PÊNÛS
 
بۆچی "به‌جیهانیبوون" شایانی پارێزگاریلێکردنه‌؟ 
     2016-12-25
جێی دۆگلاس گیبسۆن

بۆچی "به‌جیهانیبوون" شایانی پارێزگاریلێکردنه‌ØŸ  

 

ئه‌Ù… بابه‌ته‌ پوخته‌ÛŒ موحازه‌ره‌یه‌Ú©ÛŒ "جێی دۆگلاس گیبسۆن"Ù‡‌ له‌ زانکۆی کوین، کینگستۆن، Ú©Ù‡‌نه‌دا

وه‌رگێڕان Ùˆ کورتکردنه‌وه‌ÛŒ له‌ ئینگلیزییه‌وه:‌ هێلین ساڵح

له‌ ئێستادا، له‌ جیهاندا Ú©Ù‡‌لوپه‌Ù„ØŒ خزمه‌تگوزاری، سه‌رمایه‌ØŒ خه‌ÚµÚ© و، ته‌نانه‌ت بیروڕایش، Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÚ© زێده‌تر له‌ جاران به‌تایبه‌ت له‌ دوای ڕووخانی دیواری به‌رلینه‌وه‌ له‌ نێوان وڵاتانی جیهاندا ئاڵوگۆڕ ده‌کرێن. Ú•ÛŽÚ©Ú©Ù‡‌وتننامه‌ÛŒ بازرگانی،  Ú©Ù‡‌ به‌Ø´ÛŽÚ©ÛŒ سه‌یر Ùˆ به‌رجه‌سته‌ÛŒ ‌ قه‌واره‌ÛŒ یاساییی "به‌جیهانیبوون" Ù¾ÛŽÚ© ده‌Ù‡ÛŽÙ†ÛŽØŒ به‌شه‌ هه‌ره‌ خراپه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ùˆ گفتوگۆیه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ له‌ جیهاندا له‌سه‌ر پرسی به‌جیهانیبوون له‌ ئارادایه‌. ناڕه‌زاییی به‌لجیکییه‌Ú© Ú©Ù‡‌ به‌ زمانی فه‌Ú•Ù‡‌نسی قسه‌ÛŒ ده‌کرد، له‌ دوا ساته‌کاندا Ú•ÛŽÚ©Ú©Ù‡‌وتننامه‌یه‌Ú©ÛŒ نێوان Ú©Ù‡‌نه‌دا Ùˆ یه‌کێتیی ئه‌وروپای هه‌ڵوه‌شانده‌وه.‌‌

لیژنه‌ÛŒ هاوبه‌Ø´ÛŒ Ú©Ù‡‌ناری زه‌ریای هێمن Ú©Ù‡‌ ئه‌مریکا Ùˆ ژاپۆن Ùˆ ١٠‌ وڵاتی دیکه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ناره‌Ú©Ù‡‌ ده‌گرێته‌وه‌ØŒ له‌ ئێستادا له ‌به‌رده‌Ù… کۆنگرێسی ئه‌مریکایه‌ Ùˆ چاره‌نووسی نادیاره‌. Ù¾ÛŽ ده‌Ú†ÛŽ Ú•ÛŽÚ©Ú©Ù‡‌وتننامه‌ÛŒ بازرگانیی نێوان ئه‌مریکا Ùˆ یه‌کێتیی ئه‌وروپا پرۆژه‌یه‌Ú©ÛŒ دوور بێت. ئه‌وه‌ تاكه‌ Ú•ÛŽÙƒÚ©Ù‡‌وتننامه‌ÛŒ بازرگانی نییه‌ Ú©Ù‡‌ گرفتی سیاسیی بۆ دروست ده‌بێ، به‌ڵکوو له‌Ù†ÛŽÙˆ وڵاتانی ئه‌تڵه‌سیشدا هه‌مان کێشه‌ هه‌یه‌. له‌ زۆربه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌دا‌ حکوومه‌ته‌کان خه‌ÚµÚ©Ù‡‌Ú©Ù‡‌-ده‌نگده‌ران -  فێر ده‌Ú©Ù‡‌Ù† Ùˆ وایان تێ ده‌Ú¯Ù‡‌یه‌نن Ú©Ù‡‌ سیسته‌Ù…ÛŒ Ú©Û†Ù† -خۆپارێزی - زیاتر بواری هه‌Ù„ÛŒ کار Ùˆ پێشه‌وه‌چوونی بازرگانی ده‌کاته‌وه.

ته‌نیا Ú•ÛŽÚ©Ú©Ù‡‌وتننامه‌ÛŒ بازرگانیی نوێ نییه‌ Ú©Ù‡‌ گیروگرفتی بۆ دروست بووه‌‌. له‌ هه‌ر دوو به‌ری ئه‌تڵانتیک، سیاسه‌تمه‌داران هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ کشانه‌وه‌ له‌ بازاڕی کراوه ده‌Ú©Ù‡‌Ù†‌. شتێکی ڕاست نییه‌ Ú©Ù‡‌ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ بازاڕی ناوخۆیی، وا بکات توانای خه‌ÚµÚ© بۆ کڕین  به‌رز ببێته‌وه‌. لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر ٤٠ وڵات، ڕوونی کردووه‌ته‌وه‌ کاریگه‌رییه‌کانی داخستنی بازرگانیی نێوان سنووره‌کان چییه‌: ١٠‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ندترین به‌کارهێنه‌ره‌کان توانای کڕین به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ٢٨% له‌ده‌ست ده‌ده‌ن، بۆ ١٠‌  به‌کارهێنه‌ری لاوازیش ئه‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ ده‌گاته‌ ٦٣% .  ملیارێک هۆکار هه‌یه‌ بۆ هێشتنه‌وه‌ÛŒ بازاڕی جیهانیی کراوه‌. ئابووریی جیهانی، هاوکاریی ملیار Ú©Ù‡‌سی کردووه‌ تا له‌ قۆناغی‌ هه‌ژاریی مه‌ترسیدار بێنه‌ ده‌ره‌وه ‌Ùˆ ڕزگاریان ببێ. یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌ هۆکاره‌ Ú¯Ù‡‌وره‌کان ئه‌وه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ØŒ به‌جیهانیبوون شایانی پارێزگاریلێکردنه‌.

 

هۆکارێکی زۆر Ú¯Ù‡‌وره‌ هه‌یه‌  بۆ پارێزگاریکردن له‌ به‌جیهانیبوون

بازاڕی جیهانیی ئابووریی کراوه‌ØŒ ژیانی ملیاران Ú©Ù‡‌سی باشتر کرد، Ú†Ù‡‌ندان وڵات توانییان واگۆنی خۆیان به‌ شه‌مه‌نده‌فه‌ری خێرا Ú¯Ù‡‌شه‌کردووی ئابووریی جیهان ببه‌ستنه‌وه‌. وای کرد Ú©Ù‡‌ خه‌ÚµÚ© Ùˆ سه‌رچاوه‌کان له‌ بابه‌تی مادده‌وه‌ بۆ بابه‌تی Ú©Ø§Ø±ÛŒ به‌رهه‌مدار  بگوازرێنه‌وه‌. ڕۆژانێک هاوبه‌شه‌ بازرگانییه‌کان Ú•Ù‡‌خنه‌یان له‌ کۆتاییهێنان به‌  ململانێی بازرگانی گرتبوو Ù„Û•‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌ڵمانیا، چین Ùˆ کینیا. هه‌رگیز به‌Ùˆ شێوه‌یه‌ÛŒ ئێستا، پاره‌ ‌ بۆ سنووره‌ یه‌کجار دووره‌کان دوور نه‌ڕۆیشتووه. هه‌رگیز وه‌Ú© ئه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù…Ú•Û† ده‌گوزه‌رێ، گیرفان له‌ Ú©Ù‡‌سه‌Ú©Ù‡ دوور نه‌Ú©Ù‡‌وتووه‌ته‌وه‌‌. به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ پێشبینیکراو، Ú•ÛŽÚ©Ú©Ù‡‌وتننامه‌ بازرگانییه‌کان بازاڕ به‌کراوه‌یی ده‌هێڵنه‌وه‌. یاخود هیچ نه‌بێ تا ئێستا به‌Ùˆ شێوه‌یه‌ هێشتوویانه‌ته‌وه.

هه‌روه‌Ú© هه‌ر یه‌Ú©Ù‡‌ له‌ برانکۆ میلانۆڤیچ Ùˆ کریستۆڤ لانکه‌ر، له‌ هێڵکاریی "فی- هێڵکارییه‌Ú©ÛŒ ئابورییه‌Ø›"دا، Ú©Ù‡‌ هێڵکارییه‌Ú©ÛŒ ئابووریناسانه‌یه،‌ ڕوونیان کردووه‌ته‌وه‌ كه‌ ڕاسته‌قینه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ داهاتانه‌ له‌Ù… ده‌ ساڵانه‌ÛŒ ئێستادا مت بووه‌ØŒ کاریگه‌ریی هه‌بووه‌ بۆ چینێكی زۆری کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ له‌ زۆر له‌ ئابوورییه‌ Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتووه‌کاندا.

له ‌کاتێکدا له‌Ù… سه‌رده‌مه‌دا، Ú•Ù‡‌خنه‌گرتن له‌  بازرگانی ئاسانتره‌Ø› ئه‌مه‌یش زیاتر به‌ Ù‡Û†ÛŒ ته‌کنۆلۆژییه‌وه‌یه‌. هه‌ر له‌Ùˆ کاته‌وه‌ Ú©Ù‡‌ یه‌Ú©Ù‡‌Ù…  ده‌سه‌ڵاتی ئامێر له‌ سه‌ده‌‌ÛŒ هه‌ژده‌ سه‌ری هه‌ڵدا، ته‌ونکه‌ره‌کانی بێ کار هێشته‌وه‌. ته‌کنۆلۆژی، به‌رهه‌Ù…ÛŒ زیاد کرد؛ به‌ڵام بووه‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌سه‌ر ده‌رفه‌ته‌کانی کار بۆ مرۆڤ. Ù„Û• ده‌یه‌کانی ‌ساڵه‌کانی دواییدا، زاڵبوونی ئامێر وای کرد له‌ وڵاته ‌Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندووه‌کاندا‌ به‌ ملیۆنان کارخانه ‌Ùˆ کاری فه‌رمانبه‌رێتیی ئاست نزم له‌ناو بچن. له‌ ئێستایشدا ئه‌Ùˆ ڕۆبۆته‌ زیره‌کانه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ له‌زیادبووندان، له‌وانه‌یه‌ کار له ‌ده‌ستی هه‌موو جۆره‌ مرۆڤه‌کان بهێننه ‌ده‌ر؛ له‌ شۆفێری بارهه‌ڵگره‌وه‌ هه‌تا پارێزه‌ر.

له‌ کاتی ئێستادا، بڕیاری هه‌ندێک له ‌وڵاتان له‌ ناوخۆ به‌ بڕینی باج له‌سه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌نده‌کان، گونجانی بازاڕی کاری پشتگوێ خستووه ‌Ùˆ یه‌کگرتووییی Ú©Ù‡‌Ù… کردووه‌ته‌وه‌ Ùˆ ‌نائارامی Ùˆ نایه‌کسانیی زیاد کردووه‌. به‌ڵام بازرگانی، بێ نکوڵیلێکردن، بووه‌ به‌ هۆکارێک. کاری کارخانه‌کان وای کردووه‌ Ú©Ù‡‌ ملیۆنان Ú©Ù‡‌س له‌ وڵاتانی وه‌Ú© چین Ùˆ ڤێتنام، له‌ هه‌ژاریدا بژین. ده‌توانین بڵێین وای کردووه‌ هه‌ندێک له‌ کرێکارانی کارۆلاینای باکوور Ùˆ والۆنیایش کار له‌ده‌ست بده‌Ù†.

ڕاستییه‌Ú©Ù‡‌ ئه‌وه‌یه‌ØŒ له‌ ماوه‌ÛŒ دوای ١٩٨٩، Ú©Ù‡‌ ڕۆژانی Ú¯Ù‡‌Ø´ÛŒ به‌جیهانیبوون بوو، ده‌سته‌بژێری سیاسی Ùˆ کارساز به‌ته‌واوی بیریان‌ له‌Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌وه نه‌کرده‌وه‌ - ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ کۆمپانیا Ú¯Ù‡‌وره‌کان پرۆژه‌ÛŒ کاره‌کانیان ببه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ وڵاته‌کانیان - ئه‌Ù… بازرگانییه‌ له‌وانه‌یه‌ زیان به‌ هه‌ندێک Ú©Ù‡‌س بگه‌یه‌Ù†ÛŽØ› ته‌نانه‌ت له‌ کاتی به‌جێهشتنی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌کیشدا Ú©Ù‡‌  به‌گشتی  گوزه‌رانیان باش بێ، هه‌ر کاریگه‌ریی خراپی هه‌یه‌. یه‌Ú©Ù‡‌Ù… جار ئه‌نجامه‌کانی به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ زۆر به‌رز جێی هیوا بوون، به‌ڵام به ‌Ù‡Û†ÛŒ پلانی نه‌گونجاو،‌  به‌ره‌ خراپ شکانه‌وه‌. ئێستا، به‌تایبه‌تی له‌Ùˆ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یانه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ به ‌Ù‡Û†ÛŒ بازرگانی Ùˆ ته‌کنۆلۆژییه‌وه‌ Ú©Ù‡‌وتوونه‌ته‌ دواوه‌ØŒ مه‌ترسی له‌ ڕووداوه‌کانی ئایینده هه‌یه‌Ø› به‌تایبه‌ت کاتێک‌ زه‌مینه‌یه‌Ú©ÛŒ له‌باری دروست کردووه‌ بۆ پۆپۆلیسته‌ دیماگۆگه‌کان تا سوودی سیاسییانه‌ÛŒ Ù„ÛŽ وه‌ربگرن.

 

سێ هه‌نگاو، تا بازرگانیی زیاتر گشتگیر بێ

بۆ ئه‌وه‌ÛŒ بازرگانی، گشتگیر Ùˆ به‌رفراوان بێ، واته‌ سوودی بۆ زۆربه‌ÛŒ خه‌ÚµÚ©Ù‡‌Ú©Ù‡‌ بێ، ده‌بێ له‌ سێ ڕووه‌وه‌ کاری له‌سه‌ر بکرێ: یاساکانی بازرگانی، یاسای پارێزگاریی کۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ هاوکاریی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بۆ ته‌واوکردنی دوو خاڵی یه‌Ú©Ù‡‌Ù…. 

Ù¡- گفتوگۆکردن له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ©Ú©Ù‡‌وتننامه‌ بازرگانییانه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ خزمه‌تی زۆرینه‌ÛŒ خه‌ÚµÚ© ده‌Ú©Ù‡‌Ù† :

حکوومه‌ته‌کان، ده‌بێ گفتوگۆکردن له‌سه‌ر سوودی به‌رفراوانی بازرگانی بۆ هه‌مووان، به‌هه‌ند وه‌ربگرن. چاککردنی هێزی کڕین Ùˆ گونجاندنی، یه‌Ú©ÛŽÚ©Ù‡‌ له‌ سووده‌ سه‌ره‌کییه‌کان. یه‌Ú©ÛŽÚ©ÛŒ دیکه‌  له ‌سووده‌کان، ده‌Ú©Ù‡‌وێته‌ چوارچێوه‌ÛŒ به‌شداریکردنی زیاتری ‌ده‌زگه‌ÛŒ بچووک Ùˆ مامناوه‌ندی، Ú©Ù‡‌ به‌رپرس ده‌بێ له‌سه‌ر کۆمپانیا Ùˆ کاره‌کان له‌ ئابووریدا.‌ ئه‌مه‌یش له‌ Ú©Ù‡‌مکردنه‌وه‌ÛŒ  تێچووی دیاریکراودا، Ú©Ù‡‌ په‌یوه‌ندیی به‌ بازرگانییه‌وه‌ هه‌یه، سوودی ده‌بێ‌. هه‌موو گفتوگۆکان له‌سه‌ر سنوور Ùˆ گومرگه‌کان بۆ کۆمپانیا  بچووکه‌کان سوودی ده‌بێ.  هه‌موو وڵاتان، نه‌Ú© ته‌نیا ئه‌وانه‌ÛŒ له‌ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندان، پێویستییان به‌وه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ هه‌ندێک سه‌رمایه‌گوزاری ئه‌نجام بده‌ن، تا وا بکه‌Ù† کۆمپانیا بچووکه‌کان به‌ بازاڕی ده‌ره‌وه‌ ببه‌ستنه‌وه‌.

Ù¢- سیاسه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تیی ناوخۆیی؛ تا هاوکاریی ئه‌وانه‌ بکات Ú©Ù‡‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ هاورده‌کردن Ùˆ کاری ئامێره‌کانه‌وه‌ جێیان له‌Ù‚ بووه‌.

بۆ گفتوگۆکردن له‌سه‌ر دابه‌شبوون Ùˆ کاریگه‌رییه‌کانی دابه‌شبوون له‌سه‌ر بازرگانی Ùˆ ته‌کنۆلۆژی، پێویسته‌ حکوومه‌ته‌کان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سه‌رمایه‌گوزاری له‌ سه‌رمایه‌ÛŒ توانای مرۆڤ، فێرکردن، به‌هره‌ Ùˆ ڕاهێنانی پیشه‌یی بۆ گونجاندنی مرۆڤ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌رفه‌تی کاری زیاتر، وه‌ڵام بده‌نه‌وه‌. بازاڕی کاری چالاک، پێویستیی به‌ هاوڕێبوونه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ پێوه‌رانه‌دا‌ Ú©Ù‡‌ بێکاری داده‌به‌زێنن، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌رزکردنه‌وه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌مترین کرێیه‌کان بۆ کرێی گونجاو له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئاستی کرێی جیهانیدا. سیاسه‌تی دووباره‌ دابه‌شکردنه‌وه‌ÛŒ ده‌رفه‌ته‌کان ‌ ته‌نیا شتێک نییه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ ئابوورییه‌ Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتووکانه‌وه‌Ù‡‌وه‌ هه‌بێ. به‌ڵکوو بۆ هه‌مووانه‌ تا حکوومه‌ته‌کان نه‌توانن ده‌رفه‌ت بۆ هه‌مووان بخه‌نه‌ به‌رده‌ست. ئه‌Ú¯Ù‡‌ری زۆره‌ ڕووبه‌ڕووی کاردانه‌وه‌ÛŒ بێئومێدیی Ùˆ ناڕه‌زایی خه‌ÚµÚ© ببنه‌وه‌.

Ù£-  هه‌ماهه‌نگیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ پشتیوانیکردنی هه‌ر دوو ئامانجی یه‌Ú©Ù‡‌Ù….

هیچ یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌Ù… دوو به‌رنامه‌یه‌ÛŒ پێشوو، هه‌رزان نییه‌. هه‌ماهه‌نگیکردن بۆ ڕێگری له‌ ڕاکردن له‌ باج، نموونه‌یه‌Ú©ÛŒ باشه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ حکوومه‌ته‌کان Ú†Û†Ù† ده‌توانن به‌ کاریگه‌ری، Ù¾ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌ کار بکه‌ن، تا داهات به‌رز بکه‌نه‌وه‌Ø› به‌ شێوه‌یه‌Ú© بتوانن هاووڵاتییان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌جیهانیبووندا بگونجێنن. کۆمپانیا جیهانییه‌کانی Ú©Ù‡‌ ڕوانینی دووریان هه‌یه،‌ پێویسته‌ هاوکاریی ئه‌Ù… به‌رنامه‌یه‌ بکه‌Ù†.

ئه‌وه‌ÛŒ گرنگه‌ له‌ هه‌موو ئه‌وه‌دا، ڕاستگۆییی سیاسییه‌. له‌ کاتێکدا بووژانه‌وه‌ÛŒ  Ú¯Ù‡‌شه‌کردن زۆر کاریگه‌ریی هه‌یه‌ بۆ ئارامکردنه‌وه‌ÛŒ  نائارامیی ئابووریی، Ú†Ù‡‌سپاندنی ڕێپێدرانی کۆمه‌ڵایه‌تیی. هه‌روه‌ها  بازاڕی کراوه‌ پێویستی به‌ حکوومه‌ت Ùˆ کۆمپانیاکانه‌ تا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خه‌ÚµÚ© ڕاستگۆ بن. بازرگانی، هه‌روه‌Ú© ته‌کنۆلۆژی، بۆ زۆربه‌مان باشه،‌ به‌ڵام بۆ هه‌موو Ú©Ù‡‌س نا. Ú†Ù‡‌ند بازاڕی کراوه‌ÛŒ زیاتر هه‌بێ، ده‌بێ سیاسه‌تی دابه‌شکردنه‌وه‌ÛŒ کۆمه‌ڵایه‌تی زیاتر هه‌بێ.

 

سەرچاوە:

https://www.weforum.org

 

 
 
« بۆچی "به‌جیهانیبوون" شایانی پارێزگاریلێکردنه‌؟

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون