PÊNÛS
 
پەیمانى کۆمەڵایەتى، ÙˆÛ•Ú© ڕێگەچارەى قەیرانەکان Ù„Û• هەرێمى کوردستان Ù„Û• قۆناغى Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەت 
     2016-12-10
عەدنان مەجید محەمەد

پەیمانى کۆمەڵایەتى، وەک ڕێگەچارەى قەیرانەکان لە هەرێمى کوردستان لە قۆناغى پێش دەوڵەت

 

عەدنان مەجید محەمەد / ماستەر لە زانستە سیاسییەکان، پسپۆر لە سیستەمى سیاسی و پەروەردەى مەدەنى

پەیمانى کۆمەڵایەتى Social contract بریتییە Ù„Û• گرنگترین ئەو تیۆرییە فەلسەفییانەى Ú©Û• لێکدانەوەى بۆ گەشەسەندنى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ بنیاتنانى دەوڵەت Ùˆ ژیانى مرۆڤایەتى کردووە؛ بەو مانایەى Ú©Û• دەوڵەت Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ بەرەنجامى پەیمانى کۆمەڵایەتین. ئەمەیش زەروورەتێکى گرنگ بووە بۆ بەردەوامیى ژیان Ùˆ گەشەسەندنى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ پێشکەشکردنى خزمەتگوزارى Ùˆ پاراستنى بەرژەوەندیى گشتیى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌. بنچینەى بیرۆکەى پەیمانى کۆمەڵایەتى، دەگەڕێتەوە بۆ یۆنانى Ú©Û†Ù† Ùˆ هزرەکانى هەر یەک Ù„Û• فەیلەسووف "ئەفلاتۆن" Ùˆ "ئەرستۆ"Ø› بۆیە ئەم بابەتە زۆر تاووتوێ کراوە Ùˆ لێکۆڵینەوەى لەسەر کراوە تا ئەو کاتەى Ù„Û• چوارچێوەى تیۆرییەکى تەواو Ùˆ Ú•ÛŽÚ© دەرکەوتووە. ناتوانین باس Ù„Û• پەیمانى کۆمەڵایەتى بکەین، بەبێ ئەوەى باس Ù„Û• فەیلەسووفەکانى پەیمانى کۆمەڵایەتى بکەین، Ú©Û• بریتین Ù„Û•: "تۆماس هۆبز"ØŒ "جان جاک ڕۆسۆ" Ùˆ "جۆن Ù„Û†Ú©". Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە، پێویستە بە شێوەیەکى پوخت تیشک بخەینە سەر بیر Ùˆ بۆچوونى هەر یەکێکیان دەربارەى پەیمانى کۆمەڵایەتى:

1-     پەیمانى کۆمەڵایەتى Ù„Û• ڕوانگەى "توماس هۆبز": هۆبز Ù¾ÛŽÙ‰ وایە Ú©Û• مرۆڤ Ù„Û• حاڵەتى سروشتى، Ù„Û• حاڵەتێکى نائەخلاقییەوە نزیکەوە، بەرژەوەندیى تایبەتی تیایدا زاڵە Ùˆ ڕێسا Ùˆ یاساکان هیچ به‌هایه‌کیان نییە؛ بۆیە لێرەدایە Ú©Û• Ø´Û•Ú•Ù‰ هەمووان دژى هەمووان سەر هەڵدەدات و، مانەوە بۆ "بەهێز" دەبێت. پاش ئەمە، مرۆڤەکان بیریان Ù„Û•ÙˆÛ• کردەوە Ú©Û• دەبێت Ù„Û•Ù… قۆناغە دەربازیان بێت بۆ حاڵەتێکى باشتر. بۆیە، بیریان Ù„Û•ÙˆÛ• کردەوە Ú©Û• پەیمانێکى گشتى ببەستن Ú©Û• هەمووان تیایدا بەشدار بن و، دەسەڵاتێک بەرهەم بهێنرێت Ú©Û• دەسەڵاتێکى باڵا بێت، بەرژەوەندیى گشتى بپارێزیت Ùˆ تواناى داڕشتنى یاسا Ùˆ سزادانى تاوانباران Ùˆ ڕێکخستنى ژیانى گشتیى خەڵکى هەبێت.

2-     پەیمانى کۆمەڵایەتى Ù„Û• ڕوانگەى "جان جاک ڕوسۆ": ڕۆسۆ Ù¾ÛŽÙ‰ وایە حاڵەتى ڕەسەن Ùˆ سروشتى Ù„Û• مرۆڤدا، بریتییە Ù„Û• حاڵەتى ئاشتى Ùˆ میانەڕەوى Ú©Û• پشت بە بەها ئەخلاقییەکان دەبه‌ستێت. هه‌روه‌ها وای بۆ ده‌Ú†ÛŽ كه‌ گەشەسەندنى بوارەکانى میکانیکى Ùˆ ئابوورى، بووە Ù‡Û†Ù‰ ئەوەى Ú©Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دەربازبوون Ù„Û• حاڵەتێکەوە بۆ حاڵەتێکى تر بدات. گەشەسەندنى میکانیکى Ùˆ ئابووریى کۆمەڵگه،‌ بووە Ù‡Û†Ù‰ دروستبوونى جیاوازى Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ پەیدابوونى خاوەندارێتیى تایبەتى و، دواجار ئەمەیش بووە هۆکارێک بۆ پەیدابوونى چەند سیفاتێکى نێگەتیڤ Ù„Û• ناخى مرۆڤدا، ئەم خاوەندارێتییه‌یش بووە Ù‡Û†Ù‰ دابەشکردنى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ بۆ دوو چین چینى خاوەندارەکان Ùˆ چینى کرێکاران. ئەمەیش بووە Ù‡Û†Ù‰ هەنگاوێک بۆ بنیاتنانى دەوڵەت Ùˆ دەسەڵات، Ú©Û• Ù„Û• ڕوانگەى کرێکارانەوە ئامانج Ù„ÛŽÛŒ بریتییە Ù„Û• بەرجەستەکردنى عەداڵەت Ùˆ یەکسانى و، Ù„Û• ڕوانگەى خانەدانەکانیش ئامانج Ù„ÛŽÙ‰ بریتییە Ù„Û• پاراستنى بەرژەوەندى Ùˆ موڵک Ùˆ ماڵ Ùˆ سامانیان. ئەمەیش، دەبوایە Ù„Û• چوارچێوەى پەیمانێکی کۆمەڵایەتیدا Ú•ÛŽÚ© بخرێت، Ú©Û• بەرژەوەندیى گشتى بپارێزێت.

3-     پەیمانى کۆمەڵایەتى Ù„Û• ڕوانگەى "جۆن Ù„Û†Ú©": ڕای "جون Ù„Û†Ú©" دەربارەى حاڵەتى سروشتى Ùˆ ئاساییى مرۆڤ، جیاوازە له‌ ڕای تۆماس هۆبز. Ù„Û• ڕوانگەى  Ù„Û†Ú©ØŒ حاڵەتى سروشتى، یاسا بەڕێوەى دەبات Ù†Û•Ú© بەو شێوەیە بێت Ú©Û• هۆبز واى دەبینێت. Ù„Û†Ú© Ù¾ÛŽÙ‰ وایە Ú©Û• مرۆڤەکان Ù„Û• حاڵەتى سروشتى، پەیوەندییەکى یەکسان Ù„Û• نێوانیاندا هەیە. بەڵام Ù„Û• ڕوانگەى  جون Ù„Û†Ú©Ù‡‌وه‌ØŒ مرۆڤ هەمیشە بە دواى ئازادیى ڕەها دەگەڕێت. ئەم ئازادییە ڕەهایه‌یش وا دەکات Ú©Û• مرۆڤەکان نەتوانن به‌گوێره‌ÛŒ پێویست Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• بژین. بۆیە Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ بەستنى پەیمانى کۆمەڵایەتییان دا، بۆ ئەوەى ئازادیى تاکەکان Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا‌ Ú•ÛŽÚ© بخات. به‌Ù… پێیه‌ØŒ ئەمە ئەوەى به‌سەر دەسەڵاتداردا سه‌پاند Ú©Û• ئازادییەکان Ú•ÛŽÚ© بخات Ùˆ بەرژەوەندیى گشتى بپارێزێت. Ù„Û• حاڵەتى هەبوونى کەموکوڕیى دەسەڵات Ù„Û• جێبەجێکردنى ئەرکەکانى سەرشانى، خەڵک بۆیان هەیە Ø´Û†Ú•Ø´ بکەنە سەر چینى فەرمانڕەوا و، گۆڕانکارى Ù„Û• دەسەڵات بکەن.

    کەواتە، ئێستا پێویستە ئەوە بزانین Ú©Û• Ù„Û• قۆناغى پۆستمۆدێرنیته‌ Ùˆ بەجیهانیبوون Ùˆ گەشەسەندنى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا، پەیمانى کۆمەڵایەتى، Ú† زه‌رووره‌تێكی بۆ هەرێمى کوردستان هەیە؟ ئایا دەتوانین بڵێین هەرێمى کوردستان Ù„Û• قۆناغى مەدەنییەوە نزیکە، یان Ù„Û• قۆناغى سروشتى؟ ئایا هەرێمى کوردستان، Ù„Û• Ú©ÙˆÛŽÙ‰ خۆیندنەوەکانى هەر سێ بیرمەندى "پەیمانى کۆمەڵایەتی"دایه‌ØŸ

   بێ گومان هەرێمى کوردستان بە حاڵەتێکى ناسک Ùˆ هەستیاردا تێ دەپەرێت. Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتى Ùˆ ئابوورییەوە، دووچارى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© قەیرانى نەخوازراو Ùˆ گەورە بۆتەوە. هەروەها لەقۆناغی بەجیهانیبوون Ùˆ گەشەسەندنى تەکنەلۆژی Ùˆ دیموکراسیدا، ئەگەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ù„Û• حاڵەتى دیموکراسیدا نەبێت کەواتە بە شێوازێک Ù„Û• شێوازەکان Ù„Û• قۆناغى سروشتى نزیکتر دەبێت ÙˆÛ•Ú© Ù„Û• قۆناغى دەوڵەتى یاسا Ùˆ مەدەنى، چونکە یاسا تەنیا بۆ بەرژەوەندیى چینى فەرمانڕەوایە Ùˆ بەرجەستەى بەرژەوەندیى گشتى ناکات. کەواتە، دەکرێت ئەمە ئاماژەیەک بێت بۆ نزیکیى کوردستان Ù„Û• حاڵەتى سروشتى؛ بەو پێیەى گرنگترین دامەزراوەى یاسادانان Ù„Û• هەرێمى کوردستان، Ú©Û• پەرلەمانە، لەکار کەوتووە، دادپەروەریى کۆمەڵایەتى بەرجەستە نەکراوە، تاکەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ù„Û• زۆر شت لێکجیاوازن و، هیچ بەها Ùˆ خاڵێکى هاوبەش نییە کۆیان بکاتەوە. Ù„Û• هەرێمى کوردستان، خەریکە دوو چینى زۆر باڵا Ùˆ جیاواز دەربکەون: دەوڵەمەند Ùˆ هەژار، بازرگان Ùˆ بێکار. ئەمەیش پێویستە بە شێوەیەک Ú•ÛŽÚ© بخرێتەوە Ú©Û• بەژەوەندیى گشتى بپارێزرێت Ùˆ جیاوازیى چینایەتى Ú©Û•Ù… بکرێتەوە.

هەروەها متمانەى خەڵک بە دەسەڵات Ù„Û• ئاستێکى زۆر لاوازدایە. بە Ù‡Û†Ù‰ ئەو ململانێیەى Ú©Û• بە شێوەیەکى ناڕێکخراو Ù„Û• نێوان حزبەکاندا هەیە، کوردستان هەمیشە نزیکە Ù„Û• حاڵەتى ململانێ Conflict  Ùˆ Ø´Û•Ú•Ù‰ هەمووان دژى هەمووان. سێکتەرەکانى تر، وەکوو پەروەردە Ùˆ تەندروستى Ùˆ پیشەسازى Ùˆ ئابوورى، Ù„Û• بارودۆخێکى زۆر ناڵەباردان؛ بە شێوەیەک Ú©Û• پرۆسەى پەروەردە Ùˆ فێرکردن Ù„Û• بەشێکى گرنگى هەرێمى کوردستان Ù¾Û•Ú©Ù‰ کەوتووە. کەواتە، کوردستان له‌ قۆناغێکدایه‌ Ú©Û• Ù„Û• زانستى سیاسیدا Ù¾ÛŽÙ‰ دەگوترێت Situation of fragility  (حاڵەتى شکستێتى). ئەمەیش حاڵەتێکە Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکدا ڕوو دەدات Ú©Û• بەرده‌وام ئامادەیە بۆ جەنگ Ùˆ ململانێ Ùˆ توندوتیژى Ùˆ دواکەوتوویى Ùˆ قەیرانى ئابوورى Ùˆ سیاسی. گرنگترین قەیران ئەوەیە Ú©Û• ئێمە Ù„Û• قۆناغى Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەتین Ùˆ کیانێکى سەربەخۆمان نییە؛ ئەمەیش ڕاستەوخۆ کاریگەریى لەسەر پرسى ئاسایشی نەتەوەیى هەبووە.

Ù„Û• هەرێمى کوردستانیش، هەمووان Ù„Û• گەیشتن بەم قۆناغە بەرپرسیارین. هیچ حزب Ùˆ لایەنیک ئەلتەرناتیڤى ئەوەى تر نییە. هیچ کەسێک Ùˆ هیچ لایەنێک فریادڕەس Ùˆ ڕزگارکەر نییە، چونکە نابێت لەبیرمان بچێت، ئەوەى دەگوزەرێت پەیوەندیى بە بونیادى Ú©Ù‡‌لتوورى Ùˆ پەروەردەییى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÙˆÛ• هەیە. گۆڕانکاریش Ù„Û•Ù… دۆخەدا، پەیوەستە بە ڕاددەى هۆشیارى Ùˆ گەشەسەندن Ùˆ مەعریفەى تاک بە تاکى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ Ù†Û•Ú© بنیاتنانى حزب Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• Ùˆ گرووپ Ùˆ ڕێکخراوى تر، بە هەمان ئه‌قڵییەتى باوى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ یان هەر پرۆسەیەکى ترى Ù„Û•Ùˆ شێوەیە. بەم پێیه‌ هەرێمى کوردستان، بەپێى خۆێندنەوەکانى هەر سێ بیرمەندى کۆمەڵایەتى، چەند حاڵەتێکى تێدایە Ú©Û• هاوبەشە Ù„Û•Ùˆ حاڵەتە سروشتییەی Ú©Û• هەر سێ بیرمەندەکە ئاماژەیان بۆ کردووە. بۆ نموونە بەرژەوەندیى گشتیى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ خەریکە بکرێتە قوربانیى بەرژەوەندیى تاکى Ùˆ حزبى. جیاوازیى چینایەتى، خەریکە سەر هەڵدەدات و، هەروەها بەهاى ئازادى، نیشانەى پرسیارى لەسەرە Ú©Û• مایەى دلخۆشی نییە. دەرەنجام لێرەدایە، بۆ گەیشتن Ùˆ جێبەجێکردنى چەند ئامانجێک، لەوانە دروستکردنى دەوڵەت Ùˆ بنیاتنانى دەستوور، سەروەریى یاسا، دادپەروەریى کۆمەڵایەتى، ڕێکخستنى ئازادى Ùˆ بەرژەوەندییەکان، بنیاتنانى هاووڵاتى باش، چاکترکردنى سێکتەرەکانى پەروەردە Ùˆ ئابوورى Ùˆ تەندروستى Ùˆ پیشەسازى Ùˆ...ØŒ زەرورەتى پەیمانى کۆمەڵایەتى Ù„Û• نێوان خەڵک Ùˆ دەسەڵاتدا سەر هەڵدەدات.

چی بکرێت؟

1-     ئەگەر Ú†Û•Ù…Ú©Ù‰ پەیمانى کۆمەڵایەتى بۆ واقعى هەرێمى کوردستان گونجاو بێت، ئەوا دەبێت پەیمانێکى کۆمەڵایەتى، یاخود بڵێین بەڵێننامەیەکى نیشتیمانى Ù„Û• نێوان حزبه‌ سیاسییەکان ببەسترێت بۆ دەربازبوونى کوردستان Ù„Û•Ù… واقعەى Ú©Û• تێى کەوتووە. هه‌روه‌ها پرۆژەى بنیاتنانى دەوڵەتێکى سەربەخۆى کوردى دابمەزرێنن، Ú©Û• هەمووان لەسەرى Ú©Û†Ú© بن "چونکە خودى نەبوونى دەوڵەت، هەڕەشەیە لەسەر ئاسایش Ùˆ سەقاگیریى نەتەوەیى". ئەمەیش، دەبێت کاریزماكانی Ù†ÛŽÙˆ حزبە سیاسییەکان ئه‌نجامی بده‌ن، بەبێ ڕەچاوکردنى بەرژەوەندیى حزبى Ùˆ کەسی.

2-     ڕێککەوتنى حزبە سیاسییەکان لەسەر بنیاتنانى حکوومەتێکى بەهێزى نیشتیمانى بەرمەبنایى بەرژەوەندیى گشتى، Ú©Û• کار لەسەر چاککردنى ژیان Ùˆ گوزەرانى خەڵک، سەروەریى یاسا Ùˆ جێبەجێکردنى بنەماکانى دیموکراسی بکات. ئەمەیش، مەرج نییە هەموو حزبەکان تیایدا بەشدار بن؛ دەکرێت ئۆپۆزیسیۆنێکى کاراى ئەم حکوومەتەیش هەبێت.

3-     گەڕاندنەوەى متمانەى خەڵک Ùˆ شەرعییەت بۆ دامەزراوەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ دەوڵەت.

4-     خەڵک، پەیمانى کۆمەڵایەتى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خودى حزبەى خۆى ببەستێت، Ú©Û• تیایدا تواناى ئەوەى هەبێت Ù„Û• کاتى جێبەجێنەکردنى داواکاریى خەڵکدا، بە شێوازیکى مەدەنى سزاى ئەو حزبە سیاسییە بدات Ú©Û• وەلائی بۆى هەیە، Ù†Û•Ú© پشتگیرییه‌ÙƒÛŒ كوێرانه‌ÛŒ حزبەکەى بکات، جا Ú† حزبەکەى Ù„Û• دەسەڵات بێت، یان ئۆپۆزیسیۆن. ئەمەیش، دەبێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ڕێکخراوەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÙ‰ مەدەنى Ùˆ ڕۆشنبیرانەوە و، بە هۆشیارکردنەوەى تاکەکان، بکرێت. 

5-     داڕشتنى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© بەهاى گرنگى نەتەوەیى Ùˆ نیشتیمانى Ùˆ مەدەنى، Ú©Û• کارى حکوومەت Ùˆ حزبەکان، دەبێت بەپێى ئەو بەهایانە بن؛ بۆ نموونە کارکردن بۆ بنیاتنانى ژیرخانى دەوڵەت، سەروەریى یاسا، پاراستنى ئاسایشى نەتەوەیى Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© بەهاى گرنگى تر، Ú©Û• لادان لێیان، بۆ هەموو حزب Ùˆ لایەنێک Ù‡ÛŽÚµÛŒ سوور بێت.

6-     ڕێکخستنەوەى سوپا Ùˆ هێزى پێشمەرگە بە شێوەیەکى باشتر و، دروستکردنى هێزێکى نیشتیمانى.

 
 
« Ú•Û†ÚµÙ‰ حزبە سیاسییەکان Ù„Û• پێکهێنانى کەلتووری سیاسی Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا
« Ú•Û†ÚµÙ‰ قوتابخانە Ù„Û• پێگەیاندنى سیاسیدا 
« پەروەردەى مەدەنی، ÙˆÛ•Ú© ئامرازێکى سەرەکیى سەقامگیریى سیاسی Ùˆ بنیاتنانەوەى ئاشتى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« پەیمانى کۆمەڵایەتى، ÙˆÛ•Ú© ڕێگەچارەى قەیرانەکان Ù„Û• هەرێمى کوردستان Ù„Û• قۆناغى Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەت
« بنەما فەلسەفییەکانى مافەکانى مرۆڤ Ùˆ خۆیندنەوەیەک بۆ پرۆگرامەکانى مافەکانى مرۆڤ Ù„Û• ناوەندەکانى خۆێندن Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« Ú•Û†ÚµÙ‰ ڕێکخراوە ناحکوومییەکان Ù„Û• بنیاتنانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون