PÊNÛS
 
فلۆرانس، ڕێنیسانس، کوردستان  
     2016-12-27
فەرزین کەرباسی

فلۆرانس، ڕێنیسانس، کوردستان 

 

فەرزین کەرباسی، ڕۆژنامەوان

Ù„Û• مێژوودا هاتووە، Ù„Û• سەرەتای سەدەی 14ÛŒ زایینی Ù„Û• شاری فلۆرانسی ئیتالیا بنەماڵەیەک سەر هەڵدەدەن Ùˆ دەتوانن بە Ù‡Û†ÛŒ باری ئابووریی باش Ùˆ دەستڕۆییشتووییی سیاسی، Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ جێگەیەکی شیاو تا سنووری گرتنەدەستی دەسەڵات لەناو دنیای سیاسەتی ئەو کاتەی ئەوروپادا بەدەست بهێنن. ئەو بنەماڵەیە بە شێوەیەکی گشتی، پاڵپشتی هونەر، هونەرمەند، فەلسەفە Ùˆ زانستی گشتی بوون. ئەوان توانییان دەوڵەتشارێک Ù¾ÛŽÚ© بهێنن  Ùˆ بەڕێوەی ببەن و، ببنە پاڵنەرێک بۆ گەشەکردنی ڕەوتی ڕێنیسانس Ù„Û• تەواوی ئەوروپادا. ئەو بنەماڵەیە ناویان "میدیچی" بوو. (1)

ئیتالیا Ù„Û•Ùˆ کاتەدا حکوومەتی ناوەندی نەبوو، بەڵکوو هەر بەشێکی لەژێر حوکمڕانیی سەربەخۆی بنەماڵەیەک، یان  بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ دەرەبەگایەتی بەڕێوە دەبرا. خانەدانی میدیچی Ù„Û• ساڵی 1434 کاتێک "کوزیمۆ میدیچی "Ù„Û• تاراوگە هاتەوە Ùˆ حکوومەتی گرتە دەست، شێوازێکی جیاوازی بۆ حوکمڕانی پەیڕەو کرد Ú©Û• کار Ùˆ بڕیارەکانی نزیک نەبوو Ù„Û• ئەحکامی ئایینیی کەنیسە، Ú©Û• ئەو کات بەسەر فەرهەنگ Ùˆ حوکمداریدا باڵادەست بوو. ئەو، بە دانانی ئینسان ÙˆÛ•Ú© تەوەری سەرەکی، پاڵنەر Ùˆ پشتیوانێکی باش بوو بۆ بیری  هیومانیزم.(2) میدیچی کۆشکەکانی بۆ زانا Ùˆ Ù‚Û•Ø´Û• نوێخوازەکانی جیهانی مەسیحییەت تەرخان کرد تا  بتوانن تێیدا بە ئاسودەیی بژین Ùˆ تەدبیر Ùˆ گۆڕینەوەی بیر Ùˆ ڕا بکەن، هەروەها ئەو بە پشتگیریکردنی کەسانی ÙˆÛ•Ú© لێۆناردۆ داڤینشى Ùˆ مایکل ئەنجیلو، دنیای هونەری قەرزداری خۆی کرد.

 Ù„Û• دوای گرتنی "قۆستەنتینیە"Ù„Û• لایەن عوسمانییەکانەوە، زۆرێک Ù„Û• یۆنانییەکان ڕوویان Ù„Û• فلۆرانس کرد Ùˆ میدیچییەکان بەگەرمی پێشوازییان Ù„ÛŽ کردن. یۆنانییەکان، بێشومار کتێب Ùˆ دەستنووسی کۆنیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خۆیاندا هێنا بوو و، بە گرتنی Ú©Û†Ú• Ùˆ کۆبوونەوە  Ú•Û†Úµ Ùˆ کاریگەرییەکی گرنگیان Ù„Û• گەشەکردنى ڕێنیسانسدا هەبوو. کوزیمۆ میدیچی Ù„Û• بەرامبەر ئەو کەسانەی Ú©Û• ڕەخنەی توندیان دەگرت Ú©Û• گوایا Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌ره‌Ùˆ کفر Ùˆ لەناوچوون دەڕوات Ùˆ بارودۆخەکەیان بەدڵ نەبوو، دەیگوت: "گەر پێتان خۆش نییە، بڕۆن"ØŒ یان بەزۆر دووری دەخستنەوە Ùˆ Ù¾ÛŽÛŒ وا بوو بە سیستەمی Ú©Û†Ù†ÛŒ Ú©Ù‡‌نیسە، وڵات بەڕێوە ناڕوات Ùˆ بۆی گرنگ نەبوو Ú†ÛŒ لەبارەیەوە دەڵێن. ئەو Ù„Û• وەڵامی ڕەخنەگراندا دەیگوت: "بە تەزبیحخوڵاندنەوە، وڵات بەڕێوە ناچێت."

ساڵانێک Ù„Û• دەسەڵاتی کوزیمۆ میدیچی تێ په‌Ú•ÛŒ و، ئەو لەناو خەڵکدا ئەوەندە خۆشەویست بوو Ú©Û• Ù„Û• ساڵی 1464 دوای مردنی، نازناوی "باوکی نیشتیمان"ÛŒ Ù„Û• لایەن خەڵکەوە  Ù¾ÛŽ بەخشرا.  

زۆری Ù¾ÛŽ نەچوو Ù„Û• کۆتایییەکانی سەدەی چواردە، قەشەیەکی دواکەوتووی  تۆندڕەو بە ناوی "جیرولامۆ ساڤیۆنا ڕولا"(3) بە دروشمی گەڕانەوە بۆ ڕابردوویەکی جوان، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ تێک دا و، زۆر Ù„Û• دەستکەوت Ùˆ میراتە جوانەکانی ڕینیسانس ÙˆÛ•Ú© تابلۆکان، پەیکەرەکان، کتێبە زانستی Ùˆ فەلسەفییەکانی خستە ئاگرەوە Ùˆ سووتاندنی. باسکردنی ئەو کارەساتە ئاسان نییە، چونکە بنەماڵەی میدیچی Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÚ©ÛŒ زۆریان دابوو تا هونەر Ùˆ هونەرمەندان Ù„Û• تەواوی ئەوروپا Ú©Û† بکەنەوە Ùˆ لاپەڕەیەکی نوێ Ù„Û• زانست، فەلسە Ùˆ هونەر بۆ خەڵک Ùˆ بۆ شارەکەیان تۆمار بکەن. لەناوچوونی ئەو هەموو دەستکەوتە، زیانێکی گەورە بوو بۆ پرۆسەی ڕۆشنگەری. هەموو ئەم زەرەر Ùˆ زیانانە Ù„Û• 14 ساڵدا ڕووی دا. تاکە Ú†Û•Ú©ÛŒ "ساڤیۆنا رولا" بۆ لەناوبردن Ùˆ خوڵقاندنی ئەو کارەساتە، ئایین Ùˆ ئەحکامی ئایینی بوو، Ú©Û• ئەو Ù¾ÛŽ وابوو بەدروستی جێبەجێ ناکرێت و، ئەرکی ئەو ئەوەیە بەجێی بێنێت. Ù„Û• ڕوانگەی ئەوەوە جوانی Ùˆ هونەر Ùˆ زانست Ùˆ فەلسەفە هەمووی دژی ئایینە و، خەڵک پێویستییان Ù¾ÛŽ نییە و، هەموو شتێک Ù„Û• ئاییندا هاتووە. سەرەنجام، هەر بەو ئاگرە قینەى كه‌ خۆى Ù‡Û•Ù„ÛŒ کردبوو، خەڵک سووتاندیان.

کاریگەریی ئایین لەسەر خەڵک مەسەلەیەکی حاشاهەڵنەگرە، بەڵام بنەماى سەرەکیى  دیموکراسی ئەوەیە Ú©Û• داکۆکی Ù„Û• ئازادیی تاک Ùˆ هەموو بیروباوه‌Ú•ÛŽÚ© بکات، تا ئەو شوێنەی زیان بە بەرژەوەندیی گشتی نەگەیەنێت. ئاماژەدان بە کاریگەریى ئایین Ù„Û•Ù… بابەتەدا بە مانای دژایەتیکردنی نییە، بەڵکوو باسکردنە Ù„Û• خراپ بەکارهێنانی Ù„Û• کاروباری سیاسی Ùˆ حوکمداریدا.

Ù¾ÛŽÙ… باشە نموونەیەکی جیاواز بۆ دەستێوەردانى ئایین Ù„Û• سیاسەت Ùˆ خراپ بەکارهێنانی ئایین لەسەر دراوسێیەکی باشووری کوردستان، Ú©Û• ئێرانە، بهێنمەوە. ئێران Ù„Û• سەدەی ڕابردوو، دەتوانێت نموونەیه‌ÙƒÛŒ زۆر باش بێت بۆ پێناسەکردنى حوکمداریی ئایینی.

Ù„Û• کاتی دەسەڵاتداریی حەمەڕەزا شای پەهلەوی، Ú©Û• هاوکات بوو Ù„Û•Ú¯Û•Úµ تەواوبوونی جەنگی جیهانیی دووەم Ùˆ دروستبوونی بلۆکی ڕۆژهەلات (شەرق) Ù„Û• بەرانبەر بلۆکی رۆژاوا (غەرب) ڕووبەڕووبوونەوەیەکی توند هەبوو Ú©Û• ئێران ÙˆÛ•Ú© Ù‡ÛŽÙ„ÛŽ Ù¾ÛŽØ´Û•ÙˆÛ•ÛŒ جەبهە زۆرتر پریشکی بەر دەکەۆت  Ùˆ ئەوە دەستپێکی شەری سارد بوو (cold war).

بەتایبەت پاش کۆده‌تای 28ÛŒ مۆرداد 1332 (1953)ØŒ شای ئێران هەستی بە مەترسی دەکرد Ùˆ فۆبیای کۆمۆنیستیی لا دروست بوو. ساڵانێک گوزەرا Ùˆ دەسەڵاتدارانی ئێرانی بڕیاریان دا Ú©Û• ئیسلام بەکار بێنن، بە جۆرێک Ú©Û• Ù‡Û•Ù… دژی کۆمۆنیست بێت و، Ù‡Û•Ù… پاڵنەرێک بێت بۆ ئەو خەڵکەی Ú©Û• زەمینەی پەیوەستییان بە ئایینەوە تێدایە تا بە لای فکری چەپدا نەڕۆن؛ چونكه‌ وایان دەزانی هیچ مەترسییەک Ù„Û• لایەن ئایینەوە لەسەریان نییە و، شای ئێرانیش خۆی بە مسوڵمانێکی باوەرمەند بە مەزهەبی شیعە دادەنا. جیا Ù„Û•Ùˆ دەنگە ناڕازییانەی ساڵی 1342ÛŒ هەتاوی Ú©Û• Ù„Û• لایەن "خومەینی"یەوە بۆ دژایەتیکردنی "ئیسلاحاتی ئەرزی (چاكسازی له‌ زه‌ویوزاردا)" Ú©Û• ئەو کات شای ئێران بە پێشنیاری دەوڵەتی ئەمریکا  بەڕێی خستبوو، هیچ دەنگێکی تر نەبوو Ú©Û• بە ناوی  ئیسلامەوە دژی دەسەڵاتی شای ئێران بوەستێت.

Ù„Û• ساڵی 1346 (1967)  دوو کەس بە ناوی "محەمەد هومایوون" Ùˆ "ناسر میناچی" دامەزراوەیەکیان Ú†ÛŽ کرد بە ناوی "حوسەینییەی ئیرشاد". بە وتەی ئەوان، ئامانج Ù„Û• دامەزراندنی حوسەینییەی ئیرشاد، پێکهێنانی فەزای گفتوگۆ Ù„Û• نێوان ڕۆشنبیران Ùˆ نوخبەکان بوو و، بۆ ئەم مەبەستە چەند کەسێکیان دیاری کرد Ú©Û• لەنێویاندا "د. سەید حوسێن نەسر"ØŒ "د. مۆرتەزا موتەهەری" Ùˆ "د. عەلی شەریعەتی" زۆرتر دیار بوون. Ù„Û•Ùˆ پێنج ساڵەی کارکردنی ئەم دامەزراوەیە Ùˆ Ù¾ÛŽØ´ داخستنی Ù„Û• لایەن ساواکەوە، عەلی شەریعەتی زۆرتر کارا بوو Ùˆ توندتر قسەی دەکرد Ùˆ خەڵک زۆرتر گوێیان Ù„ÛŽ دەگرت. كاتێ قسه‌ÛŒ ده‌كرد، جێگە بۆ دانیشتن نەبوو. لەوانەیە ئەو کات زۆر کەس نەیانزانیبێت Ú©Û• ئەو "بە پشتگیری Ùˆ هاوکاریی ڕاستەوخۆی ساواکی ئێران، بوو بە مامۆستای زانکۆی شاری مەشهەد"(4)ØŒ دوایی بۆ مەبەستێکی تایبەت Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ Ù¾ÛŽ درا Ú©Û• لەسەر ئیسلام Ùˆ گەورەییی شۆرشی ئیمام حوسێن Ùˆ بنەماڵەی پێغەمبەری ئیسلام قسه‌ بکات. ئەمڕۆ دەتوانین بڵێین پلانی ئەو Ú•Û†Ú˜Û•ÛŒ ساواکی ئێران سەرکەوتوو بوو، چونكه‌ خەڵکانێکی زۆر باوەڕیان بەو بیر Ùˆ بۆچوونە هێنا و، شەریعەتی، بە کوتان Ùˆ خراپکردنی فکری Ú†Û•Ù¾ Ùˆ پیرۆزکردنی ئایدیۆلۆژیی ئیسلامی Ùˆ پێداگری لەسەر شیعەگەریی عەلەوی Ùˆ گەورەنیشاندانی ئیمامانی شیعە Ùˆ ڕێبازەکەی ئیمام عەلی، Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بۆ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ساڵی 1979ÛŒ ئێران خۆش کرد.

 Ú©Ø§ØªÛŽÚ© خومەینی قسەی Ù„Û• "شەهادەت" دەکرد Ùˆ "ئیمام حوسێن"ÛŒ بە نموونە دەهێنایەوە، خەڵک Ù¾ÛŽÛŒ نامۆ نەبوو، چونكه‌ وردەکاریی ئەو ڕووداوە مێژویییانەیان Ù„Û• دەمی شەریعەتییەوە بیستبوو. ڕاستییه‌كه‌ی، شەریعەتی، فکری "ئیخوان موسلمین"ÛŒ سوننەی عەرەبی بە شێوازی ئیسلامی شیعەی ئێرانی Ú¯Û†Ú•ÛŒ Ùˆ پیشانی خەڵکی ئێرانی دەدا. Ù„Û•Ù… ساڵانەی دواییدا Ú©Û• شاپەرستەکان Ùˆ خەڵکانێک بە دوای تاوانباردا دەگەڕان Ùˆ لێکۆڵێنەوەیان دەکرد Ú©Û• Ú†Û†Ù† Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئێران ڕووی دا (پەرویزی سابتی)(5)ØŒ بەرپرسی ئەو کاتەی ساواکی ئێران ڕاشکاوانە باس Ù„Û•ÙˆÛ• دەکات Ú©Û• Ú†Û†Ù† عەلی شەریعەتی هاوکارییانی کردووە Ùˆ چەند جاریش گرتوویانە، چونكه‌ Ù„Û•Ùˆ سنوورانەی بۆی دیاری کرا بوو، لای داوە و، ڕێنمایییان کردووە.

دەسەڵاتی شای ئێران دیکتاتۆری بوو و، بەدڵنیایییەوە مەحکووم بە لەناوچوون بوو، بەڵام بە کەوتنەناوداوی ئیسلامی سیاسییەوە، خۆی ئەو پرۆسەیەی خێراتر کرد. شای ئێران لەوەی دەترسا بەسەری نەهات، بەڵکوو لەو جێگەیەوە لەقەی خوارد کە بیری لێ نەدەکردەوە؛ ئەو لە ترسی ئاگر، پاڵی بە ئاوەوە نا و، تێیدا خنکا.

ئەو Ù„Û• پرۆژەی ئیلاهییاتی ڕەهاییبەخش (خوداناسیی ڕزگارکەر) ÙˆÛ•Ú© تیۆرییەک Ú©Û• بۆ یەکەم جار Ù„Û• ئەمریکای لاتینەوە داهێنرا، بێخەبەر، یان بێباک بوو و، بە دژایەتیکردنی ڕوشنبیران Ùˆ نوخبەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێرانی، Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بۆ دامەزراندنی بنکەی ئیسلامی سیاسی Ùˆ کانگەی تیرۆریزمی ئیسلامی Ù„Û• ناوچەکەدا خۆش کرد.

ئایا Ù„Û• باشووری کوردستان چەند "ساڤیۆنا ڕولا" ئازادانە چالاکی Ùˆ بانگەشە بۆ دواکەوتوویی Ùˆ ڕادیکالیزمی ئایینی دەکەن؟ چەند کەسی ئایینی Ù‡Û•Ù† Ú©Û• ئاواتی دروستکردنی خەلافەتێکی ئیسلامیی کوردییان هه‌بێت؟ یان چەند "ڕۆشنبیر" Ù‡Û•Ù† Ú©Û• بانگەشە بۆ دوو-ئیدارەیی Ùˆ هاندانی خەڵک بۆ تێکدانی ئارامیی کوردستان بکه‌ن؟

باشووری کوردستان جێگەی هیوای هەموو کوردێکی نەتەوەیییە. خەڵک Ùˆ دەسەڵاتداران Ùˆ حزب Ùˆ لایەنەکانی، دەبێت له‌ ئاستی گەورەییی ئەو ئەرکە نیشتمانییەدا بەرپرسیارێتی هەڵبگرن. ئەو نموونانەی وا Ù„Û• سەرەوە باسمان Ù„ÛŽÙˆÛ• کردن، دەتوانن Ù„Û• هەر وڵاتێکدا دووبارە ببنەوە Ùˆ کارەسات بخوڵقێنن. گرنگ ئەوەیە قەدری هاتنەدیی ئاواتەکانی باب Ùˆ باپیرانمان بزانین Ùˆ شایستەی هەڵگرتنی وشەی پیرۆزی "ئازادی" بین. "تۆماس مەکولی" دەڵێت: "هەموو سیاسییەکان ئەوە باش دەزانن Ú©Û• هیچ میللەتێک، نابێت ئازاد بێت، تا ئەو کاتەی شایستەییی هەڵگرتن Ùˆ پاراستنی "ئازادییان" هەبێت.

 

سەرچاوە:

1.     

House of Medici (https://en.wikipedia.org/wiki/House_of_Medici)

2.      Humanism (https://en.wikipedia.org/wiki/Humanism )

3.      Girolamo Savonarola  (https://en.wikipedia.org/wiki/Girolamo_Savonarola)

4.بیرەوەرییەکانی دکتۆر جەلال مەتینی، سەرۆکی زانکۆی ئەدەبیاتی مەشهەد.

5. کتێبی "مسلمانی Ø¯Ø± Ø¬Ø³ØªØ¬ÙˆÛŒ ناکجاآباد" ØŒ نووسینی علی رهنما.

 
 
« فلۆرانس، ڕێنیسانس، کوردستان 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون