PÊNÛS
 
نۆگاڵس، خۆشگوزەرانی Ùˆ قەیران 
     2016-12-21
د. عەبدولڕەزاق محەمەد

نۆگاڵس، خۆشگوزەرانی و قەیران

 

د. عەبدولڕەزاق محەمەد- دکتۆرا لە کۆمەڵناسی

دواکەوتن و پێشکەوتنی هەر گەل و نەتەوەیەک لە بۆشایییەوە نایەت، بەڵکوو لە واقعی ژیان و چالاکیی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگەوە سەرچاوە دەگرێت و، هەر لەوێیشەوە ئەو ئاڕاستەیە دیاری دەکرێت کە کۆمەڵگەی پێدا دەڕوات و تاکەکان لە ڕێگەی دامەزراوەکانەوە لە وێناکردنی ئاییندەیدا ڕۆڵ دەگێڕن.

ئەگەر چاوێک بە مێژوووی سەرهەڵدان Ùˆ گۆڕانکارییەکانی فۆڕمی ژیان Ùˆ چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی نەتەوەکاندا بخشێنین، ئەو بەرچاوڕوونییەمان بۆ دروست دەبێت Ú©Û• بتوانین گرنگترین فاکتەرەکانی پشت گۆڕانکارییەکانیان ببینین و، بزانین بۆ Ù„Û•Ù… بارودۆخه‌دان Ú©Û• ئێستا هەیانە، جا Ù„Û• هەر ئاستێکدا بن. چونکە هەر Ù„Û•Ùˆ زەمەن Ùˆ سەردەمەوەی Ú©Û• زانستەکان یەک بە دوای یەک Ù„Û• فەلسەفە جیابوونەوە Ùˆ بنەمای زانستیی خۆیان دوای سەلماندنیان چەسپاند Ùˆ وەکوو زانستێکی سەربەخۆ خۆیان ناساند، ئیدی Ù„Û•Ùˆ Ú•Û†Ú˜Û•ÙˆÛ• تا بە ئەمڕۆ شتێک نەماوە Ù¾ÛŽÛŒ بگوترێت موعجیزە Ùˆ بە فەنتازیا Ùˆ خەیاڵ ناتوانرێت خۆشگوزەرانی Ùˆ پێشکەوتن وەدی بێت، بەڵکوو بەپێچەوانەوە بۆ هەر ڕووداو واقیعێک هۆکارگەلێکی فعلی، بوونی هەیە Ùˆ ئەو واقعە دەخوڵقێنن Ú©Û• نەتەوە Ùˆ کۆمەڵگەکانی تێدان. باشترین Ùˆ سادەترین نموونەیش Ú©Û• Ù„Û• ئێستادا بوونی هەیە، لەوانەیە ئاست Ùˆ جۆری ژیانی ئەو شارە بێت Ú©Û• هەردوو نووسەر Ùˆ توێژەر "دارۆن ئاسمۆگلۆ" Ùˆ "جەیمس ڕۆبینسۆن" Ù„Û• کتێبی "بۆچی نەتەوه‌كان شکست دەهێنن" باسی لێوەدەکەن بە ناوی شاری "نۆگاڵس". ئەم شارە بەهۆی شوورایەکەوە کراوەتە دوو بەش و، Ù„Û• نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا Ùˆ مەکسیکدا دابەش بووە. واتە هەر یەک شارە Ùˆ تەنیا بە شوورایەکی سادە Ú©Û• Ù„Û• نێوان شارەکەدا کێشراوە، بەشی باکووری سەر بە ئەمریکایە Ùˆ بەشی باشووری سەر بە مەکسیکە. بەڵام ئەوەی جێگەی هەڵوەستەلەسەرکردنی جددییە، ئەوەیە Ú©Û• بزانین ئاستو شێوازی ژیان Ù„Û•Ù… دوو بەشەی ئەم شارەدا Ú†Û†Ù† دەگوزەرێت.

نووسەران دوای دیراسەکردنیان دەڵێن Ú©Û• Ù„Û• بەشی باکووری شارەکەدا (نۆگاڵس ئەریزۆنا) Ú©Û• سەر بە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە، داهاتی خێزانێکی مامناوەند Ù„Û• ساڵێکدا ٣٠،٠٠٠ دۆلارە، بەڵام Ù„Û• بەشی باشووری شارەکە (نۆگاڵس سۆنۆرا) Ú©Û• سەر بە مەکسیکە، بۆ هەمان ئاستی خێزان، داهاتەکەیان نزیکەی سێیەکی داهاتی خێزانەکانی باکوورە، واتە تەنیا ١٠،٠٠٠ دۆلارە. سەبارەت بە ئاستی خوێندەواریش، زۆربەی گەنجەکانی باکووری شارەکە Ù„Û• قوتابخانەن Ùˆ زۆربەی پێگەیشتووانیشیان دەرچووی ئامادەیین، بەڵام Ù„Û• باشووری شارەکەدا زۆربەی پێگەیشتووەکان دەرچووی ئامادەیی نین Ùˆ زۆربەی گەنجانیشیان Ù„Û• قوتابخانە ناخوێنن. سەبارەت بە سیستەمی تەندروستیش، دانیشتووانی بەشی باکوور بەشێوەیەکی ڕێژەیی تەندروستییان باشە Ùˆ بەپێی ستانداردە جیهانییەکان تەمەنیان درێژە Ùˆ لەسەرووی شەست Ùˆ پێنج ساڵن، Ù„Û• کاتێکدا دانیشتووانی بەشی باشوور هێندەی خەڵکی بەشی باکوور ناژین و، دایکان بەدەست Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ بەرزی مردنی منداڵەکانیانەوە دەناڵێنن. ئەم جیاوازییانە بەسەر سەرجەم کەرتە خزمەتگوزارییەکانی دیکەیشدا دەگشتێنرێن، جگە Ù„Û• بوارەکانی خزمەتگوزاریش، دانیشتووانی بەشی باکوور دەرفەتی ڕەخنەو کاری سیاسییان زۆر بەڕوودا واڵاترە، Ù„Û• کاتێکدا بەشی باشوور بە دەست سنوورداری Ù„Û• بەشداریی چالاکییە سیاسییەکان Ùˆ گەندەڵیی دامودەزگه‌کانەوە دەناڵێنن. کەواتە ئەو هۆکارانەی Ù„Û• پشت ئەم دوو بارودۆخە جیاوازەوەن زۆرن، هەر Ù„Û•Ùˆ سوودە ئابوورییانەی Ú©Û• دانیشتووانی به‌Ø´ÛŒ باکوور Ù„Û• دەزگه‌ ئابوورییەکانی وڵات وەری دەگرن، هەروەها بوونی دەرفەتی کاری کراوە بۆ هەمووان (بێ قۆرخکاری) و، دەرفەتی چالاکیی سیاسی Ùˆ ئیداری، Ù„Û• بەرامبەریشدا جێبەجێکردنی یاساکان وەکوو خۆیان Ùˆ پاراستنی ئاسایشی هاووڵاتییان Ù„Û• لایەن دەسەڵاتدارە سیاسی Ùˆ ئیدارییەکانەوە؛ ئەمە Ù„Û• کاتێکدا Ú©Û• Ù„Û• باشی باشووری هەمان شاردا تەواو پێچەوانە بەرچاو دەکەوێت.

نموونەی ئەم شارە Ùˆ ئاست Ùˆ جۆری ژیانیان هێندە گرنگ نییە، بە بەراورد بە وردبوونەوە Ùˆ باسکردنی هۆکارەکانی دروستبوونی ئەو دوو واقیعە Ù„ÛŽÚ© جیاوازە و، هەوڵدان بۆ سوودوەرگرتن Ù„ÛŽÛŒ. ئاخر تاڕاددەیەکی زۆر Ù„Û• کۆمەڵگەکاندا فاکتەری باشبوون یان خراپبوونی بارودۆخەکان بە لەبەرچاوگرتنی سروشتی هەر یەکەیان، بەڵام دیسان هەر ÙˆÛŽÚ© دەچن. بەمانایەکی دیکە ئەو زەمینەسازییانەی Ú©Û• پێویستن بۆ وەدیهێنانی کەشوهەوایەکی لەباری خۆشگوزەرانی Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ نەتەوە جیاجیاکاندا، بە ڕەچاوکردنی جیاکارییە کەلتوورییەکانیشیان، بەڵام دیسان هاوبەشیی زۆر لەنێوانیان هەیە؛ بەتایبەتی Ù„Û•Ùˆ ڕێوشوێنانەی Ú©Û• بۆ خوڵقاندنی ئاستێکی باڵای خۆشگوزەرانی، پێویستە. کەواتە دەتوانین بڵێین Ú©Û• ئەوە ڕێکەوت نەبووە Ú©Û• ژیانی نۆگاڵسی باکووری، هێندە باڵای کردووە Ú©Û• دانیشتووانەکەی ئاسوودەن Ùˆ کاری هاوبەش دەکەن بۆ مانەوە Ùˆ بەردەوامی Ùˆ باشترکردنی ژیانیان Ùˆ کاراکردنی دامەزراوە یاسایییەکانیان. Ù„Û• به‌رامبەریشدا، ئەوە موعجیزە Ùˆ غەزەبی ئاسمان نییە Ú©Û• وای کردووە بەشی باشووری شارەکە Ù„Û• لیڤڵێکی هێندە نزمدا بژین Ú©Û• بە شارێکی هەژارنشین Ùˆ پاشاگەردانی هەژمار بکرێت.

پایە بنچینەیییەکانی خۆشگوزەرانی

فاکتەری کەلتووری

فەرهەنگی باوی ژیانی تاکەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ دروست بە مانای چۆنیەتیی پێکەوەبوونیان دێت. بە مانایەکی دیکە، ئەو بەشەی کەلتوور Ú©Û• هێزی ئاڕاستەکەری ڕەفتاری تاکەکانە (کەلتووری مەعنەوی)ØŒ سەرەکیترین Ùˆ کاریگەرترین پاڵنەرە بۆ ئەوەی ئەو تابلۆیە وێنا ببێت Ú©Û• بەرەنجام Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ ئاستی ژیان Ùˆ چالاکیی دامەزراوەکان Ùˆ ستراتیژییەتی نەتەوەی Ù„ÛŽ دەکەوێتەوە. Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ ئەو هێزە کەلتوورییە کاریگەرەیشدا ئەو لایەنەی Ú©Û• Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت فەرهەنگی یەکترقبووڵکردن Ùˆ پێکەوەبوون، Ù„Û• هەر بەشێکی تری کەلتوورە مەعنەوییەکەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• گرنگترە، چونکە Ù„Û• لایەک دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• دامەزراوەکان ئەرک وکاری خۆیان ئەنجام بدەن Ùˆ بەردەوام بن، Ù„Û• لایەکی دیکەیشەوە هۆکارە بۆ بەردەوامی Ùˆ کارایییان Ùˆ داڕشتنی ستراتیژیی بەشە جیاجیاکانی کایەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی. خۆ ئەگەر Ù„Û• قۆناغێک Ù„Û• قۆناغەکاندا، ڕیتمی سروشتیی ژیان Ùˆ چالاکییە کۆمەڵایەتی، ئابووری Ùˆ سیاسییەکانی  Ù†Û•ØªÛ•ÙˆÛ• تێک بچێت Ùˆ دۆخێکی  شڵەژاوی دروست ببێت Ùˆ قەیرانەکان خۆیان زاڵ بکەن Ùˆ بارودۆخەکە بەجۆرێک Ù„Û• گرێژنە بچێت Ú©Û• هەر لایەک بەپێی بەرژەوەندییەکانی خۆی پەتی کاروبارەکانی بەلای خۆیدا ڕاکێشا، ئەوە فەرهەنگی ئاشتەوایی Ùˆ یەکترقبووڵکردنە Ú©Û• ناهێڵێت کار Ùˆ توانا مرۆیییەکانی نەتەوە لەسەر سکەی خۆیان لابدەن؛ تا ئەو ڕادەیەی Ú©Û• قه‌یرانەکان گەورەتر ببن Ùˆ بەردەوامییان هەبێت. لێرەوەیە کەنموونەی تاکەکان Ùˆ دامەزراوەکانی نۆگاڵسی باکوور Ù„Û• بەیەکەوەکارکردن Ùˆ بەیەکەوەبوون، دەبێتە وێنەیەکی مەلمووس Ùˆ بەرچاو بۆ ئاخافتنەکانمان و، بەپێچەوانەیشەوە غیابی ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û•ØŒ چارەنووسی نەتەوەکان ÙˆÛ•Ú© باشووری شارەکە Ù„ÛŽ دەکات.

فاکتەری یاسایی

دەقە یاسایییەکان شتێک نین جگە Ù„Û• ئامرازی ڕێکخستنی ژیان Ùˆ چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگەکان، بە هەموو بەش Ùˆ سێکتەرەکانیانەوە. واتە، هیچ دەقێکی یاسایی، نرخ Ùˆ بەهایەکی نییە Ùˆ هیچ پارە Ùˆ خۆشگوزەرانییەک بەدی نا‌Ù‡ÛŽÙ†ÛŽØŒ تەنیا ئەو کاتانە نەبێت Ú©Û• پراکتیزە دەکرێن. ئەمە بەو مانایە دێت Ú©Û• هەبوونی دەقە یاسایییەکان خێرێکیان بۆ نەتەوە Ùˆ باشی Ùˆ خۆشگوزەرانیی ئەندامەکانی نییە، ئەگەر بەشێوەیەکی کردەیی کاریان Ù¾ÛŽ نەکرێت Ùˆ بەیەکسانی بەسەر هەموو تاک Ùˆ دەزگه‌کانی کۆمەڵگەدا نەگشتێنرێن. بەڵام ئەو کاتەی بە ڕووە ڕاست Ùˆ تەندروستە Ú©Û• کاریان Ù¾ÛŽ دەکرێت، هەر ئەو دەقە بێگیان Ùˆ موجەڕەدانە وا Ù„Û• کۆمەڵگەکان دەکەن Ú©Û• بگەنە Ú†ÚµÛ•Ù¾Û†Ù¾Û•ÛŒ خۆشگوزەرانی و، Ù„Û• هەر قەیران Ùˆ نەهامەتییەکی بەردەوام دووریان دەخەنەوە. نموونەی بەشی باکووری شاری نۆگاڵس باشترین بەڵگەیە، چونکە هەر ئەو کارکردن بە یاسایانەیە Ú©Û• ئەم بەشەی شاری وا Ù„ÛŽ کردووە بەپێی ستانداردە جیهانییەکان بە شارێکی خۆشگوزەران  Ùˆ باڵا Ù„Û• Ú•ÙˆÛŒ خزمەتگوزارییەکانەوە هەژمار بکرێت. جا کاتێک Ú©Û• دەقە یاسایییەکان بەوجۆرە کاری Ù¾ÛŽ دەکرێت Ú©Û• هەمووان بە یەک چاو سەیر بکرێن Ùˆ بۆ هەمووان یەک Ú•Û•Ù†Ú¯ بێت، Ù†Û•Ú© بەپێی خواست Ùˆ بەرژەوەندیی ئەو کەس Ùˆ باند Ùˆ حزب Ùˆ کۆمپانیاکان، بکرێن بە حەوت ڕەنگینە Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµ بدرێت Ú©Û• بکرێن بە پارێزەری بەرژەوەندییەکانیان؛ واتە ئەوە تاکەکان Ùˆ دامەزراوەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù† Ú©Û• دەبێت Ù„Û• قاڵبی یاساکاندا خۆیان Ùˆ بەرژەوەندییەکانیان بپارێزن Ù†Û•Ú© بەپێچەوانەوە. لێرەوە یاساکان Ù†Û•Ú© تەنیا بە دروشم، بەڵکوو بە کردار سەروەر دەبن؛ پێچەوانەکەیشی نۆگاڵسی باشوور بەرهەم دە‌هێنێت.

فاکتەری گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی

سادەترین پێناسە بۆ ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û• دەڵێت Ú©Û• گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی، پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکانی ژیانە بە کۆمەڵگە،کە خۆیان Ù„Û• بوارەکانی پەروەردە، تەندروستی، ئاو، کارەبا، ڕێگەوبان Ùˆ ئەوانی تردا دەبینێتەوە. هەموو ئەمانەیش Ù„Û• پێناو هێنانەکایەوەی خۆشگوزەرانییه‌ بۆ ئەندامانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ به‌بێ جیاوازیی ناوچەکان (لادێ Ùˆ شار)ØŒ Ù„Û• بەرامبەریشدا سوودوەرگرتنە Ù„Û• هێزو توانای مرۆییی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• (هزری Ùˆ جەستەیی). جا کاتێک دامەزراوەکان بەپێی دابەشبوونیان بەسەر کەرت Ùˆ سێکتەرەکاندا بەشێوەیەکی جددی Ùˆ بێ جیاوازی، بە پشتبەستن بە یاساکان Ùˆ لەسەر بنەمای پێکەوەیی Ùˆ یەکترقبووڵکردن Ùˆ بە سوودوەرگرتن Ù„Û• تواناکان کاردەکەن Ù„Û• گەیاندنی خزمەتگوزارییەکان، دەتوانن بگەنە دڵنیایییەکی زۆر، بۆ ئەوەی خۆیان Ù„Û• ستاندەرە جیهانییەکان نزیک بکەنەوە Ùˆ تەنانەت لەوانیشی تێبپەڕێنن. ئاخر دەشێ هەر هەستکردنی ئەندامانی نەتەوە بە کارکردنی دڵسۆزانەی دەسەڵاتی ئیداری بۆ باشکردنی ژیان Ùˆ تێپەڕاندنی ئاریشە ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ ئەمنییەکان، پاڵنەرێکی گرنگ بێت بۆ دەستگرتن Ùˆ پراکتیزەکردنی پێکەوەیی Ùˆ ئاشتەوایی.

نۆگاڵس و هەرێمی کوردستان

دروستبوون Ùˆ سەرهەڵدانی هەر قەیران Ùˆ ئاریشەیەک لەناو هەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ نەتەوەیەک Ùˆ تەنانەت هەر حزب Ùˆ کۆمپانیا Ùˆ دامەزراوەیەک شتێکی ئاسایییە Ùˆ ڕوودەدا، بەڵام ئەوەی نائاسایییە ئەوەیە Ú©Û• ئەو بارودۆخە نەخوازراوە بەردەوام بێت و، کاری هەمەلایەنە بۆ چارەسەرکردنی نەکرێت، بەتایبەت Ù„Û• لایەن لایەنە پەیوەنددارەکانی وڵاتەوە. ئەوەی Ù„Û• ئێستای هەرێمی کوردستاندا بەرچاوە ئەوەیە، Ù„Û• بارودۆخێکی ئاوا قەیراناویدا، ناکرێت کەلتووری پێکەوەیی Ùˆ ئاشتەوایی فه‌رامۆش بکرێت. چونکە قەیرانەکان خەریکە درێژتر Ùˆ بەربڵاوتر دەبن تا ئەو ڕادەیەی Ú©Û• هەندێک سێکتەر بنکۆڵ دەکەن Ùˆ Ù¾Û•Ú©ÛŒ دەخەن. هەر بۆیەشە Ú©Û• نابێت ئەم واقعە بە چاویلکەی جیاجیا سەیری بکرێت Ùˆ پراکتیزەکردنی یاساکان و، ڕێگەچارەکان وەلاوە بنرێن و، هەر لایەک بەپێی بەرژەوەندییەکانی خۆی Ùˆ بێ گوێدانە بەرژەوەندییە باڵا نیشتمانییەکان، پەتی ئەم واقعە بە لای خۆیدا ڕابکێشێت و، ئامادەییی نەبێت Ú©Û• بۆ چارەسەرکردن Ùˆ تێپەڕاندنی قەیرانەکان کاری پێکەوەیی بکرێت.

 Ø¦Û•Ú¯Û•Ø± هەوڵدان بۆ سەروەربوونی یاساکان Ùˆ کاری هەمەلایەن Ùˆ گەیاندنی خزمەتگوزارییەکان بە ئامانجی گەیشتن بە ستانداردە جیهانییەکان Ù„Û• ساڵانی ڕابردودا ڕوئیا Ùˆ ستراتیژی بووبێت، ئەوە Ù„Û• بارودۆخێکی پڕئاریشەی وەکوو ئێستادا، دەبێت سیاسەتی فریاگوزاریی خێرای هەموو لایەنێک بێت، بۆ ئەوەی هەر هیچ نەبێت دۆخەکە نەگاتە ئەو ئاستەی Ú©Û• دواتر باجدانی گەورەی لێبکەوێتەوە.

شاری نۆگاڵس خەیاڵ نییە و واقعە، دانیشووانەکەیشی کائینێکی جیاواز لە ئێمە نین و مرۆڤن؛ کەواتە ئەوە ئێمەین کە بریار دەدەین لە ئێستا و ئاییندەدا، ببین بە نۆگاڵس ئەریزۆنای باکوور، یان بەپێچەوانەوە نۆگاڵس سۆنۆرای باشوور.

 
 
« بەكەلتووركردنى پەرەپێدانی مرۆیی
« Ú•Û†ÚµÛŒ خێزان Ù„Û• بەکه‌لتوورکردنی پەرەپێدانی مرۆییدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ سێکتەری پەروەردە Ù„Û• بەکەلتوورکردنی پەرەپێدانی مرۆییدا 
« گرنگیی دامەزراوەکان Ù„Û• پەرەپێدانی مرۆییدا
« Ù„Û• دەروازەی حزبەوە بەرەو ماڵی نیشتمان
« بۆشاییی کەلتووری Ùˆ پرسی نەتەوەیی
« Ú•Û†ÚµÛŒ دەستەبژێری ڕۆشنبیر Ù„Û• قەیرانەکاندا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون