PÊNÛS
 
عەلمانییەتى فەڕەنسا: عەلمانییەتێکى جیاکارى ئەوپەڕییە 
     2016-12-17
د. حیسامەددین عەلى گلى

عەلمانییەتى فەڕەنسا: عەلمانییەتێکى جیاکارى ئەوپەڕییە

 

د. حیسامەددین عەلى گلى، سەرۆکى بەشى زانستە سیاسییەکان/ زانکۆى سەلاحەددین-هەولێر

سەرەتا پێویستە ئاماژە بەوەبکەین كه‌ عەلمانییەت Ù„Û• فەڕەنسا، کڵێسەکان بەگشتى Ùˆ کڵێسەى کاسۆلیکى بەتایبەتى، Ù„Û• دەوڵەت جیا دەکاتەوە. ئەم جیاکردنەوەیەیش، تەنیا ئامرازێکە بۆ هێنانەدیى ئامانجێکى بنەڕەتى، ئەویش لەیسیزمى گشتگیرە Comperhensive LaicisationØŒ واتا بەدونیاکردنى گشتگیر، بۆ ئەوەى دەسەڵاتى کڵێسە هەر به‌ جارێك هەڵکێشرێت Ùˆ Ù„Û• کۆمەڵگادا نەمێنێت. بە ڕوانینى ئەلفرێد ڕەین (Alfred Rane)ØŒ بابەتى ناوەرۆکى عەلمانییەتى فەڕەنسى، بریتییە Ù„Û• "هەڵکێشانى وڵات Ùˆ خێزانەکان Ùˆ تاکەکان Ù„Û• کڵێسە."

Ú•Û•Ú¯ Ùˆ ڕیشە مێژوویییەکانى ئەم عەلمانییەتە ترازانکارییە، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵى 1438ØŒ Ú©Û• فەڕەنسا Ù„Û• کاتى پاشا شارڵى حەوتەم، دانى بە کڵێسەى گالیکانى نا، وەکوو کڵێسەیەکى فەرمى بۆ دەوڵەتى فەڕەنسا. ئەم نموونەیە له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ بیرۆكه‌یه‌ بنیات ده‌نرێت، Ú©Û• پاشاى فەڕەنسا هیچ دەسەڵاتێکى پیرۆز لەسەر زەوى پەسەند ناکات. واتا، پاپا Ùˆ کڵێسە هیچ دەسەڵاتێكیان نییە، تەنیا لەسەر بابەتە ڕوحییەکان نەبێت كه‌ پەیوەندییان بە ڕزگاربوونى کۆتایییه‌وه‌ هه‌یه‌. بەهیچ شێوەیەکیش پەیوەندییان بە کاروباری مەدەنى Ùˆ ڕۆژانەوه‌ نییه‌. "هەروەها بەفەرمانى خودا، پاشاکان سەبارەت بە کاروبارى مەدەنى Ùˆ سیاسى،گوێڕایەڵى دەسەڵاتى کڵێسە نابن." لەسەر ئەم بنەمایە، دیدگه‌Ù‰ "گالیکانییەت" ئەوەى نەدەگەیاند Ú©Û• ئایینزاى کاسولیکییەت Ù„Û• كایه‌ÛŒ سیاسى Political Sphere بەتەواوی Ù‡Û•Úµ بکێشرێت، بەڵکوو تەنیا واتاى ئەوە بوو ڕەهەندە سیاسییەکە له ئایینى مەسیحیى کاسۆلیکى Ù„ÛŽ بکرێتەوە، بەتایبەتى گوێڕایەڵى هاوڵاتی بۆ دەسەڵاتێکى سیاسیى بیانى (کڵێسەى ڕۆما)ØŒ هەروەها، کردنى گالیکانییەت بە کڵێسەیه‌Ú© Ùˆ عیبادەتێکى خاوەن ڕەهەندێکى نیشتمانپەروەر، واتا بەفەڕەنسیکردنەوەى کڵێسە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ گالیکانییەته‌وه‌.

بەم شێوەیە، دەوڵەت دەتوانێ هێژموونیى کڵێسەى گالیکانى بکات، بەتایبەتى Ù„Û• ڕووى:  دامەزراندنى قەشەکان Ùˆ بەرپرسى کڵێسەکە، ڕێکخستى کاروبارەکانى، دەستبەسەرداگرتنى هەموو سەرمایە Ùˆ موڵکەکانى کڵێسە دواى شۆڕشى فەڕەنسیی 1789. لەلایەکى تر هەمان کڵێسە، بوو بە خاوەن ئیمتیازگەلێکى یەکجار گرنگ، وەکوو: کۆنترۆڵکردنى فێرکردنى گشتى، دیاریکردنى مووچەى  تێرەخۆر Ù„Û• لایەن پەرلەمانی فەڕەنسا، پێشخستنى پیاوانى ئایین لەسەر هەموو چین Ùˆ توێژەکانى ترى دەوڵەت. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەم پلەوپایە گرنگەى کڵێسەى فەڕەنسا، عەلمانییەت وردەوردە جیگەى خۆى دەکردەوە. ئەم پرۆسەیەیش کاتى خایاند، تاکوو ساڵى 1904ØŒ Ú©Û• بارودۆخەکە بەشێوەیەکى بنچینەیى بۆ عەلمانییەتى جیاکارى تەواو، گۆڕدرا. بەتایبەتى پەیوەندییە دیپلۆماسییەکانی نێوان فەڕەنسا Ùˆ فاتیکان Ù„Û• ساڵی 1904 بچڕا؛ ئەمجار کڵێسەکان بە یاساى گشتییەوە Public Law پابەندکران، Ú©Û• پەیوەندیدارە بە مامەڵەکردن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ چالاکیى دەزگه‌ Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• تایبەتەکانه‌وه‌. پاشان، کڵێسەى فەڕەنسا گەڕایەوە باوەشى کڵێسەى ڕۆما و، هەروەها پاپا بوو بە خاوەن بڕیار لەسەر Ù‚Û•Ø´Û• Ùˆ پیاوانى ئایین، بەبێ دەستێوەردانى دەوڵەت؛ چونکە دەوڵەتى فەڕەنسا، بەشێوەیەکى گشتى دەستى Ù„Û• بوارى ئایینی هەڵگرت. بەم شێوەیەیش گالیکانییەت بەچاڵ کرا، بەتایبەتى دوای ئەوەی فەڕەنسا خۆی گشاندەوە Ù„Û• ڕێکكەوتننامەکەى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڤاتیکان، كه ‌له‌ ساڵى 1801مۆرکرا بوو، هەروەها پەسەندکردنى یاسای تایبەت بە جیاکردنەوەى کڵێسەکان Ù„Û• دەوڵەت Ù„Û• 9 کانوونى یەکەم ساڵى 1905ØŒ له‌ لایه‌Ù† فەڕەنساوه‌.

بەم شێوەیەیش عەلمانییەتى فەڕەنسا، پشت بە پرەنسیبى ترازانى تەواوی نێوان ئایین Ùˆ دەوڵەت دەبەستێت، بە شێوەیەک Ú©Û• ئایین Ùˆ نەریت Ùˆ هێما Ùˆ دروشمە ئایینییەکان Ù„Û• كایه‌ÛŒ گشتى Public Sphere هەڵدەکێشرێن و، دەخرێنە Ù†ÛŽÙˆ كایه‌ÛŒ تایبەته‌وه‌ØŒ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ بەچاڵکردنى سیستەمى عیباداتەکان كه ‌له‌ نێوان ساڵانى (1801- 1905) کارى Ù¾ÛŽ دەکرا و، ناسراو بوو بە "سیستەمى تەوفیقى". بەم  ئاراستەیەش، دەوڵەت بە هیچ عیبادەتێک یان ئایینێکی فەرمی دان نانێت، مووچە بە پیاوانى ئایینی نادات و، تەنانەت یارمەتیدانى داراییش Ù¾ÛŽØ´Ú©Û•Ø´ بە دامودەزگه‌ ئایینییەکان ناکات. کەواته‌ کڵێسەکان، بوون بە بوونەوەرگەلێکى تایبەت، وەکوو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• Ùˆ سەندیکا پیشەیییەکان.

بەڵام سەرەڕاى بەکارهێنانى عەلمانییەتى جیاکارى بەشێوەیەکى ڕادیکاڵ، سێ پارێزگا Ù„Û• فەڕه‌نسا هەن، كه‌ لەسەر ڕێبازە Ú©Û†Ù†Û•Ú©Û•Ù‰ عەلمانییەتی Ù¾ÛŽØ´ ساڵى 1905 ماونەتەوە، ئەوانیش بریتین له ‌"راینى بەرز"ØŒ "ڕاینى نزم" Ùˆ "مۆرێل". تێیدا، خودى دەوڵەت یارمەتیى دارایى Ù¾ÛŽØ´Ú©Û•Ø´ بە قوتابخانە تایبەتەکان دەکات و، ئەمانەیش زۆربەیان قوتابخانەى کاسۆلیکین؛ Ù„Û• ڕوانگەى ئەوەى ئەمانە قوتابخانەى تایبەتن، Ù†Û•Ú© Ù„Û• ڕووى ئەوەى بەشێکن Ù„Û• دامودەزگه‌ ئایینییەکان. بەرامبەر ئەمەیش، لایەنگرانى نموونەى عەلمانییەتى جیاکارى، بەگشتى پێداگرن لەسەر گرنگیى پرەنسیپى ترازانى ئەوپەڕى، وەکوو نموونەیەکى باڵا بۆ دەوڵەت؛ چونکە هەر جۆرێکى تر Ù„Û• عەلمانییەت بێت، بە جۆرێکى عەیبدار دادەنرێت. بۆیە، لایەنگرەکان دژى هەموو جۆرەکانى یارمەتیدانى دارایین بۆ قوتابخانە ئایینییەکان، بەو پێیەى Ú©Û• "قوتابخانەى فەرمى، سەروەت Ùˆ سامانى فەرمیى هەیە و، قوتابخانەى تایبەتى، سەروەت Ùˆ سامانى تایبەتیى هەیە؛ بۆیە ناکرێت ئەم دوو سامانە تێکەڵ یەکترى بکرێت".

لەژێر تیشکى بیرۆکەکانى پێشوو، دەتوانین بڵێین عەلمانییەتى فەڕەنسا لەسەر سێ پەرەنسیبى بنچینەیى وەستاوە، Ú©Û• بریتین Ù„Û•: ئازادیى بیروباوەڕ، یەکسانیى نێوان هەموو هاووڵاتیان، بێڕەچاوکرتنى ڕوانینە ئایینییەکانیان و، هەروەها بێلایەنیى كایه‌Ù‰ گشتى و، کردنى بە كایه‌یه‌Ú©Ù‰ نامەزهەبى. ئەم پرەنسیپانە، دەکرێت بەم Ø´ÛŽÙˆÛ•Ù‰ خوارەوە شرۆڤەیان بکەین:

1. ئازادیى بیروباوەڕ: واتا ئیمانداران، جا بە هەر ئایینێک بێت، Ù„Û• توانستیاندایە Ù„Û• هەردوو كایه‌ÛŒ گشتى Ùˆ تایبەت، گوزارشت Ù„Û• ڕوانین Ùˆ باوەڕەکانیان بکەن، سەرەڕاى بەتایبەتیکردنەوەى (Privatization) Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ یاساییى ئایینەکان. چونکە دەوڵەت، بەهەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•Ù‰ مامەڵەکردن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ لایەنگرانى هەر باوەڕێکى نائایینى، مامەڵە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئیمانداراندا دەکات، Ú©Û• بە هەردوو لایەن دەرفەت دەدرێت کار بۆ چالاکكردنى گفتوگۆ ومشتومڕى دیموکراسى بکەن؛ بەڵام هەردوو لایەن (ئایینەکان Ùˆ باوەڕە نائایینییەکان) هیچ هێژموونی Ùˆ کاریگەرییەکیان بەسەر كایه‌ÛŒ گشتیدا نامێنێت. ماددەى (1) Ù„Û• یاساى جیاکردنەوەى کڵێسەکان Ù„Û• دەوڵەت، بەئاشکرا ئاماژە بەوە دەکات Ú©Û• لەسەر دەوڵەت پێویستە گەرەنتیى "پراکتیزەکردنى ئازادانەى هەموو عیباداتەکان بکات"ØŒ واتا "ئازادیى بیروباوەڕ" وەکوو ماف، بۆ بەرژەوەندیى گشت هاووڵاتیانی ئیماندار Ùˆ نائیماندار بێت. بەم شێوەیەیش بازنەى "ئازادیى بیروباوەڕ" بەتەواوى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بازنەى "ئازادیى ئایینى-Religious Freedom" یەکسان نییە. چونکە ئازادیى بیروباوەڕ ماناکەى فراوانترە و، هەموو بیروباوەڕەکان بە ئایین Ùˆ ئایینزاکانەوە، دەخاتە ژێر سێبەرى خۆى.

2. یەکسانى، بێ ڕەچاوکردنى بژاردە ڕوحییەکان: ماددەى (2) Ù„Û• یاساى جیاکردنەوەى کڵێسەکان Ù„Û• دەوڵەت، بە ڕوونى، ئەو ئیمتیازاتانە Ùˆ ئەو هێژموونییه‌ÛŒ كه‌ پێشتر بە ئایینزاکان درابوون، Ú•Ù‡‌ت ده‌كاته‌وه‌. ئاماژەیش بەوە دەکات Ú©Û• دەوڵەت، دان بە هیچ عیبادەتێکدا نانێت Ùˆ یارمەتیى داراییش Ù¾ÛŽØ´Ú©Û•Ø´ به‌ هیچ کامیان ناکات. ئەم ماددەیە، Ú©Û• بە وتارى قەدەغەکردن داڕێژدراوە، بۆ ئەوەى دیار بێت Ú©Û• یەکسانیى نێوان هەمووان، پەیوەستە بەوەى Ú©Û• هیچ عیبادەتێک نەبێتە خاوەن دانپێدانانێکى تایبەت Ù„Û• لایەن دەوڵەتەوە، یان دەوڵەت پەیوەست بێت بە بەرامبەرێکى مایەکى، وەکوو مووچە، یان بەشێوەیەکى فەرمى یارمەتیی دارایى وەربگرێت. کەواته‌ØŒ "داننەدان" بە ئایین Ùˆ بیروباوەڕەکان، Ù„Û• بازنەى كایه‌ÛŒ گشتیى بابەتە مۆراڵییەکانه‌وه،‌ دەگەڕێنێتەوە بۆ ناو بازنەى كایه‌ÛŒ تایبەت Private SphereØ› واتا بۆ پێگەیەکى یاسایى، Ú©Û• لەسەر دیاریکردن Ùˆ هەڵبژاردنى ئازادانەوەستاوە، كه‌ هیچ جۆرە گوێڕایەڵى Ùˆ ملکەچییه‌Ú©Ù‰ تێدا نییە.

3. بێلایەنیى كایه‌ÛŒ گشتى: ماناى ئەوەیە Ú©Û• دەوڵەت بانگەشە بۆ هیچ ئیمانێک ناکات و، ناگەڕێتەوە بۆ هیچ ئایینێک وەکوو "مەرجه‌ع"ØŒ هەروەها پاڵپشتیى هیچ کڵێسەیەکیش ناکات. ئەم ڕێبازه‌ØŒ بەهەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• ئەوەیش دەگرێتەوە، Ú©Û• دەوڵەت بانگەشە بۆ ئیلحاد Ùˆ بێئیمانیش ناکات. بەم شێوەیە دەوڵەت، Ù„Û• کۆتاییدا Ù„Û• هەر بژاردەیەکى ئایینى Ùˆ مەزهەبى دوور دەمێنێتەوە. بەڵام ئەمە ماناى ئەوە نییە كه‌ دەوڵەت، بەشێوەیەکى گشتى نكۆڵی له‌ بوونەوەرى کڵێسە Ùˆ عیبادات Ùˆ دیاردەى ئایینى دەکات و، فه‌رامۆشی ده‌كات. Ù„Û• دەوڵەتى بێلایەن Neutral StateØŒ ئایین تەنیا نابێتە دۆزی تاک، بەڵکوو ئایین دۆزێکە پەیوەندیدارە بە یاساى گشتییه‌وه‌ØŒ Ù†Û•Ú© یاساى تایبەت. ئەم بێلایەنى Ùˆ نامەزهبیگەریى دەوڵەت، لەسەر چەند بنەمایەکى هزرى وەستاوە: Ù„Û• لایەکەوە دەوڵەت نابێتە مەرجه‌ع Ùˆ دادوەر Ù„Û• بابەتە ڕوحییەکان، Ù„Û• هەمان کاتدا دەوڵەت، گوزارشت Ù„Û• یەکێتیى نیشتمانى لەسەر ئاستى ئایینى ناکات. Ù„Û• لایەکى ترەوە، لەسەر هاووڵاتی ئەرک Ùˆ پێویست نییە، كه ‌بەهۆى ڕوانینە ئایینییەکانییەوە، بەرامبەر دەسەڵاتى سیاسى بوەستێ. کەواتا، ترازانکردنەوەی نێوان هەردوو بوارى ئایینى Ùˆ سیاسى Ù„Û• چوارچێوەى عەلمانییەتى فەڕەنسیدا، پەیوەستە بەم مەرجانەی خوارەوە:

Ú•‌- نەمانى دەسەڵاتى کڵێسەکان بۆ کارکردن Ù„Û• Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانى سیاسى. ئەم  مەرجە Ù„Û• بنەڕەتدا دەرەنجامى پراکتیزەکردنى پرەنسیپى بێلایەنى Ùˆ نامەزهەبیى دەوڵەتە. نەبوونى ئەم دەسەڵاتە، دەبێتە گرەنتییەک بۆ پاراستنى ئازادیى ئایینیى نائیمانداران ومولحیدەکان، هەروەها ئیماندارانیش Ù„Û• هیژموونیی ئایینێک بەسەر ئایینەکانى تر دەپارێزێت.

ب‌- نەمانى دەسەڵاتى دەوڵەت Ù„Û• Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانى ئایینى. چونکە دەستێوەردانى دەسەڵاتى سیاسى Ù„Û• ژین Ùˆ ژیانى کڵێسەکان Ùˆ کاروبارى ئایینى، بەتایبەتى Ù„Û• ڕووى بیروباوەڕەوە، بە دەستێوەردانێکى ڕەتکراو Ùˆ دژ بە ئازادیى ئایینى دادەنرێت.

ت‌- گۆڕەپانى سیاسى، دەبێت چوارچێوەکەى بەشێوەیەکى ورد Ùˆ ڕوون Ù„Û• لایەن دەوڵەتەوە دیار بکرێت. چونکە ناکرێت دەوڵەت Ù„Û• هەمان کاتدا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ مرۆڤى ئایینى Homo Religious Ùˆ مرۆڤى مەدەنى Civilian Homo مامەڵە بکات، بەشێوەیەک Ú©Û• خودى دەوڵەت ببێتە "مەرجه‌ع" Ùˆ دادوەر بۆ هەردووکیان Ùˆ هەردوو کاروباری ئایینى Ùˆ سیاسى. بەڵکوو دەوڵەت، دەبێت Ù„Û• ڕوانگەى ئەوەى Ú©Û• ژیانى ئایینى Ù„Û• دەرەوەى بازنەى دەسەڵاتى دەوڵەتە، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەردوو مرۆڤدا مامەڵە بکات.

 
 
« ڕێککەوتننامەى ئەمریکى-تورکى سەبارەت بە "مەشقکردن Ùˆ پڕچەککردنى"   ئۆپۆزیسیۆنى سوورى 2015
« بۆچوونێک سەبارەت بە پێکهێنانى هەرێمى سوننى له عێراق
« خوێندنەوەیەک بۆ بەکارهێنانى ژینگە کۆمەڵایەتییەکه‌ى ناوچە سوننییەکانى عێراق
« پەیوەندیى ناوەندى عێراق Ùˆ هەرێمى کوردستان: بەرەو Ú©ÙˆÛŽ دەڕوات؟
« ئایدیۆلۆژی Ù„Û• دیدگه‌ى "یۆرگن هابرماس"Û•ÙˆÛ•Ø› ئاییندە Ùˆ کارەکانى
« لێبووردەیی وەکوو پرەنسیپێکى لیبرالیزمى هاوچەرخ
« ئاییندەى پارێزگاى مووسڵ Ùˆ چۆنیەتیى دابەشکردنى

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون