PÊNÛS
 
Ú•Û†Úµ ‌و كاریگەریی دەستەبژێر Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا 
     2016-12-13
سەروەر حەمە

Ú•Û†Úµ ‌Ùˆ كاریگەریی دەستەبژێر Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا

 

سەروەر Ø­Û•Ù…Û•ØŒ مامۆستا Ù„Û• بەشی زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەلاحەددین – هەولێر

بە شێوەیەكی گشتی، مێژووی Ú•Û•Ú¯ ‌Ùˆ ڕیشەی لێكۆڵینەوەی دەستەبژێر، دەگەڕێتەوە بۆ نووسینەكانی فەیلەسووفانی یۆنانی، ئەفلاتۆن ‌Ùˆ ئەرستۆ؛ بەڵام تاوەكوو سەره‌تای قۆناغی نوێ‌ ‌Ùˆ هاوچەرخ، میتۆدەكانی دەستەبژێر بەتەواوی كامڵ نەبوون، هۆكاری ئەمەیش دەگەڕێتەوە بۆ كار Ùˆ چالاكیی بیرمەند Ùˆ زانایانی ئەم بوارە بەگشتی. "سان سایمون"ØŒ بیرمەندی فەرەنسی، یەكەمین كەسە ÙƒÛ• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ هێڵكاریی گشتیی بۆ شیكردنەوەی چەمكی دەستەبژێر داناوە، بە جۆرێك Ù¾ÛŽÛŒ ‌وایە ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• ‌ÙˆÛ•Ùƒ Ù‡Û•Ú•Û•Ù…ÛŽÙƒ ‌وایە ÙƒÛ• Ù„Û• سەره‌ÙˆÛ•ÛŒ Ù‡Û•Ú•Û•Ù…Û•ÙƒÛ•ØŒ نوخبەی سیاسی دەبینرێت. ئه‌و، هه‌روه‌ها Ù¾ÛŽÛŒ ‌وایە چاكسازی Ù„Û• سیستەمی فەرمانڕەواییدا بە چاكسازی Ù„Û• سەرەوەی Ù‡Û•Ú•Û•Ù…Û•ÙƒÛ• دەست Ù¾ÛŽ‌ دەكات.

نوخبە، یان ئێلیت، Ù„Û• وشەی لاتینی "ئێلگیرە"ÙˆÛ• بە مانای "بژاردە" ‌وەرگیراوە. Ù„Û• كۆندا دەستەبژێر بە ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒÛŒ بچووك، ÙƒÛ• پێگەیەكی تایبەتیان Ù„Û• ڕووی داب ‌Ùˆ نەریت ‌Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئایینی Ùˆ كۆمەڵایەتی دەستەبەر كردبوو، دەگوترا، بەڵام Ù„Û• سەردەمی سەرهەڵدانی بورژوازیدا ناوەرۆكی ئەم زاراوەیە گۆڕدراوە ‌Ùˆ بەرگێكی سیاسیی بە بەردا كراوە؛ ئەمڕۆ دەستەبژێری سیاسی، ‌وەكوو تاقمێكی ڕاسپێردراو ÙƒÛ• هەڵبژێردراون، پێناسە دەكرێت. دەستەبژێر بریتییە Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ Ù„Û•Ùˆ تاكانەی كەوا ڕێبەرایەتی ‌Ùˆ سەركردایەتیی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• دەكەن و، دیارە ئەمەیش جۆرێكە Ù„Û• پێناسەی ÙƒÛ†Ù† بۆ ئەم چەمكە. Ù„Û• كاتێكدا Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• سەرەتایییەكاندا، بۆ ڕێكخستنی كاروبارەكان ‌Ùˆ مومارەسەكردنی دەسەڵاتەكان ‌Ùˆ پرۆسەی ‌وەرگرتن ‌Ùˆ دروستكردنی بڕیار، پێویستییان بەم تاكانە هەبووە.

چەمكی دەستەبژێر چەندین پێناسەی جۆراوجۆری بۆ كراوە. ئەمەیش دەگەڕێتەوە بۆ فراوانیی ‌واتا ‌Ùˆ مانای دەستەبژێر ‌و، هەروەها بوونی چەندین جۆری جیاواز Ù„Û• دەستەبژێر، Ù„Û• هەمان كاتدا تێڕوانین ‌Ùˆ تێگەیشتنی پسپۆڕ Ùˆ لێكۆڵەرانی ئەم بوارە ‌و، جیاوازیی كات ‌Ùˆ قۆناغەكانیش هۆكارێكی دیكەن بۆ بوونی ئەم فرەپێناسەیییەی تایبەت بەم بابەتە. بۆیە، لێرەدا Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەین ئاماژە بە دیارترین ‌Ùˆ گرنگترین پێناسەكان بۆ بابەتی دەستەبژێر، بكەین.

فەرهەنگی "ئۆكسفۆرد" ساڵی 1823ØŒ پێناسەی چەمكی دەستەبژێری بە گرووپە كۆمەڵایەتییە دیاریكراوەكان كردووە و، ئەو زاراوەیە زۆر Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ پەرتووكە سیاسی ‌Ùˆ كۆمەڵایەتییەكان بەكار نەهات، تاوەكوو سەدەی نۆزدە. هەروەها بیرمەندی میسری، دكتۆر كەمال مەنوفی، Ù„Û• پێناسەی دەستەبژێردا دەڵێت: "بریتییە Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ• تاكێك ÙƒÛ• دەستیان بەسەر سەرچاوە ‌Ùˆ ئامرازەكانی هێزی سیاسی Ù„Û• كۆمەڵگەدا گرتووە، بەو پێیەی دەتوانن ڕەسمی سیاسەتی گشتیی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• ‌Ùˆ بڕیارە سەرەكییەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• دابڕێژن". Ù„Û• لایەكی دیكەوە زانای ئەمریكی "هارۆڵد لاسوێل" Ù„Û• پێناسەی دەستەبژێردا ئاماژە دەكات بەوەی ÙƒÛ• دەستەبژێر ئەو كەسانەن ÙƒÛ• بەشێكی گەورە Ù„Û• بەهاكانیان بۆ خۆیان قورخ كردووە.

بە شێوەیەكی گشتی، دەكرێ بڵێین دەستەبژێر بەو ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ• كەسانە Ù„Û• كۆمەڵگەدا دەگوترێت، Ù„Û• ÙƒÛ†ÛŒ گشتیی تاكەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• جیاوازن، یاخود Ù„Û• ڕووی سیاسی ‌Ùˆ ئابووری ‌Ùˆ كۆمەڵایەتی ‌Ùˆ ڕۆشنبیری ‌Ùˆ فەرهەنگییەوە، Ù¾ÛŽØ´Û•Ù†Ú¯ ‌Ùˆ پێشەوان. باسكردن Ù„Û•Ùˆ تیۆرییانەی كەوا دیراسە ‌Ùˆ شیكردنەوەیان بۆ دەستەبژێر كردووە، دەمانگەیەنێتە ئەو دەرەنجامەی كەوا چەندین تیۆریی جیاواز Ù‡Û•Ù† ÙƒÛ• Ù„Û•Ù… بوارەدا ڕا Ùˆ بۆچوونیان دەربڕیوە. بۆ ئەم مەبەستەیش ئێمە Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەین بە شێوەیەكی گشتی، تیشك بخەینە سەر دوو جۆر Ù„Û• تیۆری بۆ خوێندنەوەی چەمكی دەستەبژێر، ÙƒÛ• بریتین Ù„Û• تیۆرییە كلاسیكییەكانی دەستەبژێر ‌Ùˆ تیۆرییە نوێیەكانی دەستەبژێر.

یەكەم: تیۆرییە كلاسیكییەكانی دەستەبژێر: Ù„Û•Ù… تیۆرییەدا باس Ù„Û•ÙˆÛ• دەكرێت ÙƒÛ• پێویستە حكوومەت Ù„Û• لایەن باشترینەكانەوە بەڕێوە بچێت. بە جۆرێك زانای زانستی سیاسیی ئیتاڵی "گایتانۆ مۆسكا" بە یەكێك Ù„Û• دیارترین بیرمەندانی ئەم بیردۆزە دادەنرێت و، یەكێك Ù„Û• گرنگترین كتێبەكانی بەناونیشانی "توخمەكانی زانستی سیاسەت"Û• ÙƒÛ• Ù„Û• ساڵی 1895 نووسراوە. گایتانۆ مۆسكا Ù„Û•Ùˆ بڕوایەدایە مرۆڤەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• سیاسییەكان Ù„Û• دوو چین Ù¾ÛŽÙƒ دێت: چینی فەرمانڕەوا Ùˆ‌ØŒ چینی فەرمانڕەواییكراوان.

چینی فەرمانڕەوا Ù„Û• ڕووی چەندێتی ‌Ùˆ ژمارەوە كەمن، بەڵام دەسەڵاتی سیاسییان بەدەستەوەیە ‌Ùˆ Ù„Û• گشت مەزایاكانی خۆشگوزەرانی ‌Ùˆ ڕێزلێگرتن ‌Ùˆ ڕێزلێنان ‌Ùˆ دەسەڵات سوودمەندن. بەڵام چینی دووەم، ÙƒÛ• خۆی Ù„Û• چینی فەرمانڕەواییكراوەكان دەبێنێتەوە، Ù„Û• ڕووی ژمارە ‌Ùˆ چەندێتییەوە بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ چینی فەرمانڕەواكان Ú¯Û•Ù„ÛŽÙƒ زۆرترن ‌Ùˆ بە جەماوەر ناو دەبرێن؛ خودی ئەم چینەیش، چینی فەرمانڕەواییكراوەكان Ù„Û• چینی جۆراوجۆر Ù¾ÛŽÙƒ هاتووە، ÙƒÛ• ملكەچی حكوومەت ‌Ùˆ چینی فەرمانڕەوا دەبن. بە شێوەیەكی گشتی، ئەم تیۆرییە جەخت لەسەر دابەشبوونی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• دەكاتەوە بۆ دوو چینی سەرەكی، ÙƒÛ• بریتین Ù„Û• چینی فەرمانڕەوا Ùˆ فەرمانڕەواییكراو و، پێیشی ‌وایە دەبێت دەسەڵات Ù„Û• لایەن دەستەبژێرەكانی Ù†ÛŽÙˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÙˆÛ• بەڕێوە بچێت.

دووەم: تیۆرییە نوێیەكانی دەستەبژێر: دوای كۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی دووه‌Ù… ‌Ùˆ ڕووخاندنی سیستەمە فاشییەكان Ù„Û• ئەڵمانیا ‌Ùˆ ئیتاڵیا، بیرمەندە كارتێكراوەكان بە سیستەمی فەرمانڕەواییی فاشیستی ‌Ùˆ كۆمۆنیستی، هەستیان بەوە كرد ÙƒÛ• پرسی دیموكراسی ‌Ùˆ نوخبە، بە سوود‌وەرگرتن Ù„Û• تیۆرییەكانی پلۆراڵیزم، بخەنە ژێر خوێندنەوەی نوێوە. مۆدێلی تیۆرییەكانی پلۆرالیزم Ù„Û• بنەڕەتدا "ڕیمۆن ئارۆن ‌Ùˆ ئۆنۆشتامیر" پێشكەشیان كردووە.

ئۆنۆشتامیر Ù„Û• كتێبی "كۆمەڵناسیی سیاسی ‌Ùˆ خوێندنەوەی دیموكراسی"دا ئاماژە بەوە دەكات ÙƒÛ• ململانێ‌ Ù„Û• نێوان تاقمەكان ‌Ùˆ سەركردەكان ‌Ùˆ سیاسەتمەداران ‌Ùˆ سەرۆكی سەندیكاكان بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ناكۆكیی ماددییە و، ئەم ناكۆكییە زۆرتر Ù„Û• نەبوونی نادادپەروەریی كۆمەڵایەتییەوە هاتۆتە كایەوە. بە شێوەیەكی گشتی، دەكرێت بڵێین ئەم تیۆرییە جەخت لەسەر فرەیی، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بوونی ململانێ‌ Ù„Û• نێوان كاربەدەستانی Ù†ÛŽÙˆ دەسەڵاتدا، دەكاتەوە.

ئەوەی جێگه‌ÛŒ ئاماژەپێكردنە ئەوەیە ÙƒÛ• دەستەبژێر چەندین جۆرە، هەروەها یەكێك Ù„Û• خەسڵەتە گرنگەكانی دەستەبژێریش، بوونی جۆراوجۆرییه‌Ø› ئەمەیش ‌وا ده‌كات ڕای جیاواز هەبێت. هەروەها جیاوازی هەیە Ù„Û• چۆنێتیی دیاریكردنی دەستەبژێر Ù„Û• هەندێك سەرچاوە، بۆیە لێرەدا پێویستە جۆرەكان زیاتر ڕوونتر بكەینەوە ‌Ùˆ تێگەیشتنێكی تەواوتر Ùˆ باشترمان بۆ ئەم مەبەستە هەبێت. لێرەدا ئاماژە بە گرنگترین جۆرەكانیان دەكەین. سەرەتا پێویستە ئەوە بخەینە ڕوو كەوا بیرمەندی ئەمریكی "دێڤید ترومان" چوار جۆری دەستەبژێری دیاری كردووە ÙƒÛ• بریتین Ù„Û•:

یەكەم: گرووپی دەستەیی: ئەندامانی ئەم گرووپە Ù„Û• سیفەتێكی دیاریكراودا هاوبەشن، جا Ú† خاسیەتێكی دیمۆگرافی بێت یان سروشتی، ‌ÙˆÛ•Ùƒ گرووپی خاوەن پلە‌ Ùˆ پایەی ئابووری ‌Ùˆ كۆمەڵایەتی.

دووەم: گرووپی كارلێكی: ئەندامانی ئەم گرووپە، ئەگەر Ú†ÛŒ Ù„Û• سیفەتێكی دیاریكراودا هاوبەشن، بەڵام ڕێكخستنێكی فەرمیی دانپێدانراویان نییە. سێیەم: گرووپی دامەزراوەیی: ئەم گرووپە ڕێكخستنێكی دانپێدانراویان هەیە، ‌ÙˆÛ•Ùƒ خێزان ‌Ùˆ پەرلەمان ‌Ùˆ ڕێكخراوی هەرێمی نێودەوڵەتی Ùˆ ... هتد. چوارەم: گرووپی ناديار: Ù„Û•Ù… گرووپەدا، دەشێت چەند تاكێك بە حوكمی سیفەتە هاوبەشەكانی نێوانیان، Ù„Û• ساتێك Ù„Û• ساتەكاندا كارلێك Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەكتر بكەن‌ Ùˆ خۆیان Ú•ÛŽÙƒ بخەن ‌ÙˆÛ•Ùƒ گرووپی بەكاربەران.

Ù„Û• لایەكی دیكەوە، پێویستە تیشك بخەینە سەر ئەوەی كەوا لەسەر بنەمای هێز، "ڕایت میلز" گرووپەكان دابەش دەكاتە سەر سێ‌ ئاست، ئەوانیش: ئاستی یەكەم: سەركردەكان: ئەوانەی كەوا Ù„Û• لووتكەی هەرەمەكەن، ‌ÙˆÛ•Ùƒ سەرۆكەكان Ù„Û• دەسەڵاتی جێبەجێكار. ئاستی دووەم: خۆی Ù„Û• دامەزراوە ئابوورییەكاندا دەبێنێتەوە. ئاستی سێیەم: خۆی Ù„Û• دامەزراوەی سەربازیدا دەبێنێتەوە

Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمانه‌یشدا "گابریل ئەلموند"ØŒ دەستەبژێر بۆ چوار جۆر Ù¾Û†Ù„ÛŽÙ† دەكات ÙƒÛ• Ù¾ÛŽÙƒ دێن Ù„Û•: یەكەم: دەستەبژێری بەرژەوەندیی هاوكارێتی: ئەم گرووپانە بۆ ئەوە دروست دەبن ÙƒÛ• داكۆكی Ù„Û• بەرژەوەندیی ئەندامەكانی بكەن، ‌ÙˆÛ•Ùƒ سەندیكای كرێكاران ‌Ùˆ یەكێتیی جوتیاران ‌Ùˆ ژوورەكانی پیشەسازی ‌Ùˆ بازرگانی. دووەم: گرووپی بەرژەوەندیی دامەزراوەیی: ئەم گرووپانە بۆ پێشكەشكردنی داواكاری، یاخود كاركردن لەسەر سیاسەتی گشتی، Ù„Û• خزمەتی بەرژەوەندیی ئەندامانی دانامەزرێت. بەڵكوو ئامانجیان ئەوەیە سیاسەتی گشتی دابنێن ‌Ùˆ جێبەجێ بكەن. سێیەم: گرووپی بەرژەوەندیی ناهاوكارێتی: بریتییە Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ• تاكێك ÙƒÛ• خاسیەتێك زیاتر Ù¾ÛŽÙƒÛ•ÙˆÛ• كۆیان دەكاتەوە، ‌ÙˆÛ•Ùƒ لایەنی جوگرافی ‌Ùˆ ئایینی، یان ڕەچەڵەكی، یان زمانی. چوارەم: گرووپی بەرژەوەندیی Ù‡Û•Ú•Û•Ù…Û•ÙƒÛŒ: ئەمانە گرووپی ناڕێكوپێكن و، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• داواكارییەكانیشیان ناكۆك بن. ئەم گرووپانە Ù„Û• كاتی سەرهەڵدانی گرفتێكدا دەردەكەون، زۆر جاریش هانا دەبەنە بەر كاری توندوتیژی و، ئەم گرووپانە، خۆپیشاندان ‌Ùˆ كاری ئاژاوەگێڕی ده‌كه‌Ù†.

Ù„Û• مییانەی ئاماژەكردن بە گرنگترین ‌Ùˆ دیارترین جۆرەكانی دەستەبژێر، ئەو ڕاستییەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە كەوا دەستەبژێر جۆراوجۆرە ‌Ùˆ Ù„Û• كۆمەڵگەیەكەوە بۆ كۆمەڵگەیەكی دیكە جیاوازە، یاخود Ù„Û• ناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی دیكە گۆڕانی بەسەردا دێت؛ ئەمەیش بە Ù‡Û†ÛŒ جیاوازیی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• ‌Ùˆ ناوچەكان دەبێت. هەروەها، كاتیش Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ بەرچاوی Ù„Û• بوونی جۆراوجۆریی دەستەبژێردا هەیە، تەنانەت Ù„Û• كاتێكەوە بۆ كاتێكی دیكە گۆڕانكاریی گەورە Ù„Û• جۆری دەستەبژێر ڕوو دەدات، تەنانەت Ù„Û• خودی هەمان كۆمەڵگەیشدا. نابێت ئەوەیشمان لەبیر بچێت كەوا ئامانج‌ Ùˆ مەبەستەكانی دەستەبژێریش یەكێكی دیكەن Ù„Û•Ùˆ هۆكارانەی ÙƒÛ• وا دەكەن جۆراوجۆریەتی Ù„Û• بواری دەستەبژێردا، بوونی هەبێـت.

Ù„Û• كۆتاییدا، هەبوونی نوخبەی سیاسی لەسەر گۆڕەپانی سیاسیی ‌وڵات، پێداویستییەكی سەرەكییە Ù„Û• پێداویستییەكانی دیموكراسی ‌و، بەبێ‌ هەبوونی نوخبە سیاسییەكان، ناتوانرێت بەرچاوڕوونییەكی باش ‌Ùˆ بەرچاومان بۆ پرسە سیاسییەكان هه‌بێت. هەر لەبارەی ڕۆشنبیركردنی سیاسییانەی هاونیشتمانیانیشەوە، دەستەبژێرە سیاسییەكان ‌وەكوو قوتابخانەیەكن بۆ ڕۆشنبیركردنی جەماوەر Ù„Û• ڕووی سیاسی‌ Ùˆ هەموو ئەو بابەت‌ Ùˆ مەسەلە ‌Ùˆ بوارانەیش ÙƒÛ• بە سیاسەتەوە گرێ دراون، یان سیاسەت، مامەڵەیان لەگەڵدا دەكات، ‌ÙˆÛ•Ùƒ پرسه‌كانی ئابووری ‌Ùˆ كۆمەڵایەتی.

دەستەبژێرە سیاسییەكان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆبوونەوە ‌Ùˆ كۆنفرانس ‌Ùˆ وتار Ùˆ توێژینەوە ‌Ùˆ كەناڵەكانی خۆیانەوە، بابەتە سیاسی ‌Ùˆ ئابووری ‌Ùˆ كۆمەڵایەتییەكان تاووتوێ‌ دەكەن ‌و، دەیانكەنە بابەتی گفتوگۆ ‌Ùˆ ڕاگۆڕینەوە، ÙƒÛ• Ù„Û•Ù… كردارەدا جەماوەرێكی زۆر گوێیان Ù„ÛŽ‌ ڕادەگرێ ‌‌Ùˆ بەشدارییان لەگەڵدا دەكات ‌و، Ù„Û• ئەنجامی ئەوەیشدا فێری شتی نوێ‌ دەبن ‌Ùˆ لەسەر شتی نوێ‌ پەروەردە دەبن‌ Ùˆ ڕۆشنبیریی سیاسیی نوێ‌ بنیات دەنێن، چونكە ئەوان فاكتەرێكی سەرەكی ‌Ùˆ بەرچاون Ù„Û• بڵاوكردنەوەی ڕۆشنبیریی سیاسی، لای تاكەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•.

 
 
« ئەمریكییه‌كـان چــۆن سەرۆكـی وڵاتەكەیـان هەڵدەبژێـرن؟
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ به‌دیهێنانی ڕۆشنبیریدا
« تێڕامانێک Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی
«  ڕۆڵی حزبە سیاسییەکان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا
« تێــڕامانێــك سەبارەت بە سازان
« كۆتایییەكانی داعش‌
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• بەدیهێنانی پرسی دیموكراسیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون