PÊNÛS
 
تێگەیشتن Ù„Û• Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ دەرفەت: بنەمایەک بۆ پلەبەندکردنی هەڕەشەکان 
     2016-12-20
کامەران محەمەد عەزیز

تێگەیشتن لە هەڕەشە و دەرفەت: بنەمایەک بۆ پلەبەندکردنی هەڕەشەکان

 

کامەران محەمەد عەزیز/ Ù…امۆستا Ù„Û• Ú©Û†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانستە سیاسییەکانی زانکۆی سەلاحەددین

''کەسێکی ڕەشبین لە هەموو دەرفەتێکدا تەنیا لایەنە زەحمەتەکە دەبینێت و، کەسێکی گەشبین لە هەموو زەحمەتییەکدا دەرفەتێک دەبینێت." "وینستن چەرچل"

سەرەڕای Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÚ©ÛŒ زۆری شارەزایانی بواری ئاسایش بۆ وێناندن (conceptualization) Ùˆ بیردۆزاندن (theorizing)ÛŒ "ئاسایش" بە Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەکی سیستەماتیکی، تا ئێستا هیچ پێناسەیەکی گشتگیر بۆ ئاسایش Ù„Û• ئارادا نییە. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیش، بە شێوەیەکی باو، ئاسایش وا پێناسە دەکرێت Ú©Û• بریتی بێت Ù„Û• نەبوون یان لابردنی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• لەسەر بەها گەورە Ùˆ باڵاکان، بەتایبەت نەهێشتن Ùˆ لابردنی ئەو هەڕەشانەی ئەگەر هات Ùˆ ڕووبەڕوویان نەبردرێتەوە، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• لەسەر بوون Ùˆ مانەوەی ئەو لایەنەی Ú©Û• Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•Ú©Û•ÛŒ لەسەرە، Ù„Û• ئێستا یان Ù„Û• ئاییندەیەکی نزیکدا. هەرچەند زۆر جار ئاسایش Ùˆ مانەوە وەکوو پەیوەستییەکی توند بە یەکدییەوە سەیر دەکرێن، بەڵام ڕاستییه‌كه‌ی، ئەو دووانە هاوواتای یەکدی نین؛ "مانەوە" بریتییە Ù„Û• مەرجێکی وجوودی، بەڵام ئاسایش بریتییە Ù„Û• توانای هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی هیوا Ùˆ ئامانجی سیاسیی باڵا.

ئاسایش بریتی نییە لە گوزارشتکردن لە دۆخێکی چەسپیو و نەگۆڕدا، بەڵکوو بریتییە لە سیاسەت و، جێگەی دانوستان و گۆڕانکارییە. لەبەر ئەوە، هەڕەشەکانی سەر ئاسایشی نیشتمانی، دەشێت لە قۆناغێکدا بگۆڕێن بۆ دەرفەت و، لە گەیشتن بە ئامانجێکی گەورە ڕێگەخۆشکەر بن. لێرە پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: لە چ حاڵەتێکدا، ڕووداوێک، لایەنێک، ئەکتەرێک، بابەتێکی ناوخۆیی، یان دەرەکی، دەبێتە هەڕەشە لەسەر ئاسایشی نیشتمانیی هەرێمی کوردستان؟ بنەماکانی هەڵسەنگاندن بۆ ناساندنی ڕووداوێک بە هەڕەشە یا دەرفەت یان هەر جۆرە پۆلینکردنێکی دیکە، چییە؟ ئایا پلەبەندی بۆ هەڕەشەکان هەیە؟ لەسەر چ بنەمایەک ڕووداوێک یان هەر شتێک، بە هەڕەشەی گەورەتر بزانین؟

دەیڤید کامبل لە کتێبی "Writing Security" دەنووسێت: ''مەترسی و هەڕەشە، حاڵەتێکی بابەتەکی و بێلایەن نییە. شتێک نییە سەربەخۆیانە بوونی هەبێت، بۆ ئەوانەی کە پێیان وایە ئەو حاڵەتە دەبێتە هەڕەشە.'' کەواتە هەر شتێک، ئەگەری هەیە ببێتە مەترسیدار و دواتریش هەڕەشە؛ کاتێک بەو شێوەیە وێنا کرا، بۆیە هەمان پرس لە کاتێکی دیکەدا، یان بۆ ئەکتەرێکی دیکە، نەوەک هەر ڕەنگە وەکوو هەڕەشە سەیر نەکرێت، بەڵکوو ڕەنگە وەکوو دەرفەت لێک بدرێتەوە. ئەمە بە مانای نکۆڵیکردن لە بوونی "هەڕەشەیەکی ڕاستەقینە و جددی" لەسەر ئاسایشی کیانێک نییە، بەڵکوو زۆر جار هەڕەشەیەکی ڕاستەقینە لەسەر تەواوی بوون (وجوود)ی کیانێک دروست دەبێت، بەتایبەت ئەگەر بڕوانینە پێنج سێکتەرە جیاوازەکەی ئاسایش (سەربازی، سیاسی، ئابووری، ژینگەیی و کۆمەڵگەیی)، هەروەها سنوور و هەڕەشە دەرەکییەکان وەکوو هەڕەشەی داعش و تیرۆر.

گوتوبێژی ئەو بابەتە ئەوەیە كه‌ Ù„Û• ئەدەبیاتی سیاسیی کوردیدا و، Ù„Û• گوتار Ùˆ موماڕەسەی سیاسیی حزب Ùˆ لایەنەکان، هەروەها Ù„Û• ئاستی حکوومەتیشدا، تا ئێستا بنەمایەکی نیشتمانی بۆ هەڵسەنگاندنی هەڕەشەکان دروست نەبووە. بۆ نموونە تێڕوانینەکان لەسەر "حەشدی شەعبی"ØŒ دەبیندرێت خوێندنەوەی تەواو جیاواز هەیە Ù„Û• سەیرکردنی ئەو ئەکتەرەدا، بەتایبەت Ù„Û• پرسی ئاسایشی سنوور Ùˆ ناوچە کوردستانییەکان. یەکێتی Ùˆ پارتی، وەکوو دوو حزبی گەورەی کوردستان، هاوڕا نین لەسەر ئەوەی ئایا حەشدی شەعبی Ù„Û• ئاییندەدا دەبێتە Ú©ÛŽØ´Û• و، دواتریش Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• لەسەر هەرێمی کوردستان، یان نا؟ بۆیە بوونی بنەمایەکی هەڵسەنگاندن بۆ سنووردانان Ùˆ دەستنیشانکردن Ùˆ پلەبەندکردنی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ دەرفەتەکان پێویستییەکی حەتمییە، بەڵام ئەو بنەمای هەڵسەنگاندنە، دەبێت ناوەڕۆکێکی هەبێت و، دەبێت Ù‡ÛŽÚµÛŽÚ©ÛŒ سووری بۆ دابندرێت.

Ù†Û•ÙˆÛ•Ú© هەر تەنیا لەسەر هەڕەشەکان، بەڵکوو لەسەر بەرژەوەندییە جیاوازەکانی هەر نەتەوەیەک، زۆر جار پێکدادان دروست دەبێت، لەبەر ئەوە، بەر Ù„Û• پڕۆسەی داڕشتنی سیاسەتی ئاسایشی نیشتمانی، دەبێت هەڕەشەکان Ù„Û• پەیوەندییاندا بە بنەمایەکی نیشتمانی پلەبەند بکرێن. ئەو پلەبەندییە، Ù„Û• دەستنیشانکردنی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• هەنووکەیییەکان Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• درێژخایەنەکاندا یارمەتیدەر دەبێت. دەستنیشانکردنی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ دەرفەتەکان، دەبێتە مایەی دڵنیایی Ùˆ ڕۆشنییەکی زۆر بۆ دروستکەرانی بڕیار بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەکان، یان قۆستنەوەی دەرفەتەکان. جگە لەمەیش، تەنیا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پۆلێنکردن Ùˆ پلەبەندکردنی بەرژەوەندییەکان، هەرێمی کوردستان دەتوانێت پڕۆسە، یان یەکەیەک بۆ "هەڵسەنگاندنەکانی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•" (threat assessments) دابمەزرێنێت.

بۆ وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە، پێویستیمان بە شیکردنەوەی بەشێک Ù„Û• کارە گرنگەکانی قوتابخانەی کۆپنهاگن بۆ لێکۆڵینەوەکانی ئاسایش دەبێت. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ فراوانکردنی بوار Ùˆ ماناکانی ئاسایش، Ú©Û• Ù„Û• کۆتاییی هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە دەستی Ù¾ÛŽ کرد، Ú©Û• چیی دیکە نەدەتواندرا ئاسایشی نیشتمانی، تەنیا Ù„Û• چوارچێوەی ئاسایشی دەوڵەت Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• دەرەکی Ùˆ سەربازییەکانەوە بخوێندرێت، بەڵکوو بوار Ùˆ بابەتەکانی ئاسایش فراوان بوون و، تەواوی ڕەهەندەکانی ئاسایش کەوتە بەر پڕۆسەی دووبارە وێناندن Ùˆ بیردۆزاندنەوە. ئۆل وەیڤەر (Ole Wæver) وەکوو یەکێک Ù„Û• گەورەترین شارەزایانی بواری ئاسایش، Ù¾ÛŽÛŒ وایە ئاسایش Ù„Û• بنەڕەتدا بوونێکی ڕاستەقینە Ùˆ سەربەخۆی نییە، بەڵکوو کردارێکی گوتارییە (speech-act)ØŒ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ گوتارەوە پرسێک Ù„Û• Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• بۆ دەرفەت دەتواندرێت بگوازرێتەوە و، بە پێچەوانەوەیش. ئەو جۆرە وێناندنە، بە یەکێک Ù„Û• گەورەترین گۆڕانکارییەکان Ù„Û• خوێندنی پرسە جیاوازەکانی ئاسایش دادەنرێت.

قوتابخانەی کۆپنهاگن پێی وایە تەنیا لە ئاستێکی دیاریکراودا، ڕووداوێک یان هێزێک و هەر شتێکی دیکە دەبێتە هەڕەشە لەسەر ئاسایش، ئەویش کاتێک، بوو بە هەڕەشە لەسەر مانەوە و وجوودی کیانەکە. واتە مەرجی سەرەکیی ناساندنی شتێک بە هەڕەشە لەسەر ئاسایش، ئەوەیە کە ببێتە هەڕەشەیەکی یەکلاکەرەوە و چارەنووسساز (existential threat) لەسەر تەواوی وجوودی کیانەکە. هەڕەشە لە ڕوانگەی قوتابخانەی کۆپنهاگندا، ڕاستەوخۆ دەبێتە پەکخستنی سەروەریی کیانەکە. ڕاستە هەڕەشەکان دەکرێت لە سێکتەر و شوێنی جیاوازاوە سەر هەڵبدەن، دەشێت ناسەربازیش بن، بەڵام بۆ ئەوەی هەر شتێک ببێتە هەڕەشە، دەبێت بەتەواوی لەگەڵ کۆمەڵێک پێوەر و بنەما یەک بگرێتەوە کە بۆ جیاکردنەوەیان لەگەڵ پرسێکی سیاسەتی ئاسایی (normal politics)، دەستنیشانی ئاستی هەڕەشەکە دەکەن. بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو هەڕەشەیەیش، دەسەڵات پەنا بۆ هەموو پێوەر و ئامرازێکی لەناکاو، ئاسایی و نائاسایی دەبات.

سەرەڕای ئەوەی قوتابخانەی کۆپنهاگن باوەڕی وایە بوارەکانی ئاسایش، دەبێت فراوان بکرێن Ùˆ Ú©ÛŽØ´Û• سەربازی، سیاسی، ئابووری، ژینگەیی Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یییەکان لەخۆ بگرێت و، دەبێت جگە Ù„Û• دەوڵەت، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یش وەکوو یەکەیەکی سەرەکی سەیر بکرێت، بە واتای ئەوەیە هەڕەشەکانی سەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یش، دەشێت ببنە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• لەسەر ئاسایشی نیشتمانی. بەڵام Ù„Û• دواجاردا، پێشنیازی ئەوە ناکەن تەواوی هەڕەشەکانی سەر دەوڵەت Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ ÙˆÛ•Ú©Ùˆ پرسێکی ئاسایش Ùˆ ئەمنی سەیر بکرێن، یا ÙˆÛ•Ú©Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• لەسەر ئاسایشی نیشتمانی دابندرێت، چونکە ئاسایش Ù„Û• ڕوانگەی قوتابخانەکە بریتییە Ù„Û• گوزارشتکردن Ù„Û• "وجود Ùˆ مانەوە"ØŒ Ù†Û•ÙˆÛ•Ú© بارێکی ئاسایی. تێگەیشتنی قوتابخانەکە بۆ ئاسایش بریتییە Ù„Û• بوونی بار Ùˆ دۆخێکی نائاسایی، کاتێک پرسێک Ùˆ کێشەیەک وەکوو Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• لەسەر ئاسایشی نیشتمانی سەیر دەکرێت، ئەوا دۆخێکی جیاکاری، هەڵاوێردوویی Ùˆ تەنگەتاوی Ù¾ÛŽ دەدرێت. Ù„Û• هەمووی گرنگتر، ئاسایش سروشتێکی سەربازی Ùˆ عەسکەریی هەیە، هەر کاتێک پرس Ùˆ بابەتە جیاوازەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ بە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• لەسەر ئاسایش ناسێندران، ئەوا ڕاستەخۆ پڕۆسەی بەمیلیتاریزەکردنی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• دەست Ù¾ÛŽ دەکات. لەبەرئەوە، Ù„Û• پرسی ناساندنی هەر شتێک بە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ØŒ دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگیرێت Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەدا، دەبێت مامەڵەیەکی ئاسایشییانەی لەگەڵدا بکرێت، Ú©Û• Ù„Û• هەمان کاتدا، سروشتێکی سەربازییانەیش بەو پرسە دەدرێت.

ئاسایش بریتییە لە جووڵەیەک یان حاڵەتێک، تیایدا سیاسەت دەخرێتە سەرووی ڕێساکان و لە دەرەوەی چوارچێوە ڕێکارە ئاسایییەکان دەبێت؛ ئەو قۆناغەیش بریتییە لە بەئاسایشیکردن (securitization). بەئاسایشیکردن بریتییە لە سیاسەتی وێناکردن و پێناسەکردنی پرسێک، وەکوو وێنەیەکی زۆر توندی بەسیاسەتکردن.

بونیادنانی دەوڵەت و سەربەخۆیی، وەکوو بنەمایەکی هەڵسەنگاندنی هەڕەشە و دەرفەت

ئەگەر هەڕەشە و دەرفەت لەسەر ئاسایشی وڵات لە حاڵەتێکی داینەمیک و بارگۆڕاودا بن، ئەوا زۆر زەروورە بەرمەبنای بەهایەک، یان بەرژەوەندییەکی باڵا هەڵسەنگاندن و پلەبەندکردنی هەڕەشەکان بکرێت. لە پرسی هەرێمی کوردستاندا، پێم وایە ئەو بنەمایە گرنگە، دەبێت پرسی بونیادنانی دەوڵەت و سەربەخۆیی بێت. بەو مانایەی کە هەر شتێک ببێتە مایەی سەرخستنی پڕۆسەی بونیادنانی دەوڵەت و، ئەو کیانە نزیک بکاتەوە لە سەربەخۆیی، ئەوا دەبێت وەکوو دەرفەتێک سەیر بکرێت و، بە پێچەوانەیشەوە، هەر شتێک ببێتە مایەی زەرەر و پەکخستنی پڕۆسەی بونیادنانی دەوڵەت و هەوڵەکانی سەربەخۆیی، ئەوا دەبێت بە هەڕەشە دابندرێت.

مەبەستی سەرەکی Ù„Û• پڕۆسەی بونیادنانی دەوڵەت، بەرزکردنەوە Ùˆ پتەوکردنی توانای ئەو کیانەیە بۆ جێبه‌جێكردنی ئەرکەکانی بە شێوەیەکی کارا، هەروەها مەبەستیش Ù„Û•Ùˆ پڕۆسە سیاسییانەیە Ú©Û• پەیوەندیی نێوان دەسەڵات-Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ دادەڕێژنەوە. زۆربەی تیۆریستەکان لەسەر ئەوە Ú©Û†Ú©Ù† دەوڵەتێکی کارا پێداویستی Ùˆ پێشمەرجێکی حەتمیی گەشەکردنی نەتەوەیەکە؛ لەبەر ئەوە، دەوڵەتسازی بە بنەمایەکی سەرەکی Ùˆ زەروریی پڕۆسەی نیشتمانسازیش (nation-building) دادەنرێت. دەوڵەتسازی لەسەر ئەو گریمانەیە کار دەکات Ú©Û• ئاشتی Ùˆ پێشکەوتنێکی درێژخایەن، هەروەها دیموکراسی، پێویستیی بە دەوڵەتێکی کارا، بە مانای دامەزراوەیەکی حکوومیی بە‌‌هێز Ùˆ شەرعی دەبێت. گفتوگۆیەکی سەرەکی لێرەدا سەرهەڵدەدات بەوەی Ù„Û• نەبوونی بونیاد Ùˆ دامەزراوە دەوڵەتییەکان، وا دەکات دەسەڵات توانای کۆنتڕۆڵکردنی بەسەر توندوتیژی (control over violence) Ùˆ بەرقەرارکردنی ئاسایشدا نەمێنێت. Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بونیادنانی دەوڵەتەوە، ئەرکە بنەڕەتییەکانی کیانێکی دیموکراسی بەجێ دەگەیەندرێت. سێ هەنگاوەکەی دەوڵەتسازی Ù„Û• ڕوانگەی فرانسیس فۆکۆیاما، بۆ تێگەیشتن Ù„Û• هەلومەرج Ùˆ واقیعی هەرێمی کوردستان Ù„Û• دوای Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ داعشەوە، زۆر گرنگە: هەنگاوی یەکەم، بونیادنانەوە Ùˆ هەڵسانەوە دوای جەنگ؛ ئەم هەنگاوە جەخت دەکاتە سەر ئاسایش Ùˆ سەقامگیری وەکوو بنەمایەکی سەرەکی بۆ تێپەڕاندنی قۆناغی گواستنەوە. هەنگاوی دووەم، بەهێزکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت. هەنگاوی سێیەمی دەوڵەت-سازی، دەوەستێتە سەر بەهێزکردنی دەوڵەت Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ بەتایبەت Ù„Û• بوارەکانی سەروەریی یاسا Ùˆ پەروەردە Ùˆ تەندروستی.

ڕێبەستەکانی بەردەم دەوڵەتسازی لە هەرێمی کوردستان زۆرن: هەرێم بە دۆخێکی زۆر ناجێگیر و لاوازدا تێپەڕ دەبێت؛ لە بەردەم هەڕەشەی جۆراوجۆر لە شێوەی هەڕەشەی داعش، بەرشکەست دەبێت؛ پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیدا بە ناجێگیری ماوەتەوە. لەم جۆرە ژینگەیەدا، بەهێزکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت ڕووبەڕووی قەیرانی گەورە دەبێتەوە. بۆیە زۆر جار هەلومەرجە ناوخۆیییە نەخوازراوەکان، دەتوانن ببن بە هەڕەشە لەسەر پڕۆسەی بونیادنانی دەوڵەت و سەربەخۆیی.

بەکورتی، یەکێک Ù„Û•Ùˆ بنەمایانەی دەکرێت Ù„Û• ئێستاوە Ùˆ تا ئەو کاتەیشی دەبینە دەوڵەت، بریتی بێت Ù„Û• بنەمای پەیوەستبوونی بەرژەوەندییەکان بە پرسی "دەوڵەتی کوردستانەوە". پاشان ئەو سەرچاوە Ùˆ ئامرازانە دیاری بکرێن Ú©Û• دەبنە Ù‡Û†ÛŒ پاراستن Ùˆ بەدیهێنانیان. لەبەر ئەوە، هەر پرسێک ببێتە Ù‡Û†ÛŒ نزیکبوونەوە Ù„Û• سەربەخۆیی، بە فۆڕمە فراوانەکەی سەربەخۆیی، ئەوا دەکرێت ببێتە مەرجێکی سەرەکی بۆ ئەولەوییەتپێدانی. هەموو Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌کان، دەبێت بۆ دەوڵەتسازی Ùˆ دروستبوونی دەوڵەتی کوردستان بێت؛ بۆیە حکوومەتی هەرێمی کوردستان هیچ ئەرکێکی گرینگی دیکەی Ù„Û• سەرووی دامەزراندنی بونیادی دەوڵەتی کوردستانەوە، نییە.

 
 
« ئامانجە ستراتیژییەکانی ئەمریکا Ùˆ ڕووسیا Ù„Û• ڕاگەیاندنی ئاگربەست Ù„Û• سووریا
« هەرێمی کوردستان Ùˆ ژینگەی ئەمنی Ùˆ ستراتیژیی ناوچەکە
« بەرەو ستراتیژیەتی کوردی، Ù„Û• مووسڵی دوای داعش
« دەستێوەردانی ئێران Ù„Û• مووسڵ
« دیپلۆماسییەتکردن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ گرووپە چەکدارییە نادەوڵەتییەکان Ù„Û• عێراقی دوای مووسڵدا
« پڕۆسەی دروستکردنی پەیوەندیی نێوان خەڵک Ùˆ دەسەڵات، وەکوو بنەمایەکی بنەڕەتیی دەوڵەتسازی
« چوارچێوەیەک بۆ داڕشتنی سیاسەتی ئاسایشی نیشتمانی Ù„Û• هەرێمی کوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون