژیانی ناوخۆی حزبی سیاسیدا دەبینێتەوە. ئەمەیش كاریگەریی لەسەر ژیانی سیاسیی ئەم هەرێمە ‌و، تەنانەت ڕەنگدانەوەی لەسەر جەماوەری كوردستانیش هەبوو؛ ئەویش بە سازان ‌Ùˆ پەروەردەكردن ‌Ùˆ ئامادەكردنیان لەسەر هەمان جۆری بیركردنەوە ÙƒÛ• Ù„Û• ناخی حزبه‌ سیاسییەكانی كوردستاندا چەكەرەیان كردبوو.

بۆیە، پێویستە هەر كەسێك Ù„Û• بواری سیاسیدا كار بكات، پاشخانێكی ڕۆشنبیریی Ù„Û•Ùˆ بوارەدا هەبێت. ناگونجێت كەسی بێئاگا Ù„Û• ڕۆشنبیریی سیاسی ‌Ùˆ فكری سیاسی ‌Ùˆ زانستی سیاسی، بتوانێت كاری سیاسی بكات. بۆیە Ú•Û•Ù†Ú¯Û• یەكێك Ù„Û• ÙƒÛŽØ´Û• سەرەكییەكانی سیاسەتكردن Ù„Û• كۆمەڵگەیەكی وەكوو كوردستاندا، نەبوون، یان لاوازیی ئەو پاشخان ‌Ùˆ ڕۆشنبیرییە سیاسییە بێت ÙƒÛ• دووچاری ئەو كەسانە بۆتەوە ÙƒÛ• بە كاری سیاسییەوە سەرقاڵن. هەروەها لاوازیی دامودەزگه‌كانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مەدەنی Ù„Û• كوردستاندا ‌Ùˆ سستیی ئەدای ئەم ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ• Ùˆ ڕێكخراوانە ‌و، Ù„Û• پاڵ ئەویشدا لاوازیی دام‌ودەزگه‌ پەروەردەیی ‌Ùˆ ئەكادیمییەكان Ù„Û• ڕووی بەرنامە Ùˆ پرۆگرامی زانستییەوە، بۆشایییەكی گەورەی Ù„Û• Ú•Û†ÚµÛŒ ئەم دامودەزگه‌یانە Ù„Û• پرۆسەی پێگەیاندنی سیاسیدا، ناوەتەوە.

Ù„Û• كۆتایی Ùˆ Ù„Û• سه‌روبه‌ندی ئەو شرۆڤەیەی ÙƒÛ• لەبارەی ڕەوشی ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• كوردستاندا كردمان، دەتوانین بڵێین ئەو هۆشیاری ‌Ùˆ مەعریفە سیاسییەی ÙƒÛ• لای تاكی كورد هەیە، بەرهەمی ئەو ژینگەیەیە ÙƒÛ• Ù„Û•Ù… هەرێمەدا خوڵقاوە، ÙƒÛ• چەندین هۆكار Ùˆ فاكتەری ناوخۆیی، ناوچەیی، هەرێمی Ùˆ گڵۆباڵی، دەستیان Ù„Û• بەدیهێنانیدا هەبووە ÙˆÛ•Ùƒ Ù„Û• سەرەوە ئاماژەمان Ù¾ÛŽ دا؛ ÙƒÛ• بێ گومان كاری كردۆتە سەر ئەوەی ئەو ڕۆشنبیرییەیش لای تاكی كوردی Ù„Û• ئاستێكی بەرز ‌Ùˆ پێویستدا نەبێت.

 
 
« ئەمریكییه‌كـان چــۆن سەرۆكـی وڵاتەكەیـان هەڵدەبژێـرن؟
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ به‌دیهێنانی ڕۆشنبیریدا
« تێڕامانێک Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی
«  ڕۆڵی حزبە سیاسییەکان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا
« تێــڕامانێــك سەبارەت بە سازان
« كۆتایییەكانی داعش‌
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• بەدیهێنانی پرسی دیموكراسیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون