PÊNÛS
 
خۆپیشاندان Ùˆ یاساکان Ù„Û• هەرێمی کوردستان 
     2016-12-29
قەرەنی قادری

خۆپیشاندان و یاساکان لە هەرێمی کوردستان

 

قەرەنی قادری

خۆپیشاندان مافی هاووڵاتیانه‌ Ùˆ بە شێوازی جۆراوجۆر Ùˆ بۆ پشتیوانی، یان بە دژ،‌ بیر Ùˆ ڕاکانیان بە Ú¯ÙˆÛŽÛŒ دەسەڵاتداران ڕادەگەیه‌نن. خۆپیشاندان به‌Ø´ÛŽÚ©ÛŒ گرنگە له‌ دیموکراسی‌ØŒ به‌ڵام ئه‌Ù… ماف Ùˆ به‌شه‌ گرنگه‌ له‌ دیموکراسی، وه‌کوو به‌شه‌کانی تری ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مکه،‌ ده‌بێ به‌Ù¾ÛŽÛŒ یاسا Ú•ÛŽÚ© بخرێت.

خۆپیشاندان بەشێکی جیانەکراوەیە لە سیستەمی دیموکراسی و، مافی ڕەوای هاووڵاتیانە. دوو لایەنی خۆپیشاندان گەلێک گرنگن، کاتێک کە بە شێوەیەکی ماقووڵ کەڵکی لێ وەربگیرێت. یەکەم: بوونی داخوازی و دووەمیش: خۆڕێکخستن لە بواری دروشم و هێزی مرۆڤییەوە. ئەمانە خۆپیشاندان دێننە ئاراوە و ئاڕاستەکەی ڕووی لە حکوومەت و دامودەزگەکانی دەکات. دوو ئامانجی خۆپیشاندان زۆر ڕوون و بەرچاون؛ یان پیشەیین، یان ئەوەتا سیاسین.

بۆ بەئەنجامگەیاندنی ئەو مافە، بەر Ù„Û• هەموو شتێک ئەوە ئەرکی حزبە سیاسییەکان، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŒ مەدەنی Ùˆ ڕێکخراوە پیشەیییەکانە، Ú©Û• سەرەتا Ù„Û• بواری هزرییەوە بەردەوام زانیاری سەبارەت بەو مافە گرنگە بە هاووڵاتیان بدەن، تا Ù„Û• کردەوەدا هاووڵاتیان بتوانن بە باشترین Ø´ÛŽÙˆÛ• داواکارییەکانیان دەرببڕن Ùˆ لەسەری بەردەوام بن. دەستەواژەی خۆپیشاندان گشتییە، بەڵام Ù„Û• فۆرمی جیاجیادا پەیڕەو دەکرێت و، پێویستە بۆ هەر فۆرمێک Ù„Û• خۆپیشاندان یاسا هەبێت، یان سەبارەت بە هەندێک فۆرمی خۆپیشاندان زانیاری هەبێت، Ú©Û• Ù‡Û•Ù… هاووڵاتیان Ú©Û•ÚµÚ©ÛŒ Ù„ÛŽ وەرگرن و، هەمیش حکوومەت Ùˆ دامەزراوەکانی (پۆلیس Ùˆ دادگە) بزانن Ú†Û†Ù† دەگەڵ ئەو شێوازانەی تری خۆپیشاندان، Ú©Û• هیچ پێویست ناکات Ù…Û†ÚµÙ‡‌تی بۆ وەربگیرێت، هەڵسوکەوتی لەگەڵدا بکەن.

خۆپیشاندانی ئەلێکترۆنی

بۆ خۆپیشاندان، هاووڵاتیان له‌ فۆرمی گرووپدا خۆ Ú•ÛŽÚ© ده‌خه‌Ù† Ùˆ بیر Ùˆ ڕا Ùˆ داخوازییه‌کانیان، جا بە لایەنگری، یان بە دژی پرسێک بێت، به‌ شێوازی ده‌ربڕین، نووسینی دروشم، وتاربێژی Ùˆ نیشاندانی وێنه‌ له‌ شوێنه‌ گشتییه‌کاندا ڕاده‌Ú¯Ù‡‌یه‌نن. ئه‌مه‌یش، ده‌کرێت به ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕۆیشتن، دانیشتن، ڕاوه‌ستان، خۆبەستنەوە، بێدەنگبوون، مانگرتن، خێوەتهەڵدان، یان بە Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• کردارێکی ترەوە بەڕێوە بچێت.

بەڵام ئینته‌رنێت Ùˆ کارتێکەرییەکانی لەسەر ڕاگەیاندن، هزر Ùˆ فکری هاووڵاتیان، ئاڵوگۆڕ Ùˆ Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ تری Ù„Û•Ùˆ چەمکەدا هێناوەتە کایەوە و، چەشنێکی تری Ù„Û• دەربڕین Ùˆ خۆپیشاندان ÙˆÛ•Ú•ÛŽ خستووە. منداڵە سەربزێو Ùˆ بەدفەڕەکەی ئینته‌رنێت، واتە فەیسبووک، (بە زیاتر Ù„Û• Ù¡ ملیارد Ùˆ ١٠٠ ملیۆن ئەندام)ØŒ ئەو دەرفەتەی بۆ تاک Ùˆ گرووپی ڕەنگاوڕەنگ Ùˆ مینیاتۆری ڕەخساندووە، Ú©Û• بیر Ùˆ ڕاکانیان دەرببڕن، بەبێ ئەوەی کەس بەریان Ù¾ÛŽ بگرێت.

ئەوانەی Ú©Û• دەستیان بە کەرەسە فه‌رمییەکان ڕاناگات، یان ڕێگەیان Ù¾ÛŽ نادرێت Ú©Û• دەنگ Ùˆ ویستیان لەوێدا بڵاو ببێتەوە، ئینته‌رنێت ئەو دەرفەتەی بۆ تاک Ú•Ù‡‌خساندووه‌ØŒ تا خۆی پیشان بدات Ùˆ ویست Ùˆ داخوازییەکانی لەوێدا بڵاو بکاتەوە. چەند کەس، یان گرووپێک Ù„Û• فەیسبووکدا، ماڵێک Ú†ÛŽ دەکەن Ùˆ داخوازی، یان ناڕەزایەتی دەردەبڕن. ئەمە شێوەیەکی نوێیە Ù„Û• خۆپیشاندان، Ú©Û• دەچێتە خانەی خۆپیشاندانی ئەلێکترۆنییەوە.

ئەم دۆخە کارێکی وای کردووە، Ú©Û• دەستپێڕاگەیشتنی هاووڵاتیان بە ئینته‌رنێت، ببێتە بەشێکی گرنگ Ù„Û• ئازادیی ڕادەربڕین Ùˆ نووسین. Ù„Û•Ù…ÛŽÚ˜Û• ئینته‌رنێت سنووری نەتەوەییی بەزاندووە Ùˆ ئیتر سنوورەکان، مانا کلاسیکییەکەی خۆیان لەدەست داوە و، بە Ú†Û•Ú© Ùˆ تەقەمەنییشەوە، ناکرێت بەرەنگاری کەشوهەوای ئەلێکترۆنی ببنەوە.

تاک، دەرفەتی بۆ ڕەخساوە تا ڕاهێنانی تاکێتیی خۆی Ù„Û•Ùˆ جیهانە بێسنوورەدا بکات و، بڕوابەخۆبوونیش Ù„Û• تاکدا بەهێز بکات. ئینته‌رنێتیش ئەوەی سەلماند، Ú©Û• دەبێ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• لەسەر بنەمای بەرژوەندیی تاک Ú•ÛŽÚ© بخرێت، تا Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ پێویست بکات. هەر بەم پێیە، ئامرازی ڕاگەیاندنی گشتی، هێز Ùˆ دەسەڵاتی هەیە Ùˆ بەشێکیش Ù„Û•Ùˆ دەسەڵاتە، بۆ تاکی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• گوێزراوەتەوە. لەبەر ئەوە، Ù„Û• جیهانی ئەمڕۆدا، بیر Ùˆ ڕای گشتی، بووه‌تە بەشێک Ù„Û• سیاسەت.

یاساکان لە هەرێمی کوردستاندا

Ù„Û• کۆتاییی ساڵی ٢٠١٠دا، پەرلەمانی کوردستان یاسای خۆپیشاندانەکانی پەسند کرد. به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… یاسایه‌ØŒ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ هاووڵاتیان خۆپیشاندان ÙˆÛ•Ú•ÛŽ بخه‌ن، ده‌بێ Ù…Û†ÚµÙ‡‌ت له‌ لایه‌Ù†ÛŒ په‌یوه‌ندیدار (وه‌زیر، یان سه‌رۆکی یه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ کارگێڕی) وه‌ربگرن. ده‌رکردنی ئه‌Ù… یاسایه‌ØŒ Ú¯Ù‡‌رچی له‌ لایه‌Ù† "زۆرینه"‌ÛŒ ئه‌ندامانی په‌رله‌مانه‌وه‌ په‌سند کرا، به‌ڵام لایه‌Ù†ÛŒ دژیشی هەبوو.

Ù„Û• مادده‌ÛŒ دووه‌Ù…ÛŒ یاساکەدا هاتووە: "خۆپیشاندان مافێکی ده‌ستوورییه‌ Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ یاسا پیاده‌ ده‌کرێت." هه‌روه‌ها "نابێ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ یاساوه‌ پیاده‌کردنی مافی خۆپیشانده‌ران قه‌ده‌غه‌ بکرێت." جا لەبەر ئەوە، پێویسته‌ Ù¾ÛŽØ´ هه‌موو هه‌نگاوێک، دامه‌زراوه حکوومییه‌کان، به‌تایبه‌ت پۆلیس، به‌Ùˆ گیان Ùˆ هه‌سته‌وه‌‌ ڕابهێندرێن، Ú©Ù‡‌ خۆپیشاندان مافی هاووڵاتیانه‌ و، ده‌بێ به‌رگرییان Ù„ÛŽ بکرێت و، هه‌روه‌ها خۆ له‌ توندوتیژی بپارێزن. ڕاهێنانی پۆلیس به‌ هه‌ستێکی هێمنانه Ùˆ دیموکراتییانه،‌‌ به‌ڵام جددی له‌ کاردا، یه‌Ú©ÛŽÚ©Û• له‌ مه‌رجه‌ گرنگه‌کانی پاراستنی مافی هاووڵاتیان‌ØŒ‌ Ú©Ù‡‌ ده‌بێ له‌ لایه‌Ù† پۆلیسه‌وه‌ ڕێزی Ù„ÛŽ بگیرێت.

کاتێک هه‌ڵبژاردن ده‌کرێت، ده‌بێ کۆمه‌ÚµÙ‡‌ پێودانگێکی یاسایی هه‌بن Ú©Ù‡‌ مافی به‌شداربووان Ùˆ پاڵێوراوان زه‌وت نه‌کرێت. ده‌بێ یاسای هاتووچۆ، بۆ "ئۆتۆمبێڵ" Ùˆ "پیاده"‌ هه‌بێت. بۆ سیاسه‌توانان Ùˆ ڕۆژنامه‌وانانیش یاسا هه‌بێت، Ú©Ù‡‌ Ú†ÛŒ بکه‌Ù† Ùˆ Ú†ÛŒ نه‌Ú©Ù‡‌Ù†. ته‌نانه‌ت بۆنه‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینییه‌کانیش، نابێت له‌ دەرەوەی یاسا‌ بن. خۆپیشاندانیش، وه‌Ú© ئه‌Ùˆ Ú†Ù‡‌مکانه‌ÛŒ سه‌ره‌وه،‌ به‌Ø´ÛŽÚ©Ù‡‌ له‌ ماف، Ú©Ù‡‌ ده‌بێ به‌گوێره‌ÛŒ یاسا‌ بەڕێوە بچێت. کوردستانی ئێمه‌یش، دەبێت ژیانێکی هاوچه‌رخانه‌ÛŒ تێدا بێت Ùˆ خۆی تێکه‌Úµ به‌Ù… Ú•Ù‡‌وته‌ بکات، تا بتوانێت سەروەریی یاسا له ‌کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا مسۆگەر بکات.

Ú©Ù‡‌موکورتی Ùˆ ناڕوونی Ù„Û• یاساکەدا

له‌ یاسای ڕێکخستنی خۆپیشاندان Ùˆ له‌ مادده‌ÛŒ یه‌Ú©Ù‡‌مدا هاتووه‌: "کۆمه‌ÚµÛŽÚ©ÛŒ ڕێکخراو، یان نیمچه‌ ڕێکخراوی خه‌ÚµÚ©Ù‡‌ØŒ به ‌شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ ئاشتییانه‌ له‌ Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پان Ùˆ شه‌قام Ùˆ شوێنه‌ گشتییه‌کاندا بۆ ماوه‌یه‌Ú©ÛŒ دیاریکراو ده‌Ú•Û†Ù†." ئه‌Ù… پێناسه‌یه‌ ته‌نیا بۆ فۆرمێکە له‌ خۆپیشاندان‌ØŒ Ú©Ù‡‌ ئه‌ویش به‌ کرداری "ده‌Ú•Û†Ù†"ØŒ یاسای بۆ دیاری کراوه‌. ئه‌Ù… پێناسه‌یه‌ ناته‌واوه‌ØŒ چونکە هه‌ندێک خۆپیشاندان هه‌ن، "ناڕۆن"ØŒ به‌ڵکوو ڕاده‌وەستن، دادەنیشن، ڕاوەستانی بێدەنگ بۆ کاتێکی دیاریکراو، خۆبەزنجیربەستنەوە Ùˆ دانیشتن Ù„Û• بەردەم دامەزراوەیەکی حکوومی و، دەیان فۆرمی تر. هەندێک لەوانەیش، هیچ پێویستییان بەوە نییە، Ú©Û• ئیزنی بۆ وەربگێرێت. سەرەکیترین Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ ئەم یاسایە ئەوەیە، Ú©Û• بە شێوەیەکی گشتی، یاسای بۆ Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ خۆپیشاندان دانەڕشتووە، بەڵکوو بۆ فۆرمێک Ù„Û• خۆپیشاندان، Ú©Û• ئەویش Ù„Û• Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ "ڕۆیشتن"دایە.

بۆ نموونه‌ØŒ بوونی گرووپێکی تایبه‌ت Ú©Ù‡‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌Ú©ÛŒ تایبه‌ت لێکیان نزیک ده‌کاته‌وه‌ و، له‌ کۆمه‌ÚµÛŽÚ©ÛŒ په‌نجا - شه‌ست Ú©Ù‡‌سیدا، ده‌یانه‌ÙˆÛŽ بۆ ماوه‌ÛŒ کاتژمێرێک له‌به‌ر ده‌ر‌Ú¯Ù‡‌ÛŒ په‌رله‌مان، دیوانی سه‌رۆکایه‌تی Ùˆ ... دابنیشن، بەڵام له‌ "یاسای ڕێکخستنی خۆپیشاندان"دا باسی لێوه ‌نه‌کراوه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ له‌ کاتی به‌ڕێوه‌چوونی شتێکی ئاوا، Ú†Û†Ù† هەڵسوکەوتی یاساییی له‌Ú¯Ù‡‌ڵدا بکرێت؟

سه‌باره‌ت به‌ Ù…Û†ÚµÙ‡‌توه‌رگرتنیش، ئاماژه‌ به‌ "وه‌زیری ناوخۆ"ØŒ هه‌روه‌ها سه‌رۆکی یه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ کارگێڕی (پاریزگا، قایمقام Ùˆ به‌ڕێوه‌به‌ری ناحیه‌) کراوه‌. وا باشە Ú©Ù‡‌ Ù…Û†ÚµÙ‡‌توه‌رگرتن بۆ خۆپیشاندان له‌ لایه‌Ù† پۆلیسه‌وه‌ بێ، چونکه‌ ئه‌Ù… دامه‌زراوه‌ حکوومییە په‌یوه‌ندییه‌Ú©ÛŒ ته‌واوی ده‌Ú¯Ù‡‌Úµ هاووڵاتیاندا هه‌یه‌ Ùˆ ئاگاداری ئاسایش Ùˆ هێمنیی ناوچه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ خۆیه‌تی. هه‌ر ئه‌وانیش شاره‌زایییه‌Ú©ÛŒ ته‌واویان له‌ Ú©Ù‡‌شوهه‌وای سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتیی وڵاتدا هه‌یه‌ و، له‌ کاری ڕۆژانه‌یشیاندا له‌ هاووڵاتیانەوە نزیکن.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ دابه‌شینی کاروباری ئیداری Ùˆ به‌گوێره‌ÛŒ مه‌نتقی "نامه‌رکه‌زی" Ùˆ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتی ناوچه‌ØŒ شار Ùˆ شارۆچکه‌ به‌ته‌واوه‌تی له‌ده‌ست (پارێزگا، قایمقام Ùˆ به‌ڕێوه‌به‌ری ناحیه‌)دا Ú†Ú• نه‌بێته‌وه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ ئه‌مه‌ خۆی نیگه‌رانی ده‌خوڵقێنێت، وا باشتره‌ "Ù…Û†ÚµÙ‡‌توه‌رگرتن بۆ ڕێکخستنی خۆپیشاندان" له‌ده‌ست پۆلیسی پارێزگا، ناحیه‌ Ùˆ ناوچه‌کاندا بێت. Ú©Ù‡‌ÚµÙ‡‌Ú©Ù‡‌کردنی ده‌سه‌ڵات له‌ شوێنێکدا، Ú©ÛŽØ´Û• دەنێتەوە، هاوکاتیش، Ù…Û†ÚµÙ‡‌توه‌رگرتن له‌ پۆلیس، کەسایەتیی Ù¾ÛŽ دەدات و، دامەزراوەی پۆلیسیش Ù„Û• دۆخی کلاسیک Ùˆ قالببەستوو ڕزگار دەکات Ùˆ بەرەو سیستەمێکی نوێ دەگوێزێتەوە.

Ù…Û†ÚµÙ‡‌توه‌رگرتن بۆ خۆپیشاندان له‌ (پارێزگا، قایمقام Ùˆ به‌ڕێوه‌به‌ری ناحیه‌) ئه‌Ù… نیگه‌رانییه‌یش دێنێته‌ کایه‌وه،‌ Ú©Ù‡‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ خۆپیشاندان له‌ هه‌رێمی کوردستان خۆ له‌ Ú©Ù‡‌Ù…ÛŒ بدات، یان بەسیاسی بکرێت. ئەمەیش، دەتوانێت مافی هاووڵاتیان سنووردار بکاتەوە. خۆپیشاندان بەشێکە Ù„Û• مافی مرۆڤ Ùˆ دیموکراسی، لەبەر ئەوە، نابێت سیاسەت Ùˆ "ئاسایشی نەتەوەیی" ببنە گوشار بۆ سەر خۆپیشاندان، یان سنووردار بکرێتەوە. وه‌Ùƒ Ú†Û†Ù† نابێت بە ناوی ئازادییەوە، یاسا Ù¾ÛŽØ´ÛŽÙ„ بکرێت. کاری حکوومەت ئەوەیە، Ú©Û• هاوسەنگی Ù„Û• نێوان ئەم دوو Ú†Û•Ù…Ú©Û• (ئازادی Ùˆ یاسا)دا دروست بکات.

هەرێمی کوردستان و گرێکوێرەی خۆپیشاندان

ئەوەی بۆ سەرجەم حزبە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان دەگەڕێتەوە، گشتیان خاوەنی یەک ڕستەن، ئەویش: "خۆپیشاندان مافی ڕەوای خەڵکە و ئێمە پشتیوانیی لێ دەکەین، هەروەها لەگەڵ توندوتیژییشدا نین!" ئەوەی کە تا ئێستا لەو هەرێمی کوردستانەدا جێی سەرنج بێت، باس و گفتوگۆ لەو بوارەدا لە ئاستێکی گەلێک نزمدایە و، گشت لایەنەکان هەوڵی بەردەوام دەدەن کە گشت خۆپیشاندانەکان بخەنە خانەی جموجووڵی سیاسی و حزبییەوە. لە لایەکی دیکەوە، بە هۆی ئەوەی کە ئاستی ڕێکخستنی سیاسی و پیشەییی ئەو خۆپیشاندانانە زۆر لاوازن، خێرا "بەلاڕێ"دا دەبرێن. هۆکاری سەرەکیی ئەمەیش، دەگەڕێتەوە بۆ زانیاریی لە ڕادەبەدەر کەم سەبارەت بەو مافە.

کۆبەند:

حکوومەت و دامەزراوەکانی، کۆڕ و کۆبوونەوە، ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی، دامەزراوە هزری و سیاسییەکان، هەروەها کەرەسەکانی ڕاگەیاندن دەتوانن ڕۆڵی سەرەکی لە گەیاندنی زانیاری سەبارەت بە مافی هاووڵاتیان، لەوانە خۆپیشاندان، بگێڕن. کاتێک هاووڵاتیان شارەزایییەکی باشیان سەبارەت بە مافی خۆیان هەبێت و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنییش، لەوانە پیشەیییەکان، سەربەخۆ و ئازاد بن، دەتوانن هەم هێزی گوشار بن و، هەمیش بە ئامانجەکانیان بگەن. هەر لەم سۆنگەیەوە، بڵاوکردنەوەی زانیاری سەبارەت بە ماف و ئەرکی خۆپیشاندان و خۆپیشاندەران، دەتوانێت بەر بە "گۆڕینی ئاڕاستەی خۆپیشاندان"، بەردباران و تێکدان بگرێت و، کۆتایی بە دیارەی ناشارستانیی (Vandalism) "بارەگاسووتاندن"یش بێنێت. لەو بوارەیشدا، بڵاوکردنەوەی بەردەوام و تێروتەسەڵی زانیاری سەبارەت بە ماف لەناو هاووڵاتیان، هەروەها ڕاهێنان و فێرکردنی هێزی پۆلیس سەبارەت بە مافی هاووڵاتیان، ئاستی توندوتیژی، گەلێک کەمتر دەکاتەوە و، بواریش بۆ خۆپیشاندان بەرتەسک ناکرێتەوە.

 
 
« زێڕی Ú•Û•Ø´ Ùˆ سەربەخۆیی
« حکوومەتی شارەزا Ùˆ لێهاتووان
« ماف، دەوری تاک Ùˆ پرسی ڕیفراندۆم
« چه‌‌ندده‌‌نگیی سیاسی Ùˆ پێكه‌‌وه‌‌هه‌ڵكردن
« متمانه‌‌، به‌‌رپرسیاریه‌‌تی Ùˆ ئه‌‌خلاق له‌ كاری ڕۆژنامه‌‌وانیدا
« تیرۆریزم، Ø´Û•Ú•ÛŒ دەروونی Ùˆ ڕاگەیاندن
« بنەماکانی وتارنووسین

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون