PÊNÛS
به‌رژه‌وه‌نده‌ به‌ريه‌ككه‌وتووه‌كان؛ تاران Ùˆ ئاواته‌ نه‌ته‌وه‌ييیه‌كانى كوردى عێراق  

2017-12-26

به‌رژه‌وه‌نده‌ به‌ريه‌ككه‌وتووه‌كان؛ تاران Ùˆ ئاواته‌ نه‌ته‌وه‌ييیه‌كانى كوردى عێراق

 

د. دورون ئيتزخاكۆڤ- تويژه‌رێكى هاوكاره‌ له‌ سه‌نته‌رى بيگن- سادات بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ ستراتيژى و، له‌ سه‌نته‌رى Alliance بۆ ديراساتى ئێرانى له‌ زانكۆى ته‌لئه‌بيب.

وەرگێڕانی Ù„Û• ئینگلیزییەوە: ئاسۆ كه‌ريم

به‌رايى

نه‌ته‌وه‌Ù‰ كورد، ده‌وروبه‌رى 30 مليۆنێك ده‌بێ Ùˆ به‌سه‌ر چوار وڵاتدا دابه‌Ø´ بوون: توركيا‌ØŒ ئێران، عێراق Ùˆ سووريا‌. ئه‌Ù… كۆمه‌ÚµÙ‡‌يه‌ØŒ له‌به‌ر Ú†Ù‡‌ند هۆكارێكى جياجيا، پاش ڕووخانى ئيمپراتۆريیه‌تى عوسمانلى نه‌يتوانيوه‌ ئاوات Ùˆ ئامانجى خۆى، مافى بڕیاردانی چاره‌نووسى نه‌ته‌وه‌يى، به‌دی بهێنێ Ùˆ وه‌Ùƒ كه‌مينه‌يه‌كى ئيتنیى دابه‌شكراو به‌سه‌ر ئه‌Ù… وڵاتانه‌دا [بێده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- ئاسۆ] ماوه‌ته‌وه‌. ڕاسته‌ كورد نه‌ته‌وه‌يه‌كى هاوچه‌شن Ùˆ توندوتۆڵ Ùˆ يه‌كگرتوو نين‌ و، Ú†Ù‡‌ندين ناسنامه‌Ù‰ خێڵه‌كيى جيا Ùˆ تێڕوانينى ئايينيى لێكجيا Ùˆ به‌رژه‌وه‌نديى ناته‌باى سياسى Ùˆ "ئينتيما"Ù‰ تايبه‌تى هه‌یه‌ كه‌ كێبه‌ركێ ‌Ùˆ لێكترازانيان به‌دواوه‌ بووه‌Ø› Ù„ÛŽ ئه‌وه‌یش ڕاسته‌ كه‌ ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌وشه،‌ كوردى له‌ هه‌وڵدان Ùˆ خه‌بات بۆ به‌ديهێنانى حه‌ز Ùˆ ئاواته‌ نه‌ته‌وه‌ييیه‌كانى سارد نه‌كردووه‌ته‌وه‌. كورد له‌Ù… خه‌باته‌ درێژخايه‌نه‌دا، باج Ùˆ نرخێكى گرانى مرۆيى Ùˆ ماددیى داوه‌ و، كورد وه‌كوو گرووپێكى هه‌ره‌ Ú¯Ù‡‌وره‌Ù‰ نه‌ته‌وه‌يیى دنيا، ‌بێده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ماوه‌ته‌وه‌.

كه‌مينه‌Ù‰ كوردى ئێران له‌به‌ر نه‌بوونى داتاى فه‌رمييه‌وه‌ØŒ به‌ مه‌زه‌ندان‌ 8 مليۆن كه‌سێك ده‌بێ Ùˆ به‌ دووه‌مين كه‌مينه‌Ù‰ ئيتنيى مه‌زن له‌ پاش خه‌ڵكى ئازه‌ر له‌ وڵاتى ئێران داده‌نرێ. وه‌Ùƒ ئاماژه‌Ù‰ Ù¾ÛŽ درا، كورده‌كانى ئێران يه‌كپارچه Ùˆ هاوچه‌شن‌ نين. سه‌ربارى جياوازيگه‌لێكى سياسى، ئايديۆلۆژى، يان باكگراوندى خێڵه‌كى، درز Ùˆ كه‌له‌به‌رێكى بنيادى له‌ هاوچه‌شنيى كوردا هه‌يه‌ØŒ ئه‌ويش باكگراوندى ئايينييه‌ [ڕاستتر مه‌زهه‌بييه‌ØŒ چونكه‌ وه‌Ùƒ ده‌رده‌كه‌ÙˆÛŽ نووسه‌ر مه‌به‌ستى كوردى سوننه‌مه‌زهه‌ب Ùˆ كوردى شيعه‌مه‌زهه‌به‌- ئاسۆ]. به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌Ù‰ وڵاتانى ديكه [واته‌ توركيا‌ Ùˆ عێراق Ùˆ سووريا‌- ئاسۆ]‌ كه‌ زۆرينه‌Ù‰‌ كورده‌كان سوننه‌مه‌زهه‌بن، له‌ ئێران هه‌ندێ له‌ كوردان، به‌تايبه‌تى ئه‌وانه‌يان كه‌ له‌ ناوچه‌Ù‰ باكوورى ڕۆژاواى كرمانشادا ده‌ژين، شيعه‌مه‌زهه‌بن. له‌ سۆنگه‌Ù‰ ئه‌مه‌یشه‌وه‌ داموده‌زگه‌كانى حكوومه‌ت‌ مامه‌ÚµÙ‡‌يه‌كى باشتريان له‌Ú¯Ù‡‌ڵدا ده‌كه‌Ù† [ئه‌Ù… داوه‌رييه‌Ù‰ نووسه‌ر پێويستى به‌ لێوردبوونه‌وه ‌Ùˆ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌يه‌ØŒ Ù„ÛŽ له‌ بوومه‌له‌رزه‌كه‌Ù‰ ئه‌Ù… دواييیه‌ كه‌ له‌ كرمانشا Ùˆ ده‌وروبه‌رى دا، هه‌ست به‌Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌ باشتره‌ نه‌كرا، به‌ڵام له ‌لايه‌Ù† برا كورده‌ سوننه‌مه‌زهه‌به‌كانيانه‌وه‌ كۆمه‌Ùƒ Ùˆ باروبوويه‌كى به‌رچاويان Ù¾ÛŽ كرا- ئاسۆ]. وه‌Ùƒ ئه‌نجامێك، دانيشتووانى ئه‌ÙˆÛŽ به‌ته‌Ù†Ú¯ ئه‌وه‌وه‌ نين كه‌ ڕاسته‌وڕاست دژايه‌تیى سياسه‌تى ڕژێمى ئيسلاميى ئێران بكه‌Ù†. له‌وه‌یش زێتر، سياسه‌تى "په‌رت بكه‌ Ùˆ زاڵ به‌"Ù‰ Ú•Ú˜ÛŽÙ…ØŒ له ‌ته‌Ùƒ كۆنترۆڵى توند Ùˆ مسته‌ÙƒÛ†ÚµÙ‡‌Ù‰ ئاسنيندا كه‌ ده‌رهه‌Ù‚ به‌ حه‌شيمه‌تى كورد له‌ÙˆÛŽ په‌یڕه‌Ùˆ ده‌كرێ، شوێنه‌وارى له‌سه‌ر يه‌كگرتوويى Ùˆ پته‌ویى ئه‌Ùˆ كه‌مينه‌يه‌ داناوه‌.

پێشكه‌وتنى ئه‌Ù… دواييیه‌Ù‰ كه‌مينه‌Ù‰ كوردى عێراق به‌ ئاقارى بڕیاردانی چاره‌نووسی نه‌ته‌وه‌يى، كه‌ له‌ ڕيفراندۆ‌مى 25Ù‰ ئه‌يلوولى 2017دا خۆى نواند، ئالينگاری (ته‌حه‌ددا)Ú¯Ù‡‌لێكى به‌رچاو بووه‌ نه‌Ùƒ هه‌ر بۆ حكوومه‌تى ناوه‌ند له‌ به‌غدا، به‌ڵكه‌ بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانى ديكه‌یش كه‌ حه‌شيمه‌تێكى Ú¯Ù‡‌وره‌Ù‰ كوردزمانيان تێدايه‌‌. له‌ سه‌رينى ئه‌مه‌وه‌ØŒ سه‌ير نييه‌ كه‌ بڕيارى سازدانى ڕيفراندۆ‌Ù…ØŒ كاردانه‌وه‌Ù‰ توندى سه‌ركرده‌كانى عێراق، توركيا‌ØŒ ئێران Ùˆ ڕژێمه‌كه‌Ù‰ سووريا‌Ù‰ ئه‌سه‌د كه‌ له‌ژێر Ú†Ù‡‌ترى ديفاعيى ڕووسى- ئێرانیدايه‌ØŒ Ù„ÛŽ بكه‌وێته‌وه‌. له‌ هه‌مان كاتدا، گۆشه‌Ù‰ تێڕوانينى ئێران بۆ ئه‌Ù… پرسه‌ØŒ گۆشه‌يه‌كى سه‌رنجڕاكێشى تايبه‌ته‌ له‌ سۆنگه‌Ù‰ ئه‌Ùˆ ته‌Ù†Ú¯Ú˜Ù‡‌ جددى Ùˆ ڕاسته‌قينانه‌Ù‰‌ كه‌ ئه‌Ùˆ بڕياره‌ [ڕيفراندۆ‌Ù…- ئاسۆ] بۆ ‌سياسه‌تى ناوخۆ Ùˆ ده‌ره‌وه‌Ù‰ ئێران پێكيان ده‌Ù‡ÛŽÙ†ÛŽ. دياره‌ له‌ هيچ Ùˆ خۆڕايى نه‌بووه‌ كه‌ كۆمارى ئيسلامى خه‌تێكى دژ Ùˆ پڕكێشانه‌ په‌سند بكا Ùˆ به‌ Ú†Ù‡‌ند هه‌نگاوێكى جياواز بۆ په‌كخستنى ئه‌Ùˆ بزاڤ Ùˆ جووڵه‌يه‌ØŒ ئه‌Ùˆ Ù‡ÛŽÚµ Ùˆ ڕێبازه‌‌ سياسييه‌Ù‰ خۆى جێبه‌جێ‌ بكا. (1)

 Ø³Û†Ù†Ú¯Ù‡‌Ù‰ هه‌ره‌ سه‌ره‌كيى ئه‌Ù… بابه‌ته‌ به ‌لاى Ù„ÛŽÙƒÛ†ÚµÙ‡‌ره‌وانه‌وه، بريتييه‌ له‌وه‌Ù‰ كه‌ سه‌ركه‌وتنى كه‌مينه‌Ù‰ كوردى عێراق له‌ به‌ديهێنانى ناسنامه‌Ù‰ نه‌ته‌وه‌يیى خۆياندا، ده‌بێته‌ هۆكارێكى هانده‌ر بۆ ئاراسته‌ Ùˆ ته‌وژمه‌ جياخوازه‌كانى Ù†ÛŽÙˆ كورده‌كانى ئێران. وێڕاى ڕاست Ùˆ دروستیى ئه‌Ù… بۆچوونه‌ØŒ كێسى كورده‌كانى ئێران له‌ كێسى كورده‌كانى عێراق Ùˆ توركيا ‌Ùˆ سووريا‌ جودايه‌ و، هه‌ندێك پێيان وايه ‌Ùˆ ده‌ÚµÛŽÙ† كه جارێ‌ كه‌مينه‌Ù‰ كورد له‌ ئێران، زۆر دوورن له‌ به‌ديهێنانى ئاوات Ùˆ ئامانجه‌ نه‌ته‌وه‌ييیه‌كانى خۆيان. (2) ئه‌مه‌یش پرسيارێك دێنێته‌ Ú¯Û†Ú•ÛŽ كه‌ داخوا دژمنايه‌تيى ڕژێمى ئێران له‌ به‌رانبه‌ر ڕيفراندۆ‌مى [25Ù‰ ئه‌يلوولى 2017Ù‰ كوردستانى باشوور- ئاسۆ]‌ له‌ ترس له‌ جيابوونه‌وه‌Ù‰ كوردى‌ ئێران سه‌رچاوه‌Ù‰ گرتووه‌ØŒ يان ئيعتوبار Ùˆ سۆنگه‌Ù‰ ديكه‌ هه‌Ù† كه‌ به‌ده‌ست بڕياربه‌ده‌ستانى تاران Ú¯Ù‡‌يشتوون كه‌ تا ئێسته‌ به‌ شێوه‌يه‌كى دروست لێيان نه‌كۆڵراوه‌ته‌وه‌. Ù„ÛŽ تا له‌Ùˆ گريمانه‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تييانه‌Ù‰ كه‌ ئه‌Ùˆ ده‌ره‌نجامه‌ پشتيان Ù¾ÛŽ ده‌دا، ورد بينه‌وه‌ØŒ ئه‌وا پێداچوونه‌وه‌يه‌كى مێژوويى تا ئه‌Ùˆ ڕادده‌يه‌Ù‰ كه‌ بۆ هه‌ڵێنجانى هه‌ندێ بيروڕاى به‌سوود بۆ ئه‌Ù… بابه‌ته، پێويسته‌ØŒ ده‌كه‌ين‌.

پێشينه‌Ù‰ مێژوويى

پێوه‌نديى نێوان كه‌مينه‌Ù‰ كورد له‌ ئێران Ùˆ حكوومه‌تى ناوه‌نديدا، Ú† له‌ سه‌رده‌مى پاشايه‌تى Ùˆ Ú† له‌ سه‌رده‌مى ڕژێمى ئينقيلابيدا، هه‌ڵبه‌ز Ùˆ دابه‌زى به‌خۆوه‌ بينيوه‌. له‌ ئاگايیى مێژوويیى كۆمارى ئيسلاميدا، هێشتا ڕاپه‌ڕينى كه‌مينه‌Ù‰ كورد به‌ ڕابه‌رايه‌تيى قازى محه‌مه‌د، كه‌ دامه‌زرانى كۆمارى مه‌هاباد (كانوونى يه‌كه‌مى 1946)Ù‰ له‌ سايه Ùˆ سێبه‌ر‌Ù‰ سۆڤيه‌تدا Ù„ÛŽ كه‌وته‌وه‌ØŒ ماوه‌ته‌وه ‌Ùˆ Ú†Ù‡‌سپيوه‌ [ناوى كۆمار، كۆمارى كوردستان بووه‌ Ùˆ له‌ 2Ù‰ ڕێبه‌ندان كه‌ ده‌كاته‌ 22Ù‰ كانوونى يه‌كه‌مى 1946 دامه‌زراوه‌- ئاسۆ]. پێكهاتنى ئه‌Ù… قه‌واره‌يه‌ØŒ وێڕاى ئه‌Ùˆ ته‌مه‌نه‌ كه‌مه‌Ù‰ هه‌ÛŒ بووه‌ØŒ پێشينه‌يه‌Ùƒ بووه‌ بۆ سه‌ركه‌وتنى كورد له‌ به‌ديهێنانى ئاواته‌ نه‌ته‌وه‌ييیه‌كانيدا. به‌ هه‌ر حاڵ، Ù¾Ú• گرنگه‌ ئه‌Ùˆ پێڤاژۆيه‌ مێژووييیه‌Ù‰ كه‌ ئه‌Ù… په‌ره‌سه‌ندنه‌Ù‰ Ù„ÛŽ كه‌وته‌وه‌ØŒ بده‌ينه‌ به‌ر باس Ùˆ لێكۆڵينه‌وه‌.

له‌ ئاخيروئۆخرى 1941دا، هاوپه‌يمانان په‌لامارى ئێرانيان دا و، ئێران خۆى له‌ سايه‌Ù‰ حوكمڕانيى بێگانه‌دا ديته‌وه‌. له‌ لايه‌كه‌وه‌ØŒ بوون Ùˆ مانه‌وه‌Ù‰ هاوپه‌يمانان له‌ناو خاكى ئێران له‌ ڕێككه‌وتننامه‌يه‌كى سێقۆڵى، بريتانيا Ùˆ يه‌كێتيى سۆڤيه‌ت Ùˆ ئێران (29Ù‰ كانوونى دووه‌مى 1942)ØŒ جێگير كرابوو. له‌Ùˆ ڕێككه‌وتننامه‌يه‌دا جه‌خت كرابۆوه‌ كه‌ نابێ ئه‌Ùˆ هێرش Ùˆ غه‌زوه‌Ù‰ هاوپه‌يمانان، وه‌Ùƒ داگيركردنێكى هه‌ميشه‌يى تێى بڕواندرێ، به‌ڵكه‌ ڕێوشوێنێكى ڕێككه‌وتنله‌سه‌ركراوى كاتييه‌ كه‌ به‌ هۆيه‌وه‌ ئێران سه‌ربه‌خۆيیى سياسیى خۆى ده‌پارێزێ. به‌تايبه‌تى، مۆسكۆ Ùˆ له‌نده‌Ù† له‌سه‌ر داننان به‌ سه‌روه‌رى Ùˆ يه‌كپارچه‌يیى خاكى ئێران هاوڕا بوون و، به‌ڵێنيان دابوو كه‌ له‌ ماوه‌Ù‰ كه‌متر له‌ شه‌Ø´ مانگ، پاش بڕانه‌وه‌ Ùˆ به‌كۆتاهاتنى جه‌Ù†Ú¯ [مه‌به‌ست جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی دووه‌مه‌- ئاسۆ] له‌ خاكى ئێران ده‌كشێنه‌وه‌. (3) ئێرانيش له‌ لاى خۆيه‌وه‌ØŒ ڕازى ببوو كه‌ هاوپه‌يمانان، بۆ گواستنه‌وه‌Ù‰ تفاق Ùˆ زه‌خيره‌Ù‰ سه‌ربازى بۆ يه‌كێتيى سۆڤيه‌ت، كه‌ به‌شێكى زۆرى خاكه‌كه‌Ù‰ له ‌لايه‌Ù† ئه‌ڵمانياى نازييه‌وه‌ هاتبووه‌ داگيركردن، يان ئابڵووقه‌ درابوون، ده‌سه‌ڵاتيان به‌سه‌ر Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌وبانه‌ سه‌ره‌كييه‌كانى ناو خاكى ئێراندا بشكێ Ùˆ به‌كار بهێنن. له‌ هه‌مان كاتدا، ميكانيزمێك هاته‌ كايه‌وه‌ كه‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ به‌ سۆڤيه‌تييه‌كان ده‌دا خۆيان له‌ باكوورى ئێران دابمه‌زرێنن Ùˆ بريتانييه‌كانيش له‌ باشوورو ناوه‌ڕاستى وڵاتدا. له‌وه‌یش زێتر، له‌ ده‌سپێكى هێرش Ùˆ په‌لاماره‌كه‌یشدا‌ØŒ هاوپه‌يمانان Ú•Ù‡‌زا شا (1921- 1941)يان له‌سه‌ر كار لا دا و، تاج Ùˆ ته‌ختى پاشايه‌تييان له‌قه‌به‌Úµ‌ كوڕه‌ 21 ساڵه‌كه‌ى، محه‌مه‌د Ú•Ù‡‌زا (1941- 1979) كرد. ئه‌Ù… جووڵه‌ Ùˆ بزاڤه‌ØŒ نيشانه‌يه‌كى له‌سه‌ر واقعى پارچه‌پارچه‌بووى سياسيى ئێران جێ هێشت كه‌ له‌وده‌مدا به‌ ئێرانه‌وه‌ ديار Ùˆ زه‌Ù‚ بوو.(4)

له‌ كۆتايیى جه‌نگدا Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÙ‰ ڕێككه‌وتننامه‌ سێقۆڵييه‌كه‌ØŒ بريتانيا ڕازى بوو هێزه‌كانى خۆى له‌ خاكى ئێران له‌ ماوه‌Ù‰ 6 مانگدا پاش كۆتايیهاتنى جه‌نگ، له‌ خاكى ئێران بباته‌ ده‌ره‌وه‌‌. له ‌به‌رانبه‌ردا، كار Ùˆ كرده‌Ù‰ سۆڤيه‌ت نيازێكى واى نيشان ده‌دا كه‌ ده‌يه‌ÙˆÛŽ بۆ ماوه‌يه‌كى درێژ‌ له‌Ùˆ وڵاته‌دا بمێنێته‌وه‌ كه‌ به‌ ده‌ورى خۆى زنجيره‌يه‌Ùƒ ته‌Ù†Ú¯Ú˜Ù‡‌ Ùˆ قه‌يرانى ئێرانى – سۆڤيه‌تى Ù„ÛŽ كه‌وته‌وه‌. قه‌يرانى هه‌ره‌ سه‌ره‌كى له‌Ùˆ ڕاپه‌ڕينه‌وه‌ هاته‌ Ú¯Û†Ú•ÛŽ كه‌ له‌ ناوچه‌كانى ئازه‌ربایجان Ùˆ كوردستان، به‌ هاندانى سۆڤيه‌ت له‌ ئۆكتۆبه‌ر- Ù†Û†Ú¤Ù‡‌مبه‌رى 1945دا، ڕووی دا. فيرقه‌Ù‰ ديموكراتى ئازه‌ربایجان له‌ ئه‌يلوولى هه‌مان ساڵدا به‌ ده‌ستله‌پشتدانى مۆسكۆ هاته‌ دامه‌زراندن، كه‌ داواى ئۆتۆنۆمیى هه‌رێمايه‌تیى ده‌كرد. كاتێك كه‌ سوپاى ئێران بۆ دامركاندنه‌وه‌Ù‰ ئه‌Ùˆ ڕاپه‌ڕينه‌ كه‌وته‌ Ú•ÛŽØŒ هێزه‌كانى سۆڤيه‌ت پێشيان Ù¾ÛŽ گرت. (5)

له‌ كانوونى يه‌كه‌مى 1945دا، جه‌عفه‌ر پيشه‌وه‌رى، خۆى وه‌Ùƒ سه‌رۆكوه‌زيرانى ئازه‌ربایجانى خۆبه‌ڕێوه‌به‌ر ڕاگه‌ياند. مانگێك پاشتر، له‌ كانوونى دووه‌مى 1946دا، قازى محه‌مه‌د، دامه‌زرانى كۆمارى مه‌هابادى له‌ باكوورى ڕۆژاواى ئێران ڕاگه‌ياند.(6) وێڕاى كه‌ ئه‌Ù… دوو بزووتنه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ييیه‌ ددانيان به‌ ده‌سه‌ڵاتى حكوومه‌تى ناوه‌ندى له‌ تاران داده‌نا، Ù„ÛŽ له‌ داخوازیى خۆياندا ته‌كه‌زيان ده‌كرده‌ سه‌ر خۆبه‌ڕێوه‌به‌رى له‌ كاروبارى ناوخۆ Ùˆ داننان به‌ هه‌ر دوو زمانى كوردى Ùˆ ئازه‌رى له‌ ناوچه‌كانى خۆياندا. ئه‌Ù… هه‌نگاوه‌ له ‌لايه‌Ù† حكوومه‌تى ئێرانه‌وه‌ØŒ وه‌Ùƒ پێشينه‌يه‌كى خه‌ته‌ر كه‌ بنكۆڵى ناسنامه‌Ù‰ نيشتمانيى ئێرانى بكا، چاوى Ù„ÛŽ كرا. (7) هه‌ر له‌ مانگى ئايارى 1946دا، پاش ئه‌وه‌Ù‰ سه‌رۆكوه‌زيرانى ئێران، ئه‌حمه‌د قه‌وام، به‌ڵێنى به‌ سۆڤيه‌تييه‌كان دا كه‌ ئيمتيازێكى نه‌وتيان له‌ باكوورى ئێران Ù¾ÛŽ ده‌دا، له‌شكرى سوور له‌ به‌شى باكوورى ئه‌Ùˆ وڵاته‌ كشايه‌وه‌. (8)

پاش كشانه‌وه‌Ù‰ سوپاى سوور، سوپاى ئێران هاته‌ ناوچه‌ كوردنشينه‌كان Ùˆ لايه‌نگرانى حزبى ديموكراتى كوردستانى ئێران به‌ره‌نگارييه‌كى كه‌ميان كرد و، له‌شكرى ئێران توانیى له‌ دێسه‌مبه‌رى 1946دا كۆنترۆڵى ته‌واوى ناوچه‌ كێشه‌له‌سه‌ره‌كان بكاته‌وه‌. قازى محه‌مه‌د گيرا Ùˆ له‌ مه‌يدانى ناوه‌ڕاستى شارى مه‌هابادا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú†Ù‡‌ند هه‌ڤاڵێكى ديكه‌Ù‰ حزبى‌ ديموكراتدا به‌ دارێوه‌ كران [پێشه‌وا قازى محه‌مه‌د Ùˆ سه‌يفى قازى Ùˆ سه‌درى قازى له‌ 31Ù‰ 3Ù‰ 1947دا له‌سێداره‌ دران- ئاسۆ]. مسته‌فا بارزانى، كه‌ هاوسه‌ركرده‌كه‌Ù‰ محه‌مه‌د بوو له‌Ùˆ ڕاپه‌ڕينه‌دا، خۆى Ùˆ ژماره‌يه‌كى كه‌Ù… له‌ لايه‌نگرانى، ڕايان كرده‌ يه‌كێتيى سۆڤيه‌ت [نووسه‌ر لێره‌دا به‌هه‌ÚµÙ‡‌ چووه‌ØŒ ئه‌وانه‌Ù‰ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بارزانيدا په‌ڕينه‌وه‌ يه‌كێتيى سۆڤيه‌ت نزيكه‌Ù‰ 500 كه‌سێك بوون- ئاسۆ] Ùˆ بۆ ماوه‌Ù‰ 10 ساڵ پتر له‌ÙˆÛŽ مانه‌وه‌ Ùˆ له‌ پاش كوده‌تاى ته‌مووزى 1958 Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌يان Ù¾ÛŽ درا بێنه‌وه‌ عێراق؛ واته‌ ئه‌Ùˆ كوده‌تايه‌Ù‰ كه‌ حوكمڕانيى بنه‌ماڵه‌Ù‰ پاشايه‌تيى هاشمیى ڕووخاند Ùˆ تاقمێكى سه‌ربازى به‌ سه‌رۆكايه‌تیى "عه‌بدولكه‌ريم قاسم"Ù‰ تێدا هاته‌ سه‌ركار. ئا به‌Ù… شێوه‌يه پاش ئه‌وه‌Ù‰ هه‌ÙˆÚµÙ‰ سۆڤيه‌ت بۆ دابه‌شكردنى ئێران ‌Ùˆ كۆنترۆڵكردنى به‌شى باكوورى ئه‌Ùˆ وڵاته‌ سه‌رى نه‌گرت، قه‌يرانى ئێرانيش به‌ كۆتا هات،. Ù„ÛŽ هێشتا ترس Ùˆ بيم له‌Ùˆ زلهێزه‌ [مه‌به‌ست يه‌كێتيى سۆڤيه‌ته‌- ئاسۆ] بۆ سه‌ر‌ باكوورى ئێران له‌ زه‌ين Ùˆ بيرى حه‌مه‌ Ú•Ù‡‌زاى په‌هله‌ويدا مابۆوه‌ و، هه‌ر ئه‌Ùˆ ترسه‌یش ڕۆڵێكى ناوه‌ندى له‌ ئيعتوباره‌كانى سياسه‌تى ده‌ره‌وه‌Ù‰ ئه‌Ùˆ وڵاته‌ له‌ ساڵه‌كانى به‌روپاشدا ده‌گێڕا. (9)

بزووتنه‌وه‌Ù‰ نه‌ته‌وه‌يیى كورد له‌ ئێران ماوه‌يه‌كى درێژى ويست تا دواى ڕووخانى كۆمارى مه‌هاباد بكه‌وێته‌وه‌ سه‌ر Ù¾ÛŽÙ‰ خۆى، چونكه‌‌ ناوبه‌ناويش ده‌كه‌وته‌ به‌ر شاڵاوى پاكتاوكردن، وه‌Ùƒ: هه‌ÙˆÚµÙ‰ شا بۆ سه‌پاندنه‌وه‌Ù‰ ده‌سه‌ڵاتى خۆى به‌سه‌ر ئێراندا دوا به ‌دواى لادانى سه‌رۆكوه‌زيران، محه‌مه‌د موسه‌ددیق، له‌ ئابى 1953دا؛ Ù„ÛŽ له‌ ئادارى 1967دا پێكدادان له نێوان كورد Ùˆ حكوومه‌تى ناوه‌نديدا ده‌ستى Ù¾ÛŽ كرده‌وه‌. پاش 18 مانگ له‌ شه‌ڕوشۆڕ، ڕاپه‌ڕينى كوردى ئێران دامركێندرايه‌وه‌ Ùˆ...ØŒ ئه‌وده‌مه‌ بارزانى له‌ خه‌بات Ùˆ ململانه‌دا بۆ ئۆتۆنۆميى كورد له‌ عێراقدا له ‌لايه‌Ù† ئێران Ùˆ ئيسڕائيل Ùˆ ئه‌مريكا‌وه‌ پشتيوانى Ùˆ كۆمه‌كى Ù¾ÛŽ ده‌كرا‌. (10)

ئه‌Ù… پشته‌وانييه‌Ù‰ سه‌رێ،‌ تا ئادارى 1975 به‌رده‌وام بووه‌. كاتێ دوا به‌ دواى گرێدانى ڕێككه‌وتننامه‌Ù‰ جه‌زاير كه‌ پێوه‌ندييه‌كانى عێراق- ئێرانى Ú•ÛŽÙƒ خسته‌وه‌ØŒ ئه‌Ùˆ پشتيوانييه‌ ڕاگيرا. Ù„ÛŽ پشتيوانيى ئێران بۆ كوردى عێراق، ده‌ربڕى هاوسۆزى بۆ كێشه‌ نه‌ته‌وه‌ييیه‌كه‌Ù‰ كوردان نه‌بووه‌ØŒ ئه‌وه‌ بێ له‌ ئاوات Ùˆ ئامانجى سياسيى بارزانى Ùˆ Ú•Û†ÚµÙ‰ ئه‌Ùˆ له‌ دامه‌زراندنى كۆمارى مه‌هاباددا. (ته‌نانه‌ت هه‌ندێ ده‌سته ‌Ùˆ دايره‌Ù‰ ئێرانى، "بارزانی"يان به‌ به‌كرێگيراوێكى سۆڤيه‌ت ده‌زانى كه‌ ناسيۆناليزمى كوردى وه‌كوو ئامرازێك بۆ هاندانى جيابوونه‌وه‌ له‌ عێراق به‌كار ده‌Ù‡ÛŽÙ†ÛŽØ› دوا به‌ دواى ئه‌ويش له‌ ئێران Ùˆ توركيا‌دا). (11) به‌ڵكه‌ ئه‌Ùˆ پشته‌وانييه‌Ù‰ ئێران‌ زێتر بۆ كز Ùˆ نابوودكردنى ڕژێمى عێراق Ùˆ هێزه‌ Ú†Ù‡‌كداره‌كانى ئه‌Ùˆ وڵاته‌ Ùˆ له‌ ڕوانگه‌Ù‰ ئه‌Ùˆ دوژمندارييه‌ تونده‌Ù‰ له‌ نێوان هه‌ر دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا هه‌بووه‌.

له‌ حه‌فتاكانى سه‌ده‌Ù‰ ڕابردوودا، سروشتى خه‌باتى كورده‌كانى ئێران به‌ هه‌ڵبژاردنى عه‌بدولڕه‌حمانى قاسملۆ، وه‌Ùƒ سه‌رۆكى "حدكا"ØŒ گۆڕا. دروشمى قاسملۆ، "ديموكراسى بۆ ئێران Ùˆ خودموختارى بۆ كوردستان" چاك تيكه‌ڵاوى ناڕه‌زايیى به‌ره‌وژوورچووى كۆمه‌ڵايه‌تى بوو له‌ ئێران و، تينوتاوێكى به‌Ú¯ÙˆÚ•Ù‰ وه‌ده‌ست هێنا له‌ ڕووداوه‌ پڕته‌وژمه‌كانى 1978دا كه‌ ڕووخانى پاشايه‌تى Ùˆ دامه‌زرانى كۆمارى ئيسلامى به‌ سه‌رۆكايه‌تيى "ئايه‌توڵڵا ڕۆحوڵڵا خومه‌ينى"ÛŒ به‌دوادا هات. ئه‌Ùˆ ئومێد Ùˆ هيوايه‌Ù‰ كه‌ كورده‌كان له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ ڕژێمه‌ نوێيه‌يان هه‌ڵچنیبوو، جا ئه‌Ùˆ هيوايانه‌ هه‌رچييه‌Ùƒ بووبن، هه‌ر زوو به‌ زوو له‌به‌ر دابه‌شدابه‌شى ناوخۆيى Ùˆ سياسه‌تى سازشنه‌كارانه‌Ù‰ حكوومه‌تى تاران Ú•Ù‡‌وينه‌وه‌. چاوه‌ڕوانيى كوردان بۆ به‌ده‌ستهێنانى ئۆتۆنۆمیى كه‌لتوورى هيچى Ù„ÛŽ نه‌كه‌وته‌وه‌ Ùˆ كورده‌كان ڕوبه‌روى داخوازى Ú†Ù‡‌كدانانى يه‌كجێ بوونه‌وه‌. وه‌Ùƒ ئه‌نجامێك، له‌ ئادارى 1979دا، پێكدادان له‌ نێوان كوردان Ùˆ هێزه‌كانى ئاسايشى ڕژێمى تازه‌ ڕوويدا Ùˆ له‌ ئابى هه‌مان ساڵدا، خومه‌ينى جاڕى جيهادى دا Ùˆ شه‌Ú•Ùˆ كوشتار له‌ نێوان لايه‌نه‌كاندا له‌ ماوه‌Ù‰ شه‌Ú•Ù‰ عێراق- ئێراندا (1980- 1988)ØŒ ناو به‌ناو به‌رده‌وام بووه‌ كه‌ پێشمه‌رگه‌يه‌كى زۆرى كورد Ùˆ خه‌ڵكى مه‌ده‌نى تێدا كوژراون Ùˆ برينداربوون. (12)

خاڵێكى ديكه‌Ù‰ گرنگ كه‌ هيچى له‌وه‌Ù‰ به‌رێ كه‌متر نييه‌ØŒ‌ ئه‌Ùˆ زنجيره‌ غافڵكوژييه‌Ù‰‌ 1989- 1996Ù‡‌ØŒ كه‌ بووه‌ Ù‡Û†Ù‰ له‌ناوبردنى ڕابه‌رايه‌تيى كورده‌كانى ئێران Ùˆ هاتنه‌ئاراى بۆشايیيه‌كى سياسى كه‌ تا ئێستایش هه‌ستى Ù¾ÛŽ ده‌كرێ. بۆ نموونه‌ØŒ قاسملۆ له‌ ته‌مووزى 1989دا، له ‌كاتێكدا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ نوێنه‌رانى ڕژێمى ئيسلامى له‌ "ڤییه‌ننا" له‌ كۆبوونه‌وه‌دا بوو، تيرۆر كرا؛ سكرتێره‌كه‌Ù‰ پاش ئه‌ويش، سادقى شه‌ره‌فكه‌ندى، به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ ئه‌يلوولى 1992دا له‌ چێشتخانه‌يه‌كى به‌رلين له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دوو سه‌ركرده‌Ù‰ ديكه‌Ù‰ كورد Ùˆ وه‌رگێڕێكدا كه‌ ياوه‌ريان بووه‌ØŒ تيرۆر كرا. (13) دوا به ‌دواى ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌شه‌كوژييه‌ØŒ بڕيارێكى نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى بۆ گرتنى عه‌لى فه‌لاحيان، كه‌ ئه‌Ùˆ ده‌مه‌ وه‌زيرى ئيتلاعات Ùˆ ئاسايشى ئێرانى بوو ده‌رچوو. جێگه‌Ù‰ سه‌رسووڕمان نييه‌‌ كه‌ ئه‌Ù… غافڵكوژييانه‌ نيشانه‌ Ùˆ شوێنه‌وارێك له‌سه‌ر چالاكیى سه‌ركردايه‌تيى كورده‌كانى ئێران Ùˆ ئاماده‌یييان بۆ هينانه‌دیى ئاواته‌ نه‌ته‌وه‌ييیه‌كانى كوردان جێ هێشتبێت. (14)

ئيعتوباراتى ستراتيژى و جيۆ-سياسى

بۆشايیى ڕێبه‌رايه‌تى له‌Ù†ÛŽÙˆ كه‌مينه‌Ù‰ كوردى ئێران، ئاماژه‌ بۆ خاڵى ديكه‌ ده‌كا كه‌ كۆمارى ئيسلامى له‌ به‌رانبه‌ر ئاوات Ùˆ ئامانجه‌‌ نه‌ته‌وه‌ييیه‌كانى كورده‌كانى عێراقدا بوه‌ستێته‌وه‌‌ØŒ نه‌مازه‌ ترسان له‌ ئۆتۆنۆمیى كوردى له‌ باكوورى عێراقدا كه‌ نفووزى ئێران له‌Ùˆ وڵاته‌ هه‌لا‌هه‌لابووه‌Ù‰‌ جه‌Ù†Ú¯ [عێراق- ئاسۆ] كه‌Ù… بكاته‌وه‌. Ú†Ù‰ Ù¾ÛŽ ناوێ كه‌ ئێران سوودمه‌ندى سه‌ره‌كى بووه‌ له‌ هێرش Ùˆ په‌لامارى نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى به ‌سه‌ركردايه‌تیى ئه‌مريكا‌ بۆ سه‌ر عێراق Ùˆ ڕووخاندنى ڕژێمه‌ درێژخايه‌نه‌كه‌Ù‰ سه‌ددام حسێن. ڕاستييه‌كى زانراو Ùˆ حاشاهه‌ڵنه‌گره‌ كه‌ تاران په‌لوپۆى بۆ ناو بواره‌كانى سياسى، ديپلۆماتى Ùˆ ئاسايشیى عێراق هاوێشتووه‌ Ùˆ هه‌نگاوێكى سه‌ره‌كیى به‌ره‌Ùˆ به‌ديهێنانى ئاواتى له‌مێژينه‌Ù‰ ئێران بۆ سه‌پاندنى هێژموونیى خۆى به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌دا، هه‌ڵێناوه‌ته‌وه‌. (15) ئيعتوبارێكى ديكه‌ كه‌ ڕاسته‌وخۆ كار له‌ سياسه‌تى ئێرانى ده‌كا، ئه‌ويش ترسى ئێرانه‌ له‌وه‌Ù‰ كه‌ ئۆتۆنۆمیى كوردى له‌ عێراقدا، له‌به‌ر هاريكاريى له‌نزيكه‌وه‌Ù‰ نێوان واشنتۆن Ùˆ هێزه‌كانى پێشمه‌رگه‌Ù‰ كورد له‌ 2003 به‌ملاوه‌ØŒ له‌وانه‌ به‌ره‌نگاريى پێشمه‌رگه‌ له‌ هه‌مبه‌ر داعشدا، په‌لهاوێشتنى ئه‌مريكا‌Ù‰ بۆ ناوچه‌كه‌ Ù„ÛŽ بكه‌وێته‌وه‌.

له‌وانه‌يه‌ ئه‌Ù… ترسانه‌Ù‰ ئێران‌ØŒ زێده‌ڕۆيیيان تێدا كرابێ؛ ئاخر‌ كاربگێڕيى ترامپ به‌ده‌Ù…‌ ئاوات Ùˆ ئامانجه‌ نه‌ته‌وه‌ييیه‌كانى كورد نه‌هات Ùˆ لايه‌نگيریى ڕيفراندۆ‌مه‌كه‌Ù‰ نه‌كرد Ùˆ خۆى له‌Ùˆ هه‌نگاوه گرت‌ Ùˆ داواى له‌ سه‌ركرده‌كانى بزووتنه‌وه‌Ù‰ كورد كرد جارێ‌ واز له‌ هه‌ڵێنانه‌وه‌Ù‰ ئه‌Ùˆ بزاوه‌ بهێنن. له‌وه‌یش پتر، بێخه‌مى Ùˆ بێباكيى كارگێڕيى ئه‌مريكا‌يه‌ ده‌رهه‌Ù‚ به‌ پشتبه‌ستنى حكوومه‌تى عێراق به‌Ùˆ‌ ميليشيا شيعانه‌يه‌ كه‌ ئێران پشته‌وانيیان Ù„ÛŽ ده‌كا Ùˆ له‌ ئۆكتۆبه‌رى 2017دا په‌لامارى پێشمه‌رگه‌يان له‌Ùˆ ناوچه‌ Ùˆ ده‌Ú¤Ù‡‌رانه‌ دا كه‌ ماوه‌يه‌Ùƒ بوو به‌ده‌ستيانه‌وه‌ بوو، له‌وانه‌ شارى به‌ نه‌وت ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ندى كه‌ركووك Ùˆ ده‌وروبه‌رى؛ ئه‌مه‌یش خه‌فه‌ت Ùˆ ناسۆرێكى له‌Ù†ÛŽÙˆ كورداندا ناوه‌ته‌وه‌‌. وێڕاى هه‌موو ئه‌وانه‌Ù‰ سه‌ره‌وه‌ØŒ هێشتا تاران ترسى له‌ په‌لوپۆهاوێشتنى "شه‌يتانى Ú¯Ù‡‌وره‌" هه‌يه‌Ø› ئاخر خومه‌ينى‌ ئه‌Ùˆ ناوه‌ به‌نێوبانگه‌Ù‰ له‌ ئه‌مريكا‌ ناوه‌ØŒ كه‌ هێشتا ده‌گوترێته‌وه‌ Ùˆ وه‌Ùƒ سه‌رچاوه‌يه‌كى گرنگیپێدان لاى ڕابه‌رى باڵا Ùˆ سه‌ركرده‌كانى سوپاى پاسداران ماوه‌ته‌وه‌. وه‌Ùƒ ئه‌نجامێكى ئه‌وه‌ØŒ Ú†Ù‡‌ندين به‌ياننامه ‌Ùˆ داخويانى جه‌نگخوازانه‌ دژى بوونى "سنووردار"Ù‰ ئه‌مريكا‌ له‌ عێراق له ‌لايه‌Ù† سه‌ركرده‌كانى ميليشيا شيعه‌كانه‌وه‌ كه‌ له‌ژێر ڕێنوێنیى ئێران كار ده‌كه‌ن، ده‌بيسترێ Ùˆ بڵاو ده‌كرێته‌وه‌. (16)

بێ له‌وه‌ØŒ نيگه‌رانى Ùˆ دڕدۆنگيى ئێرانييه‌كان به ‌Ù‡Û†Ù‰ Ú¯Ù‡‌رمبوونه‌وه‌Ù‰ به‌ره‌به‌ره‌Ù‰ پێوه‌ندييه‌كانى عێراق Ùˆ عه‌ره‌بستانى سعووديا زێده‌ بووه‌ و، پێيان وايه‌ ئه‌Ùˆ پێوه‌ندييانه‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌Ù† Ùˆ‌ ستاتۆ Ùˆ نفووزى ئێران له‌ عێراق كز Ùˆ لاواز ده‌كه‌Ù†. له‌خۆڕا نييه‌ كه‌ سه‌ردانى سه‌ركرده‌Ù‰ شيعه‌ØŒ موقته‌دا سه‌در، بۆ ڕياز وه‌Ùƒ سووكايه‌تيكردنێك بۆ تاران چاوى Ù„ÛŽ بكرێ Ùˆ له ‌لايه‌Ù† كاربه‌ده‌ستانى ئێرانه‌وه‌ Ú•Ù‡‌خنه‌Ù‰ Ù„ÛŽ بگيرێ. (17) سه‌ردانى حه‌يده‌ر عه‌بادى، سه‌رۆكوه‌زيرانى عێراقيش بۆ ڕياز و، كۆبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ "شا سه‌لمان" Ùˆ "تيله‌رسۆن"ÛŒ وه‌زيرى ده‌ره‌وه‌Ù‰ ئه‌مريكا‌دا، ديسان Ú•Ù‡‌خنه‌Ù‰ توندى ئێرانى Ù„ÛŽ كه‌وته‌وه،‌ نه‌بادا ئه‌Ùˆ سه‌ردانانه‌ گۆڕانێكيان له‌ سياسه‌تى ده‌ره‌وه‌Ù‰ عێراقدا Ù„ÛŽ بێته ‌كايه‌وه‌. (18)

هه‌ڵبه‌ت ڕكابه‌رايه‌تيى ئێرانى- سعوودى وه‌Ùƒ ئه‌نجامێكى ململانێ‌ له‌سه‌ر هێژموونیى هه‌ر يه‌كه‌يان له‌ دواى قۆناخى سه‌دام له‌ عێراقدا ده‌ست Ù¾ÛŽ ناكا. ئه‌Ù… ڕكابه‌راتييه‌ هه‌ر زوو دواى دامه‌زرانى كۆمارى ئيسلامى له‌ 1979دا هاته ‌Ú¯Û†Ú•ÛŽ‌ØŒ كاتێ كه‌ ئايه‌توڵڵا خومه‌ينى نياز Ùˆ مه‌رامى خۆى نيشان دا كه‌ ده‌يه‌ÙˆÛŽ حوكمڕانيى ئيسلامى له‌سه‌ر بنه‌ماى پره‌نسيپى (ويلايه‌تى فه‌قيھ) له‌ وڵاتێكدا دابمه‌زرێنێ كه‌ دوو شوێنى پيرۆزى ئايينى ئيسلامى لێيه‌. ئايه‌توڵڵا به‌هیوا بوو كه‌ پشتيوانيكردنى ڕێنوێنييه‌كانى له‌Ù… وڵاته‌ گرنگه‌دا [مه‌به‌ست سعووديا‌يه‌- ئاسۆ] له‌به‌ر ستاتۆيه‌ مێژوويیيه‌ تايبه‌تييه‌كه‌يه‌وه‌ØŒ وه‌Ùƒ بناغه‌يه‌Ùƒ بۆ ڕابه‌رايه‌تيكردنى جيهانى ئيسلامى، خزمه‌تى Ù¾ÛŽ ده‌كا. له‌ سه‌رينى ئه‌Ù… تێڕوانينه‌وه‌ØŒ خومه‌ينى داواى ده‌كرد كه‌ نابێ پاراستنى مه‌ككه‌ Ùˆ مه‌دينه‌ بخرێنه‌ ئه‌ستۆى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ØŒ به‌تايبه‌تى ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ØŒ به‌گوێره‌Ù‰ پێناسه‌Ù‰ ئه‌و، خوداپه‌رستييه‌كى ڕاسته‌قينه‌Ù‰ موسڵمانێتیى تێدا نه‌كرێ Ùˆ نيشان نه‌دابێ. Ù„ÛŽ له ‌كاتێكدا كه‌ ئه‌Ù… گوته‌ حه‌ماسه‌تئامێزانه‌Ù‰ خومه‌ينى‌ دژ به‌ سعووديا‌ØŒ لايه‌نگرانى خومه‌ينیيان هێنابووه‌ جۆش Ùˆ خرۆشه‌وه‌ØŒ ئه‌Ù… ته‌حه‌ددييه‌ له ‌لايه‌Ù† موسڵمانه‌ سوننه‌مه‌زهه‌به‌كانه‌وه‌ به‌ به‌رگريكردن له حوكمڕانيى مێژوويیى‌ بنه‌ماڵه‌Ù‰ شاهانه‌Ù‰ سعوودى، وه‌Ùƒ پارێزه‌رێكى شوێنه‌ پيرۆزه‌كان، وه‌ڵام درايه‌وه‌. (19)

خاڵێكى ديكه‌Ù‰ كێبه‌ركێی دوورودرێژى نێوان ئه‌Ùˆ دوو وڵاته‌ØŒ كێشه‌Ù‰ حه‌جكردن بووه‌ بۆ شوێنه‌ پيرۆزه‌كان له‌ مه‌ككه ‌Ùˆ مه‌دينه‌. له‌ لايه‌كه‌وه‌ØŒ ڕياز، تاران به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌كا كه‌ بۆ مه‌به‌سته‌كانى پرۆپاگه‌نده‌ Ùˆ ده‌ستخه‌ÚµÙ‡‌تدان، ده‌يه‌ÙˆÛŽ حه‌جكردن بۆ ماڵى خوا بقۆزێته‌وه‌. له‌ لاكه‌Ù‰ ديكه‌وه‌ØŒ ئێرانيش ده‌سه‌ڵاتدارانى سعوودى به‌ بێباكى تۆمه‌تبار ده‌كا كه‌ له‌Ùˆ ساڵانه‌Ù‰ دواييدا‌ حاجييه‌كى زۆرى ئێران تێدا چوون Ùˆ مردوون. له‌ كانوونى دووه‌مى 2016دا، خولێكى ديكه‌Ù‰ گرژیى نێوان ئه‌Ùˆ دوو وڵاته‌ØŒ بووه‌ Ù‡Û†Ù‰ سووتانى باڵیۆزخانه‌Ù‰ سعووديا‌ له‌ تاران له ‌لايه‌Ù† ئاپۆرايه‌كى خه‌ڵكى تووڕه‌وه‌ وه‌Ùƒ وه‌ڵامدانه‌وه‌ Ùˆ كاردانه‌وه‌يه‌Ùƒ له‌ به‌رانبه‌ر له‌سێداره‌دانى ئاخوندێكى ديارى شيعه‌ "Ø´ÛŽØ® نه‌مر باقر ئه‌لنه‌مر" له ‌لايه‌Ù† ده‌سه‌ڵاتڕانانى سعووديا‌وه‌. (20) وه‌Ùƒ ئه‌نجامێكى ئه‌Ù… ڕووداوه‌ØŒ پێوه‌ندييه‌ ديپلۆماتييه‌كانى نێوان ئه‌Ùˆ دوو وڵاته‌ بڕان و، وێڕاى هه‌ÙˆÚµ Ùˆ ته‌قه‌للا بۆ ئاشته‌وايى Ùˆ پێكهاتنه‌وه ‌Ùˆ پڕكردنه‌وه‌Ù‰ ئه‌Ùˆ كه‌لێنه‌ØŒ هێشتا هه‌ڵوێست Ùˆ بۆچوونه‌كان وه‌Ùƒ خۆيان ماونه‌ته‌وه‌ Ùˆ نه‌گۆڕاون. حاڵى حازر، هه‌ر دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌مه‌Ú• Ú†Ù‡‌ندين پرس Ùˆ كێشه‌ ناته‌بان و، هيچ بوارێك نييه‌ كه‌ ئه‌Ùˆ دوو وڵاته‌Ù‰ تێدا ÙƒÛ†Ùƒ بن Ùˆ له ‌يه‌Ùƒ به‌ره‌دا وه‌ستابن.‌ جه‌Ù†Ú¯Ù‰ يه‌مه‌ن،‌ كێشه‌وبێشه‌كانى ناو عێراق Ùˆ سووريا‌ØŒ هه‌روا بێته‌وه‌ هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانى حزبوڵڵا بۆ قايمكردنى "به‌ره‌Ù‰ مقاوه‌مه‌ت" له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا بريتين له‌ شه‌Ú•Ú¯Ù‡‌ توند Ùˆ دژواره‌كانى نێوان هه‌ر دوو وڵات.

ڕوویه‌كى ديكه‌Ù‰ پرسى كورد پێوه‌نديى به‌Ùˆ "كۆريدۆره‌ زه‌وينييه‌وه"‌ هه‌يه‌ كه‌ تاران ده‌يه‌ÙˆÛŽ له‌ خاكى خۆيه‌وه‌ به‌ عێراقیدا ببا Ùˆ به‌ باكوورى سووريا‌ Ùˆ لوبنان تا ده‌رياى سپیى ناوه‌ڕاست. ئه‌Ùˆ دڵنيانه‌بوونه‌Ù‰ ئێران له‌ پرسى كورد Ùˆ شوێنه‌وارى شياوى ئه‌Ù… ئاريشه‌يه‌ بۆ سه‌ر كه‌مينه‌Ù‰ كورد له‌ سووريا‌ØŒ له‌Ù†ÛŽÙˆ ئه‌Ùˆ هۆيانه‌دان كه‌ بوونه‌ته‌ Ù‡Û†Ù‰ كه‌ ئه‌Ùˆ ڕێيه‌ به ‌باشوورى ناوچه‌Ù‰ ئه‌لمه‌يادين Ùˆ دێره‌زوردا بڕوا [نه‌Ùƒ به‌ باكوورى سووريا‌دا- ئاسۆ]. هه‌روا ڕێككه‌وتيش نييه‌ كه‌ ئێران هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانى خۆى له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ ميليشيايانه‌ Ú†Ú• بكاته‌وه‌ كه‌ له‌ژێر ڕێنوێنیى خۆيدا ده‌بزوێن تا ناوچه‌كانى سه‌ر سنوورى عێراق Ùˆ سووريا‌ كۆنترۆڵ بكه‌Ù† Ùˆ ته‌نانه‌ت هۆشدارى به‌ واشنتۆن Ùˆ هێزه‌كانى هاوپه‌يمانانيش بده‌Ù† كه‌ له‌ÙˆÛŽ Ùˆ له‌ بيابانى سووريدا ئۆپه‌راسيۆن ده‌كه‌Ù†. (21)

نه‌خشه‌ Ùˆ ميتۆدى تاران، Ú† Ù¾ÛŽØ´ Ùˆ Ú† دواى ڕيفراندۆ‌Ù…

ستراتيژيى ئێران Ù¾ÛŽØ´ ڕيفراندۆ‌Ù…ØŒ له‌ ژماره‌يه‌Ùƒ توخمى بنه‌Ú•Ù‡‌تى Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌ له‌ پرۆپاگه‌نده‌Ù‰ ميديايیى ڕێلێگرتن Ùˆ دوورخستنه‌وه‌ØŒ سياسه‌تى په‌رت كه‌ Ùˆ زاڵ به‌ØŒ هه‌ماهه‌نگيكردن بۆ نانه‌وه‌Ù‰ هه‌نگاوگه‌لێكى هاوبه‌Ø´ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ توركيا‌ و، به‌ڕێوه‌بردنى شاڵاوێك بۆ Ú•Ù‡‌وايیسه‌ندنه‌وه‌ له‌Ùˆ بزاڤه‌Ù‰ كورد. يه‌كه‌مين هه‌نگاوى تاران‌ØŒ پاش ئه‌وه‌Ù‰ بارزانى سازدانى ڕيفراندۆ‌مى ڕاگه‌ياند، بريتى بووه‌ له‌ شاڵاوێكى به‌رفره‌Ù‰ پرۆپاگه‌نده‌كردن له‌ دوو Ù‡ÛŽÚµÙ‰ هاوته‌ريبدا: يه‌كيان، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ كاربه‌ده‌سته‌ باڵاكانى حكوومه‌ته‌وه‌Ø› دووه‌ميان، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ فه‌رمانده‌ Ùˆ گوته‌بێژى ئه‌Ùˆ ميليشيا Ú†Ù‡‌كبه‌ده‌ستانه‌Ù‰ شيعه‌ كه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیى ئێران له‌ عێراق كار ده‌كه‌Ù†. به‌تايبه‌تى Ù‡ÛŽÚµÙ‰ هه‌ره‌ كارا Ùˆ Ú†Ù‡‌كدار دژى ڕيفراندۆ‌Ù…ØŒ له ‌لايه‌Ù† گوته‌بێژى ميليشياكانى شيعه‌وه‌ بووه‌‌. هادى عامرى، فه‌رمانده‌Ù‰ ڕێكخراوى به‌در، كه‌ بۆ "ئاژانسى فارس بۆ هه‌واڵ"Ù‰ سه‌ر به‌ سوپاى پاسداران دواوه‌ØŒ ده‌ÚµÛŽ: "هه‌ڵنه‌وه‌شاندنه‌وه‌Ù‰ ڕيفراندۆ‌Ù… له ‌لايه‌Ù† سه‌ركردايه‌تيى كورده‌وه‌ØŒ خوێنڕێژى Ùˆ ته‌نانه‌ت جه‌Ù†Ú¯Ù‰ ئه‌هلیى له‌ عێراق Ù„ÛŽ ده‌كه‌وێته‌وه‌. به ‌هه‌مان شێوه‌ØŒ قه‌يس خه‌زعه‌لى، فه‌رمانده‌Ù‰ ميليشياى عه‌سائيبى ئه‌هلى هه‌Ù‚ØŒ كه‌ له ‌لايه‌Ù† ئێرانه‌وه‌ پشته‌وانى ده‌كرێ، ئه‌Ù… كاره‌Ù‰ كوردی به‌ پيلانێكى ئيسڕائيلى ناو بردووه‌.

قسه ‌Ùˆ داوه‌ريى هاوشێوه‌ له ‌لايه‌Ù† ڕابه‌رى باڵا، عه‌لى خامنه‌ئى و، كه‌سايه‌تييه‌ دياره‌كانى ناو دامه‌زراوه‌Ù‰ ئايينيى ئێرانى كراون و، ئاوات Ùˆ خولياى كورديان بۆ ئۆتۆنۆمى وه‌Ùƒ پيلانێكى زايۆنى بۆ دامه‌زراندنى "ئيسڕائيلێكى نوێ" له‌ ناوچه‌كه‌دا داناوه‌ Ùˆ مه‌حكووم كردووه‌. ئيدى ڕوونه‌ كه‌ دڕدۆنگى Ùˆ نيگه‌رانى له‌Ù†ÛŽÙˆ سياسه‌تداڕێژه‌رانى ئێرانى، له‌Ùˆ ڕاستييه‌وه‌ سه‌رچاوه‌Ù‰ گرتووه‌ كه‌ دامه‌زراندنى قه‌واره‌يه‌كى سه‌ربه‌خۆ، كه‌ له‌ژێر كۆنترۆڵى ئێراندا نه‌بێ Ùˆ نه‌خشه ‌Ùˆ پلانه‌ پراكتیكی Ùˆ ستراتيژييه‌كانى ئه‌Ùˆ وڵاته‌ تێك بدا، "قبووڵ ناكرێ" و، ئيدى كار بۆ كۆسپنانه‌وه‌ له ‌به‌رده‌Ù… ئه‌Ùˆ پرۆسه‌يه‌دا ده‌كه‌Ù†. سه‌ربارى پرۆپاگه‌نده‌Ù‰ ميديايى، سياسه‌تى په‌رت كه‌ Ùˆ زاڵ به‌ بۆ تێكدانى ئه‌Ùˆ هه‌نگاو Ùˆ بزاڤه‌Ù‰ كورد گيرايه ‌به‌ر.

به‌گوێره‌Ù‰ ڕاپۆرتێكى ڕۆژنامه‌Ù‰ "شه‌رقولئه‌وسه‌ت"ØŒ قاسم سوله‌يمانى، فه‌رمانده‌Ù‰ هێزى "قودس"Ù‰ سه‌ر به‌ سوپاى پاسداران، له‌ نيسانى 2017دا Ú¯Ù‡‌يشتووه‌ته‌ سلێمانى Ùˆ چاوى به‌ ئه‌ندامه‌ ده‌ستڕۆيشتووه‌كانى يه‌كێتيى نيشتمانيى كوردستان كه‌وتووه‌ كه‌ تا ئۆكتۆبه‌رى 2017 له ‌لايه‌Ù† "جه‌لال تاڵه‌بانی"يه‌وه‌ تا وه‌فاتى كردووه‌ØŒ ڕێبه‌رايه‌تى كراوه‌. [مام جه‌لال له‌ 3Ù‰ ئۆكتۆبه‌ر له‌ ئه‌ڵمانيا وه‌فاتی كرد- ئاسۆ] له‌Ù… كۆبوونه‌وه‌يه‌دا، سوله‌يمانى داواى له‌ سه‌ركرده‌كانى يه‌كێتى كردووه‌ كه‌ پشتيوانى له‌ ڕيفراندۆ‌Ù… نه‌كه‌Ù† و، ته‌نانه‌ت هه‌ÙˆÚµÛŒ داوه‌ قه‌ناعه‌تيان Ù¾ÛŽ بهێنێ كه‌ كار بۆ نه‌هاوێشتنى ئه‌Ùˆ هه‌نگاوه‌ بكه‌Ù† كه‌ به‌ ده‌ستپێشخه‌ریى بارزانى بووه‌ØŒ واته‌ كۆنه‌ ڕكابه‌رى تاڵه‌بانى [به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ له‌Ù… 10 ساڵه‌Ù‰ دواييدا، هه‌ماهه‌نگیى باش له‌ نێوان بارزانى Ùˆ تاڵه‌بانيدا هه‌بووه‌ و، بارزانى له‌ Ú†Ù‡‌ندين بۆنه‌دا جه‌ختى له‌Ùˆ ڕاستييه‌ كردووه‌ته‌وه‌- ئاسۆ]‌. (22)

هه‌وڵێكى ديكه‌Ù‰ هاوشێوه‌Ù‰ كاريگه‌ریدانان،‌ له‌ناو كه‌مينه‌Ù‰ كورده‌كانى ئێران خۆيدا له‌ ناوچه‌Ù‰ كرمانشا دراوه‌. ده‌بێ ئه‌وه‌ وه‌بير بهێنينه‌وه‌ كه‌ ژماره‌يه‌كى زۆر له‌ كوردى شيعه‌مه‌زهه‌ب له‌Ùˆ ناوچه‌يه‌دا ده‌ژين، كه‌ سياسه‌تى "په‌رت كه ‌Ùˆ زاڵ به‌"Ù‰ ڕژێمى ئێرانى كارى تێ كردوون. له‌ سۆنگه‌Ù‰ ئه‌مه‌وه،‌ ده‌بيندرێ كه‌مينه‌Ù‰ كوردى ئێران له‌ ناوخۆيدا له‌سه‌ر پرسى ڕيفراندۆ‌Ù… دابه‌Ø´ بوون Ùˆ هاوڕا نه‌بوون [ئه‌Ù… داوه‌رييه‌Ù‰ نووسه‌ر پێويستى به‌ ساغكردنه‌وه‌‌ هه‌يه‌- ئاسۆ]. له‌ كاتێكدا كورده‌كانى باكوورى ڕۆژاواى ئێران، كه‌ سوننه‌مه‌زهه‌بن، پشته‌وانى ئه‌Ùˆ هه‌نگاوه‌Ù‰ ڕيفراندۆ‌Ù… بوون، ئه‌وا به‌شێكى به‌رچاوى كورده‌كانى كرمانشا دژ بوون. له‌وه‌یش پتر، هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانى ڕژێمى ئيسلامى بۆ قۆستنه‌وه‌ Ùˆ به‌كارهێنانى ناسنامه‌Ù‰ ئايينيى ئيسلامى شيعى، هه‌روا بێته‌وه‌ جيهانبينيى خومه‌ينى وه‌Ùƒ ئامرازێكى بان- نه‌ته‌وه‌يى كه‌ دانيشتووان يه‌Ùƒ بخا Ùˆ ناسنامه‌Ù‰ ئيتنى كاڵ بكاته‌وه‌ و، Ú•ÛŽ له‌ دووره‌په‌رێزى Ùˆ گۆشه‌گيرى بگرێ، ئه‌Ùˆ هه‌وڵانه‌ شوێنه‌وارێكيان له‌سه‌ر بزووتنه‌وه‌Ù‰ نه‌ته‌وه‌يیى كورد له‌ ئێران داناوه‌. (23)

ته‌نانه‌ت ئاوات Ùˆ ئامانجه‌كانى كوردى عێراق بۆ بڕیاردانی چاره‌نووسی نه‌ته‌وه‌يى، وێڕاى جياوازييه‌ به‌رچاوه‌كانى هه‌ر دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى ئێران Ùˆ توركيا‌‌ له‌باره‌Ù‰ قه‌يرانى سوورياوه‌ØŒ بوونه‌ Ù‡Û†Ù‰ هاريكاريى نێوان ئه‌Ùˆ دوو وڵاته‌. ئه‌Ù… هاريكارييه‌ پاش سه‌رده‌مێكى دوورودرێژى ناته‌بايى Ùˆ ناكۆكيى توند له‌باره‌Ù‰ شه‌رعيیه‌تى ڕژێمى ئه‌سه‌ده‌وه‌ØŒ هاتووه‌ته‌ ئاراوه‌ØŒ Ù„ÛŽ ڕيفراندۆ‌مه‌كه‌Ù‰ كورد، هه‌لومه‌رجێكى بۆ تێككردنه‌وه‌Ù‰ به‌رژه‌وه‌نده‌كان هێنايه‌ Ú¯Û†Ú•ÛŽ كه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى ئه‌Ùˆ گريمانه‌ پراگماتييه‌ دامه‌زراوه كه‌ ده‌ÚµÛŽ‌: "دژمنى دژمنه‌كه‌Ù…ØŒ له‌گينه‌ دۆستم بێ." وه‌Ùƒ ئه‌نجامێك، هه‌ر دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت تاكتيكى هاوشێوه‌يان په‌ÙŠÚ•Ù‡‌Ùˆ كردووه‌ØŒ له‌وانه‌ هه‌ÙˆÚµÚ¯Ù‡‌لێكى كاريگه‌ريدانان بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌Ù‰‌ ڕيفراندۆ‌Ù…ØŒ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌Ù‰ ئابڵووقه‌Ù‰ ئابوورى بۆ سه‌ر كوردستان، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ هه‌نارده‌كردنى كاڵا Ùˆ كه‌لوپه‌Ù„ بۆ ناوچه‌ كوردنشينه‌كان، نانه‌وه‌Ù‰ پشێویى ميديايى، هه‌ماهه‌نگيى به‌ربڵاوى ته‌ناهى. ده‌بێ ئه‌وه‌یش بهێنينه‌وه‌ بير، له‌به‌ر نه‌بوونى ده‌روازه‌يه‌Ùƒ بۆ سه‌ر ده‌ريا، كوردستانى عێراق له ‌لايه‌Ù† دراوسێكانی ده‌وروبه‌ريیه‌وه‌ ئابڵووقه‌ دراوه‌. ئه‌مه‌ سه‌ربارى ئه‌Ùˆ ڕاستييه‌Ù‰ كه‌ ژێرخانى ئابووريى كوردستان تا ڕادده‌يه‌كى باڵكێش پشت به‌ بازرگانى له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئێران Ùˆ توركيا‌دا ده‌به‌ستێ.

كار Ùˆ كرده‌وه‌Ù‰ ئێران له‌ به‌ره‌به‌رى ڕيفراندۆ‌مدا تا ڕادده‌يه‌كى زۆر، جووت بووه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كانى هه‌ره‌ زووى ئه‌Ùˆ وڵاته‌ به‌ داخستنى فه‌زاى ئاسمانى Ùˆ پاشان داخستنى ده‌روازه‌ سنوورييه‌كانى خۆى له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كوردستانى عێراقدا. كار Ùˆ كرده‌Ù‰ هاوشێوه‌یش له ‌لايه‌Ù† ئانكاراوه‌ جێبه‌جێ كراوه‌Ø› ئه‌Ù… هه‌ÙˆÚµÙ‡‌ يه‌كانگيره‌Ù‰ هه‌ر دوو وڵات كاريگه‌رييه‌كى گرده‌بڕى ئابووریى له‌سه‌ر ناوچه‌Ù‰ كوردنشين هه‌بووه‌. هێنانى سووته‌مه‌نى Ùˆ به‌نزين ڕاگيراوه‌ و، تا ڕادده‌يه‌كى ئێكجار زۆريش هێنانى كه‌لوپه‌Ù„ وه‌ستێنراوه‌Ø› وێڕاى كه‌ ئه‌Ù… ڕێوشوێنه‌ØŒ زه‌ره‌ر Ùˆ زيانێكى قورسى له‌ بازرگانه‌كانى ئێرانيش داوه‌. له ‌هه‌مان كاتدا په‌لامار Ùˆ شاڵاوى زاره‌كى له‌سه‌ر ڕيفراندۆ‌مى كورد به‌رده‌وام بووه‌ و، سوپاى پاسداران مانۆڕ Ùˆ مه‌شقێكى به‌رفره‌Ù‰ له‌سه‌ر سنوورى هاوبه‌شى نێوان هه‌ر دوو لادا ئه‌نجام دا، كه‌ بۆنى په‌لامارى زه‌مينى Ùˆ داگيركردنى هه‌رێمه‌كه‌Ù‰ Ù„ÛŽ ده‌هات كه‌ ئامانجێكى خوياى هه‌بووه‌ و، ئه‌Ùˆ ئاماژه‌يه‌Ù‰ به‌ كوردان دا كه‌ تاران له‌ نياز Ùˆ مه‌رامه‌كانى خۆيدا جددييه‌.

ستراتيژيى ئێران له‌ دوو توخمى سه‌ره‌كى Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌: به‌كارهێنانى بريكار Ùˆ سه‌ته‌لايت و، به‌كارهێنانى "ده‌ستێوه‌ردانێكی نه‌رم" بۆ زێده‌كردنى نفووزى خۆى. شێوه ‌Ùˆ نموونه‌Ù‰ يه‌كه‌مى كار Ùˆ كرده‌Ù‰ ئێران، به‌كارهێنانى ئه‌Ùˆ ميليشيايانه‌يه‌ بووه كه‌ له‌ خه‌ڵكى مه‌ده‌نى Ù¾ÛŽÙƒ دێن Ùˆ له‌ژێر ڕێنوێنييه‌كانى ميلشياى شيعى ده‌جووڵينه‌وه‌ بۆ هێنانه‌دیى مه‌به‌سته‌كانى كۆمارى ئيسلامى. ئه‌Ù… ستراتيژييه‌ØŒ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌كانى هه‌ره‌ زوو Ùˆ به‌رايیى ڕژێمى تيۆكراتيى ئێران. دامه‌زراندنى "كۆميته‌كانى ئينقيلابى ئيسلامى" ئاماژه‌ Ùˆ هێمايه‌كه‌ بۆ چالاكییه‌ÙƒÛŒ وا كه‌ ئامانجيان پاراستنى Ú•Ú˜ÛŽÙ… بووه‌ له‌ نه‌يار Ùˆ ناحه‌زه‌كانى. دواتر، ڕێكخراوى "به‌سيج" Ù¾ÛŽÙƒ هات كه‌ له‌Ùˆ خۆبه‌خشانه‌ ته‌ڵقيندراو Ùˆ هاندراوانه‌ Ù¾ÛŽÙƒ ده‌هات، به‌ ئامانجى پاراستنى Ú•Ú˜ÛŽÙ… له‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كانى ناوخۆ Ùˆ ده‌ره‌وه‌. ئه‌Ù… ڕێكخراوه‌ كه‌ له‌ نيسانى 1980وه‌ دامه‌زراوه‌ Ùˆ ده‌ستبه‌كار بووه‌ØŒ ڕۆڵێكى يه‌كلاكه‌ره‌وه‌Ù‰ له‌ جه‌Ù†Ú¯Ù‰ عێراق- ئێراندا (1980- 1988) گێڕا. (24)

جه‌Ù†Ú¯ ڕووداوێكى بنياتنه‌ر بووه‌ بۆ ڕژێمى ئينقيلابى كه‌ هه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكى پشتبه‌خۆبه‌ستنى Ù„ÛŽ بكه‌وێته‌وه‌ له‌ ماوه‌Ù‰ وه‌تاقخستنه‌وه‌Ù‰ تاران له‌ ساته‌وه‌ختى كێشه‌‌دا و، هه‌Ù… پێكهاتنى زنجيره‌Ù‰ فه‌رمانده‌يیى دامه‌زراوه‌Ù‰ ئێسته‌Ù‰ سوپايى- ته‌ناهى. له‌وه‌یش زێتر، ئه‌Ùˆ ڕوبه‌ڕووبوونه‌وه‌ خوێناوييه‌Ù‰ نێوان عێراق- ئێران، نيشانه Ùˆ شوێنه‌وارێكى له‌سه‌ر جيهانبينیى كاربه‌ده‌سته‌ باڵاكانى ئه‌رته‌Ø´ Ùˆ سوپاى پاسداران جێ هێشتووه‌ و، هاريكار بووه‌ بۆ دامه‌زراندنى تۆڕێكى پێوه‌نديى كه‌سايه‌تى كه‌ خۆى له‌ زنجيره‌يه‌Ùƒ دامه‌زراندنى هه‌نووكه‌ييدا ده‌بينێته‌وه‌ له‌ ئاستى هه‌ره‌ سه‌ره‌وه‌Ù‰ داموه‌ده‌زگه‌Ù‰ ته‌ناهيى ئێراندا‌. هه‌روا جه‌Ù†Ú¯ ده‌رفه‌تێكى بۆ دامه‌زراندنى ميليشياى جه‌نگاوه‌ر كرده‌وه‌ كه‌ به‌ قازانجى ئێران بكه‌ونه‌ كار، له‌وانه‌: ڕێكخراوى به‌در، كه‌ شانبه‌شانى هێزه‌كانى ئێران له‌ ماوه‌Ù‰ هه‌شت ساڵى جه‌نگدا جه‌نگاوه‌ و، ئه‌وه‌یش به‌ سه‌ره‌تاى به‌كارهێنانى مۆدێلى جه‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌وه‌كاله‌ت داده‌نرێ. تێكه‌ڵاويى ڕێكخراوى به‌در له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بنيادى نوێى سياسيى عێراق پاش له‌سه‌ركارلادانى سه‌ددام، بووه‌ته‌ مايه‌Ù‰ به‌هێزبوونى ئه‌Ùˆ ڕێكخراوه‌ و، ئه‌وه‌یش خۆى له‌ دانانى فه‌رمانده‌Ù‰ ئه‌Ùˆ ڕێكخراوه‌يه‌ØŒ هادى عامرى، به‌ وه‌زيرى گواستنه‌وه‌ له‌ 2011- 2014‌ ده‌بينێته‌وه‌. تا ئه‌مڕۆیش، هادى عامرى ڕايه‌ڵكه‌يه‌كى نزيك Ùˆ به‌هێزى له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕێبه‌رايه‌تيى ئێران Ùˆ فه‌رمانده‌كانى سوپاى پاسداراندا هه‌يه‌ كه‌ نيشانه‌Ù‰ "ولاء" Ùˆ دڵسۆزيى ئه‌Ùˆ ده‌Ú¯Ù‡‌يه‌Ù†ÛŽ بۆ ڕژێمى ئيسلامى. (25)

هه‌روا بێته‌وه‌ØŒ بيرۆكه‌Ù‰ دامه‌زراندنى هێزێكى شيعه‌Ù‰ شه‌ڕڤان كه‌ له‌ژێر ڕێنوێنى Ùˆ چاودێريى تاران Ùˆ له‌ وڵاتانى ديكه‌دا كار بكا، هه‌ر له‌ ماوه‌Ù‰ جه‌Ù†Ú¯Ù‰ عێراق- ئێراندا سه‌ری هه‌ڵداوه‌. دامه‌زراندنى ڕێكخراوى حزبوڵڵا له‌ لوبنان، سه‌ركه‌وتنێكى تاران بووه‌ بۆ به‌هێزكردنى "ته‌وه‌رى به‌رگرى- محور المقاومه‌" Ùˆ په‌لهاوێشتنى نفووزى ناوچه‌يیى خۆى. گومانێكى كه‌Ù… له‌وباره‌وه‌ هه‌يه‌ كه‌ ئه‌زموونى سه‌ركه‌وتووى تاران له‌Ú¯Ù‡‌Úµ حزبوڵڵادا، تان Ùˆ زاتى وه‌به‌ر ده‌ستپێشخه‌رييه‌كانى دواترى ئێران ناوه‌ كه‌ تۆڕێك ميليشياى جه‌نگاوه‌ر به ‌ئامانجى به‌هێزكردنى به‌رژه‌وه‌ندييه‌كانى له‌Ùˆ ناوچانه‌دا دابمه‌زرێنێ كه‌ به‌ لاى ئێرانه‌وه‌ بايه‌Ø® Ùˆ گرنگييان هه‌یه‌.

هاتنى هێزه‌كانى هاوپه‌يمانان به‌ سه‌ركردايه‌تيى ئه‌مريكا‌ بۆ ناو عێراق له‌ ئادارى 2003دا، هۆكارێكى هانده‌ر بووه‌ بۆ ئێران كه‌ ميليشياگه‌لێكى شيعه‌ كه‌ له‌ژێر سه‌رپه‌رشتیى خۆيدا كار بكه‌ن، دابمه‌زرێنێ. هه‌وه‌ڵجار جه‌يشولمه‌هدى له ‌لايه‌Ù† موقته‌دا سه‌دره‌وه‌ دامه‌زێنرا Ùˆ له‌ 2008دا هه‌ڵوه‌شايه‌وه‌ و، ڕێكخراوى سه‌رايا سه‌لام جێگه‌Ù‰ گرته‌وه‌. پاشان ئێران ياريده‌Ù‰ دامه‌زرانى ڕێكخراوى عه‌سائيبى ئه‌هلى هه‌قى دا كه‌ قه‌يس خه‌زعه‌لى فه‌رمانده‌يیى ده‌كا و، هاوته‌ريبى باڵى سياسيى ڕێكخراوه‌كه‌ØŒ سادیقون، هه‌ڵده‌سووڕێ. دوا به‌ دواى ئه‌وه‌ØŒ له‌ 2007دا، سوپاى پاسداران، كه‌تائيبى حزبوڵڵاى دامه‌زراند كه‌ به‌ شێوه‌يه‌كى سه‌ره‌كى دژى هێزه‌كانى هاوپه‌يمانان له‌ عێراق ده‌جه‌نگا. به‌ هه‌ر حاڵ، گومانى تێدا نييه‌ كه‌ دامه‌زراندنى "هيئه‌ الحشد الشعبي" (ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ حه‌شدی شه‌عبی) وه‌Ùƒ Ú†Ù‡‌ترێك بۆ نزيكه‌Ù‰ 40 ڕێكخراوێكى ميليشيايى كه‌ شانبه‌شانى سوپاى عێراق دژى داعش بجه‌Ù†Ú¯ÛŽØŒ ده‌رفه‌تێكى زێڕينى Ù¾ÛŽÙƒ هێناوه‌ بۆ به‌ديهێنانى ئاوات Ùˆ خه‌ونه‌‌ ناوچه‌يیيه‌كانى تاران. ڕاسته‌ ئه‌Ù… "ئه‌نجومه‌نه‌Ù‰ حه‌شدى شه‌عبى" كه‌ به‌گوێره‌Ù‰ بڕيارێكى په‌رله‌مانى عێراق له‌ Ù†Û†Ú¤Ù‡‌مبه‌رى 2014دا، خراوه‌ته‌ ژێر فه‌رمانى دامه‌زراوه‌Ù‰ سياسى- ته‌ناهيى عێراقه‌وه‌ØŒ Ù„ÛŽ ڕايه‌ڵكه‌ Ùˆ دڵسۆزيى حه‌شد به‌گشتى Ùˆ تا ڕادده‌يه‌كى زۆر بۆ سوپاى پاسداران Ùˆ ڕژێمى ئێرانى ماوه‌ته‌وه‌. (26)

هه‌روا تێوه‌گلانى كۆمارى ئيسلامى له‌ كێشه‌وبێشه‌Ù‰ ناو عێراق، له‌ دامه‌زراندنى Ú†Ù‡‌ند ڕێكخراوێكى ديكه‌یشدا Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‰ داوه‌ته‌وه‌ وه‌Ùƒ: ميليشياى خوراسانى. مۆدێلى هاوشێوه‌Ù‰ ئه‌Ùˆ ميليشيايه‌ كه‌ به‌ پشتى تاران بخوڕێ، ڕێكخراوه‌كانى كه‌تائيبى ئيمامى عه‌لى؛ كه‌تائيبى سه‌يدولشوهه‌دا كه‌ له‌ 2013دا هاتووه‌ته‌ دامه‌زراندن؛ كه‌تائيبى ئيمامى ئه‌لغائيب؛ ئه‌بولفه‌زل ئه‌لعه‌باس Ùˆ هى ديكه‌Ù†‌. هاوته‌ريب Ùˆ هاوشانى ئه‌Ùˆ ڕێكخراوانه‌ØŒ Ú†Ù‡‌ندين ÙƒÛ†Ú• Ùˆ گرۆى ئيتنى Ùˆ ئايينى دامه‌زراون وه‌Ùƒ كه‌تائيبى بابليۆن Ùˆ كه‌تائيبى ڕۆحوڵڵا عيسا ئيبن مه‌ريه‌Ù…ØŒ كه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى هه‌ندێ مه‌زهه‌بى كريستيانى له‌ چوارچێوه‌Ù‰ جه‌Ù†Ú¯Ù‰ دژ به‌ داعشدا دامه‌زراون؛ كه‌تايبى توركمانى كه‌ ئيلماز نه‌جاڕ فه‌رمانده‌يیيان ده‌كا؛ شه‌ڕڤانه‌ ئێزدييه‌كانى سه‌ر به‌ يه‌كينه‌كانى به‌رخۆدانى شنگاليش، جێگه‌Ù‰ خۆيان له‌ هه‌ڵمه‌تێكدا بۆ باكوورى عێراق له‌ ئابى 2014دا گرتووه‌. (27)

چالاكى Ùˆ هه‌ڵسووڕوداسووڕ‌Ù‰ حه‌شدى شه‌عبى‌ØŒ گرنگييه‌كى يه‌كلاكه‌ره‌وه‌Ù‰ هه‌بووه‌ له‌ كۆسپنانه‌وه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ به‌ديهاتنى ئاواته‌ نه‌ته‌وه‌ييیه‌كانى كورد پاش ڕاگه‌ياندنى ئه‌نجامه‌كانى ڕيفراندۆ‌Ù…. بۆ نموونه‌ØŒ ميليشياى عه‌سائيبى ئه‌هلى هه‌Ù‚ ڕۆڵێكى كاراى گێڕا له‌ گرتنه‌وه‌Ù‰ ئه‌Ùˆ ناوچانه‌Ù‰ به‌ده‌ست پێشمه‌رگه‌وه‌ بوون؛ به‌ زۆرى له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ ئاگربه‌ردانه‌ بيناى گشتى Ùˆ نانه‌وه‌Ù‰ ده‌مارگيریى مه‌زهه‌بييه‌وه‌. له‌Ù… پێڤاژۆيه‌دا، شايانى گوتنه‌ كه‌ باس له‌Ùˆ بانگه‌وازه‌Ù‰ فه‌رمانده‌Ù‰ عه‌سائيب بكرێ كه‌ ئاراسته‌Ù‰ سه‌رۆكوه‌زيرانى عێراقى كردووه ‌و، داواى Ù„ÛŽ ده‌كا به‌ده‌Ù… ئه‌Ùˆ كوردانه‌وه‌ بچێ كه‌ له‌ ناوچه‌Ù‰ سلێمانى ده‌ژين Ùˆ‌ بنكه‌ Ùˆ باره‌گا سه‌ره‌كييه‌كانى "یه‌كێتی"يان لێيه‌. ئه‌Ù… بانگه‌وازه‌Ù‰ خه‌زعه‌لى دوا به‌ دواى ئه‌Ùˆ كۆبوونه‌وه‌يه‌ بووه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئاڵا تاڵه‌بانى (كه‌ سه‌رۆكايه‌تیى شاندێكى يه‌كێتیى كردووه‌) كه‌ له‌ شارى نه‌جه‌ف كراوه‌ØŒ به‌Ùˆ مه‌رام Ùˆ نيازه‌ خويايه‌Ù‰ كه‌ تۆوى دووبه‌ره‌كى له‌ نێوان لايه‌نه‌كانى كورد له‌ عێراقدا بچێنێ. (28)

له‌ كاتێكدا ڕاسته‌ كه‌ بنيادى ئاڵۆزوپاڵۆزى لايه‌نه‌كانى ناو حه‌شدى شه‌عبى به‌رجه‌سته‌Ù‰ ته‌ÙˆÚ˜Ù… ‌Ùˆ سه‌مته‌ تايبه‌ته‌كان Ùˆ دڵسۆزينواندنى جياواز ده‌كا كه‌ له‌ ئایينده‌Ù‰ به‌رچاودا، ئایينده‌Ù‰ عێراق داده‌ڕێژێته‌وه‌ Ùˆ Ù¾ÛŽÙƒ ده‌Ù‡ÛŽÙ†ÛŽØŒ Ù„ÛŽ وێده‌Ú†ÛŽ هه‌نووكه‌ حكوومه‌تى عێراق هه‌نده‌ Ù¾ÛŽ نه‌Ú¯Ù‡‌يشتووه‌ كه‌ ويست Ùˆ خواستى خۆى به‌سه‌ر لايه‌نه‌ جياجياكاندا بسه‌Ù¾ÛŽÙ†ÛŽ كه‌ به‌رده‌وام دڵسۆزیى خۆيان بۆ تاران نيشان ده‌ده‌Ù† Ùˆ گوێڕايه‌ڵیى فه‌رمانه‌كانى ده‌كه‌Ù†. (29)

قايمبوونى ستاتۆى ناوچه‌يیى ئێران، ديسان Ù¾ÛŽÚ•Ù‡‌وكردنى ستراتيژيى "ده‌ستێوه‌ردانێكی نه‌رم"Ù‰ Ù„ÛŽ ده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ وه‌به‌رهێنانێكى به‌رچاوى سه‌رچاوه‌ ئابوورييه‌كانى تێدا ده‌بێ. ئه‌Ù… سياسه‌ته‌ خۆى له‌ دامه‌زراندنى سه‌نته‌رى كه‌لتوورى نواندووه‌ØŒ خۆى له‌ وه‌به‌رهێنانى هه‌ÙˆÚµ Ùˆ ته‌قه‌للاى زۆر بۆ هه‌قبه‌خۆدان له‌ چاكردنه‌وه‌Ù‰ زه‌ره‌ر Ùˆ زيانه‌كانى جه‌Ù†Ú¯ له‌ عێراق Ùˆ سووريا‌دا ده‌بينيته‌وه‌. بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌ØŒ تاران خۆى ساز ده‌كا پاره‌وپووڵێكى به‌رچاو له‌ چاكردنه‌وه‌Ù‰ كاره‌با، ته‌له‌فۆن Ùˆ پرۆژه‌ ئه‌ندازه‌ييیه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كان خه‌رج بكا، وه‌Ùƒ له‌ ئاخروئۆخرى ساڵى 2006 له‌ لوبناندا كردى. ده‌رده‌كه‌ÙˆÛŽ هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانى ئێران به‌Ùˆ نياز Ùˆ مه‌به‌سته‌Ù† كه‌ پشتبه‌ستنى سووريا‌ به‌ ئێران Ùˆ هاوسۆزى له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕژێمه‌كه‌Ù‰ زێتر ببێ، به‌ڵام له‌ ڕوانگه‌يه‌كى ديكه‌وه‌ ئاماژه‌يه‌كه‌‌ بۆ سوودێكى به‌رچاوى ئيستخباراتى كه‌ له‌وانه‌يه‌ ئێران وه‌Ùƒ ئه‌نجامێكى ده‌ستهێنانه‌وه ‌Ùˆ هێنانه‌وه‌سه‌ربارى ژێرخانى ئابوورى له‌ سووريا، وه‌ده‌ستى بهێنێ‌. لامه‌ركه‌زييه‌ت له‌ عێراق Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ بۆ ئێران كرده‌وه‌ كه‌ ببێته‌ به‌ربووكى سه‌ره‌كيى هێز له‌ وڵاتدا له ‌به‌رانبه‌ر باروبوویه‌كى زۆروزه‌وه‌ندى ئابوورى و، ڕوون Ùˆ خويایشه‌ كه ئه‌وه‌ خه‌ون Ùˆ هيواى ڕژێمى ئينقلابييه‌ كه‌ ئه‌Ù… فۆرمه‌Ù‰ "كۆنترۆڵى ناڕاسته‌وخۆ»" وه‌Ùƒ مۆدێلێك بۆ نه‌خشه‌Ù‰ ده‌سه‌ڵاتى خۆى له‌ به‌شه‌كانى ديكه‌Ù‰ ناوچه‌كه‌دا، خزمه‌تى Ù¾ÛŽ بكا.

ده‌ره‌نجام:

گۆڕانكاريگه‌لێكى‌ دوورمه‌وداى‌ جيۆ-سياسى كه‌ دوا به‌ دواى په‌لاماردانى عێراق له‌ 2003دا هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌ØŒ به‌تايبه‌تى كۆتايیهاتنى حوكمڕانيى 82 ساڵه‌Ù‰ كه‌مينه‌Ù‰ سوننه‌ له‌ عێراقدا، په‌نجه‌ره‌يه‌كى به‌رفره‌Ù‰ ده‌رفه‌تى بۆ تاران كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ خه‌ون Ùˆ ئاواتى هێژموونگه‌راى خۆى بێنێته ‌دى. سه‌ربار، ته‌كه‌زكردنى بايه‌خى نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى له‌سه‌ر به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌Ù‰ داعش، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ بۆ ئێرانييه‌كان كرده‌وه‌ كه‌ جێگه ‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ خۆيان له‌ عێراق Ùˆ سووريا‌دا به‌هێز بكه‌Ù† Ùˆ به‌بێ هيچ كۆسپێك كار بۆ "هيلالى شيعى"Ù‰ هزركراوى خۆيان، بكه‌Ù†.

له‌Ùˆ هه‌لومه‌رجانه‌دا، جێگه‌Ù‰ سه‌رسووڕمان نييه‌ كه‌ تاران له‌ به‌ره‌وسه‌رچوونى ئاواته‌كانى كوردى عێراق بۆ بڕیاردانی چاره‌نووس، هه‌راسان Ùˆ نيگه‌ران ببێ. له‌ كاتێكدا بيره‌وه‌ريى تاڵ Ùˆ سوێرى كۆمارى مه‌هاباد ڕۆڵێكى له‌ بير Ùˆ زه‌ينى ڕژێمى ئيسلاميدا گێڕاوه‌ØŒ Ù„ÛŽ به ‌به‌راورد به‌ ئيعتوباراتى جيو-سياسى Ùˆ ستراتيژى، ڕۆڵێكى په‌راوێزئاسا بووه‌‌. وه‌Ùƒ ئه‌نجامێك، ڕاگه‌ياندنى ڕيفراندۆ‌Ù… له ‌لايه‌Ù† بارزانييه‌وه‌ØŒ ڕووبه‌ڕووى دژايه‌تییه‌كى توند Ùˆ دژوارى وه‌ساى تاران بووه‌وه‌ و، ڕێوشوێنى تۆڵه‌‌ستێنانه‌Ù‰ Ù„ÛŽ كه‌وته‌وه،‌ كه‌ بوونه Ù‡Û†ÛŒ‌ وه‌تاقخستنه‌وه‌Ù‰ هه‌رێمى كوردنشين، گرتنه‌وه‌Ù‰‌ ئه‌Ùˆ ناوچانه‌Ù‰ Ú†Ù‡‌ند ساڵيك بوو به‌ده‌ست پێشمه‌رگه‌وه‌ بوون، چاندنى تۆوى دووبه‌ره‌كى له‌ناو بزووتنه‌وه‌Ù‰ نه‌ته‌وه‌يیى كوردى عێراق له‌باره‌Ù‰ سياسه‌تى ئایينده‌Ù‰ ئه‌Ùˆ بزاڤه‌وه‌‌. هه‌نووكه‌ØŒ وه‌Ùƒ ده‌رده‌كه‌ÙˆÛŽ هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانى تاران بۆ نوشستهێنان به‌ هه‌نگاوى بڕیاردانی چاره‌نووسی كورد، ئه‌نجامێكيان هه‌بووه‌ Ùˆ سه‌ريان گرتووه‌ØŒ Ù„ÛŽ ده‌كرێ بێژين كه‌ ئه‌Ùˆ گۆڕانكارييانه‌Ù‰ ڕيفراندۆ‌Ù… له‌Ú¯Ù‡‌Úµ‌ خۆيدا هێناويه‌تيیه‌ ئاراوه‌‌ØŒ له‌ ئایينده‌Ù‰ به‌رچاودا، وێڕاى بڕيارى وازهێنانى بارزانى له‌ پۆست Ùˆ پله‌ Ùˆ پايه‌Ù‰ ئێسته‌ى، سه‌دايان ده‌بێ.

 

تێبینی: ئەم نووسینە Ù„Û• 14Ù‰ كانوونى يه‌كه‌Ù…ÛŒ 2017 و، له‌ ماڵپه‌Ú•Ù‰ BESA به‌ زمانى ئينگليزى بڵاو كراوه‌ته‌وه‌.

سەرچاوە:

https://besacenter.org

 

په‌راوێزه‌كان:

1 See, for instance, Fars News Agency, Iranian Parliament Announcement from September 24, 2017.

2 Ofra Bengio, “The Kurds in a Volatile Middle East,” Begin-Sadat Center for Strategic Studies, Mideast Security and Policy Studies No. 130, February 2017.

3 Alireza Azghandi, Ravabete Khareji-e Iran 1320-1357 (Tehran: Nashr- e Koms, 1997, p. 106.

4 James A. Bill, The Eagle and the Lion: The Tragedy of American-Iranian Relations (New Haven: Yale University Press, 1988), pp. 31-3.

5 Donald Wilber, Iran Past and Present (Princeton: Princeton University Press, 1958, pp. 104-5.

6 Abdul-Reza Houshang Mahdavi, Siyasat- e Khareji-e Iran dar douran- e Pahlavi ( Tehran: Nashr- e Pikan, 2010), p. 107; Nazer Najimi, Khoadat- e Tareekhe Iran az Shahrivar1320 ta 28-e Mordad 1332 (Tehran: Entesharat-e Qalini, 1991, p. 78.

7 Louise Fawcett, "Revisiting the Iranian Crisis of 1946: How Much Do We Know?" Iranian Studies, 47/3 (2014), pp. 379-99.

8 Abdul-Reza Houshang Mahdavi, Sakhnehay az Tareekh-e Mautser-e Iran Tehran: Entesharat-e Alami, 1998), pp. 354-356.

9 Eden Naby, “Rebellion in Kurdistan,” Harvard International Review, 2/3 (November, 1979 pp. 1, 5-7, 29; Azghandi, Ravabete Khareji-e Iran, pp. 44-45.

10 Hashem Ahmadzadeh and Gareth Stansfield, "The Political, Cultural, and Military Re-Awakening of the Kurdish Nationalist Movement in Iran", Middle East Journal, 64/1 (Winter 2010), pp. 11-27.

11 Israel State Archives, File No. 7154/19, “Conversation with Iranian ambassador to Moscow,” October 5, 1962.

12 Hashem Ahmadzadeh and Gareth Stansfield, "The Political, Cultural, and Military Re-Awakening of the Kurdish Nationalist Movement in Iran," pp. 16-18.

13 Michael M. Gunter, "The Kurdish Question in Perspective,” World Affairs, Spring 2004, pp. 197-205.

14 Bengio, "The Kurds in a Volatile Middle East," pp. 34-35.

15 Ahmad Majidyar, "Iran Has Emerged as the Main Victor in Iraq," The Middle East Institute, September 2017.

16 See statements by Hezbollah spokesperson on the readiness of the organization to fight the American forces stationed in Iraq, September 10, 2017.

17 Ahmad Majidyar, "Influential Iraqi Cleric Muqtada al-Sadr’s Saudi Visit Triggers Worries in Tehran," The Middle East Institute, July 31, 2017.

18 BBC in Farsi, "The sojourn of US foreign secretary to Saudi Arabia was intended to contend with Iranian influence," October 22, 2017.

19 Vali Nasr, The Shiite Revival: How Conflicts within Islam Will Shape the Future (Tel Aviv: Yediot Ahronot, 2011; Hebrew), pp. 118-19.

20 BBC, "Sheikh Nimr al-Nimr: Saudi Arabia executes top Shia cleric,"January 2, 2016.

21 Ahmad Majidyar, "Iranian-Backed Militias Trying to Link up along Iraqi-Syrian Border,” The Middle East Institute, November 2, 2017.

22 Al-Sharq al-Awsat, April 11, 2017.

23 Bengio, "The Kurds in a Volatile Middle East," p, 35.

24 Federic Wehrey et al, "The rise of the Pasdaran", National Defense Research Institute (Santa Monica 2009), pp. 25- 27.

25 Dylan O'Driscall & Dave Van Zoonen, "The Hashd al-Shaabi and Iraq Sub- Nationalism and the State," Middle East Research Institute, March 2017.

 26 Renad Mansour, "From Militia to State Force: the Transformation of al-Hashd al-Sh’aabi," Carnegie Middle East Center, November, 2015.

27 The organization also comprises factions with a Sunni majority, such as al- Hashd al-Watani and Liwa Salahaddin.

 28 Rudaw television network, October 19, 2017.

29 Hamdi Malik, "Hal Satatawaru al-Khilafat baina Fasail al-Hashd al-Sha'bi wa-l- Hukuma al-Iraqiya ila Sidam Musalah?" Al Monitor, April 2017.

 

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون