PÊNÛS
 
پێكدادانی ستراتیژییه‌كان 
     2016-12-07
پەرویز ڕەحیم

پێكدادانی ستراتیژییه‌كان

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم- مامۆستای زانسته ‌سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌لاحه‌ددین

خستنه‌ڕووی پرس

پاش ته‌واوبوونی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، سه‌رده‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ نوێ له‌ هاوكێشه ‌سیاسییه‌ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان هاته ‌ئاڕاوه‌. كێشه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ تا ئێستا سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی جێگیر بۆ ڕێكخستنی كاروباری نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی ناوچه‌یی نه‌هاتۆته‌ ئاراوه‌ و، وه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ له‌ ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمی Ùˆ سیاسییه‌كان بانگه‌شه‌ÛŒ بۆ ده‌كرا، ئه‌Ù… سیسته‌مه نوێیه‌‌ تاكجه‌مسه‌ریش نه‌بوو و، نییه‌. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ له‌ قۆناغی ڕێگوزه‌ر Ùˆ گواستنه‌وه‌داین له‌ سیسته‌Ù… Ùˆ ڕێكخستنێكی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بۆ ڕێكخستن Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒ كه‌ تا ئێستا ڕوون نییه‌ كه‌ به‌ره‌Ùˆ Ú† ئاقارێك ده‌ڕوا. هه‌ر ‌به‌Ù… هۆكاره‌یه‌ كه‌ ئه‌Ù… سه‌رده‌مه‌ له‌ ڕووی ئاسایشییه‌وه‌ به‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ "نادڵنیایی Ùˆ ئاڵۆزی" ده‌ناسرێت.

سیسته‌Ù… Ùˆ بونیادی هه‌رێمیی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستیش كه‌ له‌ ده‌یه‌ÛŒ (70)كانی سه‌ده‌ÛŒ ڕابردوودا جێگیر ببوو ئێستا له‌ گۆڕاندایه‌ و، Ù¾Ú• Ùˆ ته‌ژییه‌‌ له‌ ئاژاوه‌ Ùˆ كێشمه‌ÙƒÛŽØ´ Ùˆ ململانێ Ùˆ توندوتیژی Ùˆ ته‌نانه‌ت جه‌Ù†Ú¯ÛŒ خوێناوی و، ئه‌Ùˆ سیسته‌Ù… Ùˆ ته‌كووزه‌ كۆنه‌یش كارامه‌ییی خۆی له‌ده‌ست داوه‌. له‌Ù… نێوه‌نده‌دا پاش ڕووداوی 11ÛŒ سێپته‌مبه‌ری ساڵی 2001 Ùˆ هێرشی ئه‌مریكا Ùˆ هاوپه‌یمانان بۆ ئه‌فغانستان Ùˆ عێراق، Ú•Ù‡‌وتی ئاڵوگۆڕ Ùˆ گۆڕانكارییه‌كان خێراتر بوو و، زیاتر پشێوی Ùˆ ئاڵۆزیی به‌خۆیه‌وه‌ بینی.

بۆیه‌ پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كه له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا‌ ڕووداو Ùˆ ئاڵۆزییه‌كان به‌ره‌Ùˆ كوێ ده‌ڕۆن؟ یان به‌ واتایه‌ÙƒÛŒ تر، هۆكاری ئه‌Ùˆ هه‌موو ئاڵۆزی Ùˆ توندوتیژی Ùˆ پێكدادانه‌ له‌ نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كانی ناوچه‌كه‌ به‌گشتی و، ئه‌كته‌ره‌ خوارنه‌ته‌وه‌یی-ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ ئه‌كته‌ر سه‌رووهه‌رێمییه‌كان به‌تایبه‌ت، چییه‌ØŸ

 Ù„ێره‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین هۆكاره‌كانی ئه‌Ùˆ ئاڵۆزی Ùˆ گۆڕانكارییانه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ڕوون بكه‌ینه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ‌ باشتر بتوانین خوێندنه‌وه‌ بۆ هاوكێشه‌كانی ئێستا Ùˆ داهاتووی ناوچه‌كه‌ بكه‌ین. گریمانه‌ÛŒ ئه‌Ù… نووسینه‌یش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پاش كۆتاییهاتنی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، سیسته‌Ù… Ùˆ ڕێكخستنی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، له‌ قۆناغی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌دایه‌ØŒ به‌Ù… پێیه‌یش هاوسه‌نگیی نوێ دروست ده‌بێت.

 Ø¨Ù‡‌ Ù‡Û†ÛŒ نه‌مانی هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ پێشووتری ئاسایشیی ناوچه‌یی، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كییدا له‌ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ گوشاردان و، بۆیه‌یشه‌‌ له‌ ئاستی سیاسه‌تی ده‌ره‌كیدا Ú•Ù‡‌فتارێك ده‌كه‌Ù† كه‌ ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ جێگیربوون Ùˆ توندوتۆڵبوونی سیسته‌Ù…ÛŒ حوكمڕانی Ùˆ ئاسایشی ناوخۆییی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌.

یه‌كه‌Ù…: ستراتیژیی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست

سه‌Ú•Ù‡‌رای پرسی ئاسایشی وزه‌ له‌ ڕابردوو Ùˆ ئێستادا و، هه‌روه‌ها پاراستنی ئاسایشی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دۆست Ùˆ هاوپه‌یمانی نه‌ریتیی ئه‌مریكا (ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی عه‌ره‌بی، به‌تایبه‌ت سعوودیا Ùˆ هه‌روه‌ها ئیسڕائیل)ØŒ به‌Ù¾ÛŽÛŒ لێكدانه‌وه‌كان، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا به‌Ù¾ÛŽÛŒ سیناریۆیه‌ÙƒÛŒ دڵخوازی خۆی، ده‌یخواست وه‌كوو ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ ژاپۆن Ùˆ ئه‌ڵمانیای ڕۆژاوا Ùˆ ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌وروپا ڕووی دا، ڕێكخستنی ویستراوی خۆی له‌ ناوچه‌Ú¯Ù‡‌ جێگیر بكات Ùˆ به‌ره‌Ú˜Ù‡‌وه‌ندییه‌كانی بپارێزێت.

به‌ڵام به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه،‌ Ú•Ù‡‌وتی ڕووداوه‌كان Ùˆ ئاڵوگۆڕه‌كان وای كرد كه‌ ته‌نانه‌ت ستراتیژیسته‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا بیر له‌وه‌ بكه‌نه‌وه‌ كه‌ Ú†Û†Ù† بتوانن به‌ كه‌مترین تێچوو، ناوچه‌كه‌ به‌جێ بێڵن‌  Ùˆ ئه‌Ùˆ پشێوی Ùˆ ڕووداوانه‌ÛŒ‌ كه‌ دواتر بینیمان له‌ عێراق ڕووی دا  ÙˆØŒ ته‌نانه‌ت كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ تاوان Ùˆ كاره‌ساتانه‌ÛŒ سووریا Ùˆ دروستبوونی داعش به‌جێ هێشت، كه‌ ئه‌مریكا (لانی كه‌Ù… ئیداره‌ÛŒ ئۆباما) نا‌یه‌وێت جارێكی تر ڕاسته‌وخۆ به‌شداری له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ تر بكات.

ڕاستییه‌كه‌ی، هۆكاری سه‌ره‌كیی ئه‌مه‌یش (سه‌ره‌ڕای پرسه‌ ناوخۆیییه‌كانی ئه‌مریكا) ئه‌وه‌ بوو كه‌ ستراتیژیی نوێی ئه‌مریكا ئه‌وه‌ بوو و، ویستی كه‌ Ú†Ù‡‌Ù‚ÛŒ‌ ستراتیژیی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بۆ باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا Ùˆ ناوچه‌ÛŒ نفووزی چین (وه‌كوو هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ÙƒÛŒ ڕاسته‌قینه‌تر بۆ سه‌ر داهاتووی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ نفووزی ئه‌مریكا) بگوازرێته‌وه‌ و، پاراستنی هاوپه‌یمانان له‌ مه‌ترسییه‌كانی كۆریای باكوور Ùˆ سنوورداركردنی چین Ùˆ ڕووسیا Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن لێیان له‌ كۆنترۆڵكردنی ناوچه‌كه‌ØŒ ببێته‌ ئه‌وله‌وییه‌تی سه‌ره‌كیی ئه‌مریكا. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ "چین" وه‌كوو هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ سه‌ره‌كیی داهاتوو و، مه‌ترسیدار بۆ سه‌ر ئاسایش Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ هێژموونیی سه‌ربازی Ùˆ ئابووری و، به‌Ù… پێیه‌یش سیاسیی ئه‌مریكا له‌ جیهاندا ده‌ستنیشان كراوه‌.

بۆیه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌فتاری ئه‌مریكا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، ده‌بێت ئه‌وه‌ بزانین كه‌ سیاسه‌ت Ùˆ ستراتیژیی ئه‌مریكا له‌Ù… ناوچه‌یه‌ گرێدراوی ستراتیژییه‌ باڵاكانی ئه‌مریكایه‌ له‌ جیهان و، چۆنیه‌تیی تێگه‌یشتن Ùˆ پێناسه‌كردنه‌وه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌كان بۆ سه‌ر ئه‌مریكا Ùˆ گۆڕانكارییه‌كانیه‌تی له ‌لایه‌Ù† سیاسه‌تداڕێژه‌رانی ئه‌مریكی.

ئه‌مه‌ سه‌Ú•Ù‡‌رای پرسی تیرۆر، وه‌كوو Ú¯Ù‡‌وره‌ترین هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسیی پێناسه‌كراوی ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بۆ ئه‌مریكا؛ بۆیه،‌‌ سیاسه‌ته‌كانی به‌Ù… ئاراسته‌یه‌ ده‌ڕوات كه‌ گورزی كوشنده‌ له‌Ùˆ گرووپ Ùˆ ڕێكخراوه‌ تیروریستییانه‌ بدات، به‌تایبه‌ت له ‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ پرسی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ نفووزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕووسیا Ùˆ ئێران له‌ ناوچه‌كه‌. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ شاهێدی خاوی، ناڕوونی، ئاڵۆزی Ùˆ بێهه‌ڵوێستیی ئیداره‌ÛŒ ئه‌مریكاین له‌ پرسه‌كانی ناوچه‌كه‌دا.

دووه‌Ù…: ڕووسیا له‌ هاوكێشه جیۆسیاسییه‌كانی ناوچه‌كه‌دا

به‌ خوێندنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… ڕاستییانه،‌ ڕووسیای سه‌رده‌Ù…ÛŒ پووتین (Vladimir Putin)ØŒ به‌تایبه‌ت دوای ساڵی 2007وه‌ØŒ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات به‌ تێپه‌ڕاندنی ستراتیژیی سیاسه‌تی یۆرۆئه‌تلانتیكگه‌رایی (Euroatlantism) Ùˆ ئۆراسیاگه‌رایی(Eurasianism)ØŒ دووباره‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ خۆی له‌ هاوكێشه‌ هه‌رێمی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان به‌ده‌ست بێنیته‌وه‌. به‌Ù… مانایه‌ÛŒ كه‌ قۆناغی ئیفلیجبوون  (The stage of paralysis)ÛŒ پێشووتر تێ په‌ڕێنێت، كه‌ له‌ هاوكێشه‌ هه‌رێمی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان په‌راوێز خرابوو.

بۆیه‌ چۆنیه‌تیی به‌ڕێوه‌بردنی ململانێ‌ جیۆسیاسییه‌كانی ڕووسیا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ناوچه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، به‌تایبه‌ت له‌ چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ناسراو به‌ "فره‌لایه‌Ù†Ú¯Ù‡‌رایی"‌ (multilateralism) له‌ بری سیسته‌Ù…ÛŒ فره‌جه‌مسه‌ری (multipolarity)ØŒ‌ خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كرێت. بۆیه‌ ڕووسیا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات كه‌ ستراتیژیی "پشتبه‌یه‌كتربه‌ستن له‌سه‌ر بنه‌مای فره‌لایه‌Ù†Ú¯Ù‡‌رایی" (Interdependence Based on Multilateralism) له‌ ئاستی هه‌رێمی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی په‌یڕه‌Ùˆ بكات.

به‌Ùˆ مانایه‌ÛŒ كه‌ له‌ گوشار Ùˆ سنووردارێتیی جاران له‌ ناوچه‌ÛŒ "ده‌ره‌وه‌ÛŒ نزیك"ÛŒ خۆی ڕزگاری بێت و، چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ده‌به‌ستێته‌وه به‌ سازشی ئه‌مریكا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی‌ له‌ ناوچه‌كانی تری جێگه‌ÛŒ مشتومڕ Ùˆ ململانێی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خۆی؛ بۆ نموونه‌ ئاسیای ناوه‌ڕاست Ùˆ قه‌وقاز Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌ÛŒ باڵتیك Ùˆ...هتد.

 ÙƒÙ‡‌واته‌ ستراتیژیی ڕووسیا، بوونه‌ به‌ "هێزێكی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ مۆدێرنی نۆرماتیڤ"       (Normalized Modern Great Power)ØŒ كه‌ هه‌Ù… پابه‌نده‌ به‌ Ù¾Ú•Ù‡‌نسیپه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ به‌شداره‌ له‌ كاروباری جیهانی و، هه‌میش وه‌كوو هێزێكی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، مامه‌ÚµÙ‡‌ Ùˆ هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كات Ùˆ هه‌ڵسوكه‌وتی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌كرێت.

 Ù„ێره‌وه‌یه‌ كه‌ ڕووسیا بۆ دووباره‌ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ر شانۆی سیاسه‌تی جیهانی، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ستراتیژیی دروستكردنی هاوپه‌یمانیی به‌رفراوان (extensive alliance – building)  Ù„Ù‡‌ ناوچه‌ جیاجیاكان، ستراتیژیی نوێی خۆی جێبه‌جێ ده‌كات. له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات هاوسه‌نگییه‌Ùƒ له ‌نێوان په‌یوه‌ندی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی سوننه‌ÛŒ عه‌ره‌بی Ùˆ ئیسرائیل Ùˆ توركیا له ‌لایه‌Ùƒ و، ئێران Ùˆ Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ به‌شار ئه‌سه‌د له‌ سووریا Ùˆ بزووتنه‌وه‌ ڕادیكاڵه‌ شیعه‌كان له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ دروست بكات. كه‌ ئه‌مه‌یش ئاڵۆزی Ùˆ كێشه‌ÛŒ بۆ سیاسه‌ت Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا و، ته‌نانه‌ت خوێندنه‌وه‌ÛŒ سیاسه‌تی ده‌ره‌كیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ØŒ دروست كردووه‌.

سێیه‌Ù…: به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ تێڕوانینی ئه‌كته‌ره‌كانی تری سه‌رووهه‌رێمی

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئه‌وروپی، زیاتر له ‌ڕوانگه‌ÛŒ ئاسایشی Ùˆ دژایه‌تیی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژه‌تیرۆر و، هه‌روه‌ها پرسی ئاسایشی وزه‌ Ùˆ ئابوورییه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ ناوچه‌كه‌ و، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سیاسه‌ته‌كانی ئه‌مریكا له‌Ù… بوارانه‌ (سه‌ره‌ڕای كه‌Ù…ÛŽÙƒ جیاوازی و، به‌Ù¾ÛŽÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ هێزیان) هاوڕا Ùˆ هاوهه‌ڵوێستن.

بۆیه‌یشه‌ لێره‌وه‌یش له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕووسیا پێكدادانێك له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان ڕوو ده‌دات. به‌Ùˆ واتایه‌ÛŒ كه‌ ڕووسیا، لێره‌وه‌ ده‌توانێت گوشار بۆ سه‌ر ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ئه‌ورووپییانه‌ له‌Ùˆ بوارانه‌ÛŒ كه ‌ئاماژه‌مان Ù¾ÛŽ دا، دروست بكات.

 Ù‡Ø§ÙˆÙƒØ§ØªØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تری وه‌كوو چین Ùˆ هندۆستان، به‌گرنگییه‌وه‌ دڕواننه‌ پرسی ئاسایشی و، به‌تایبه‌ت پرسی وزه‌ Ùˆ ئابووری له‌ ناوچه‌كه‌. هه‌رچه‌نده‌ وه‌كوو ئه‌مریكا Ùˆ ڕۆژاوا، بوون Ùˆ ده‌ستێوه‌ردانیان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، زه‌Ù‚ Ùˆ به‌رجه‌سته‌ نییه‌ØŒ به‌ڵام له ‌لایه‌Ù† ئه‌مریكاوه‌ نفووز Ùˆ ستراتیژی Ùˆ هاوپه‌یمانییه‌تییان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌كته‌ره‌ هه‌رێمییه‌كان، چاودێری ده‌كرێت.

چواره‌Ù…: كێبڕكێ Ùˆ ململانێی ئه‌كته‌ره‌‌‌ هه‌رێمییه‌كان

به‌ نه‌مانی ڕێكخستن Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ هاوسه‌نگیی كلاسیكیی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد له‌ ئاستی جیهانی، كه‌ هه‌ر ئه‌كته‌ره ‌Ùˆ  Ø¦Ø§Ø³Ø§ÛŒØ´ÛŒÛŒ خۆی له‌‌ چواچێوه‌ÛŒ نفووز Ùˆ پاڵپشتیی یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ جه‌مسه‌ره‌كان (یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت Ùˆ ئه‌مریكا) پێناسه‌ ده‌كرد، ئێستا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستیش ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی ئاسایشیان Ùˆ پاراستنی خۆیان و، هه‌روه‌ها زیاتركردنی هێز Ùˆ نفووزیان له‌ ئاستی هه‌رێمیدا، كه‌ له‌ دۆخێكی ئه‌نارشیكدایه‌ØŒ هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† هاوسه‌نگیی نوێ بێننه‌ ئاراوه‌.

ئه‌مه‌ به‌Ù… مانایه‌ كه‌ تێكچوون Ùˆ به ‌نه‌مانی‌ ڕێكخستن Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ عه‌ره‌بی له‌ ناوچه‌كه (به‌تایبه‌ت پاش 2003 و، دواتر پاش به‌هاری عه‌ره‌بی)‌ØŒ جۆرێك له‌ گرێدراوی له‌ ئاسایشی هه‌رێمی دروست ده‌بێت. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ بێجگه‌ له‌ پرسه‌كانی وه‌كوو (تیرۆر، پیسبوونی ژینگه‌ØŒ كۆچبه‌ران، نه‌خۆشییه‌ سنووربڕه‌كان، مادده ‌هۆشبه‌ره‌كان Ùˆ...هتد) كه‌ Ú•Ù‡‌هه‌ندی جیهانییان هه‌یه، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ هه‌رێمییه‌كان، ئاسایشی‌ خۆیان له‌Ùˆ هێشووه‌ هه‌رێمییه (هه‌روه‌Ùƒ بۆزان Ùˆ ویۆر  Buzan and Ole Waever- ده‌ڵین) ØŒ پێناسه‌ Ùˆ ده‌پارێزن، واته‌ شێوازێك له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ ناوچه‌یی بۆ ئاسایش Ùˆ ڕێكخستن دروست ده‌بێت، كه‌ ئاسایشی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ له‌ هه‌مبه‌ر یه‌كتریدا پێناسه‌ ده‌كرێت.

جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ كه‌ باری بۆزان Ù„Û• كتێبی "Regions and Powers: The Structure of International Security" (ناوچەكان Ùˆ هێزەكان: بونیادی ئاسایشی نێودەوڵەتی) Ù„Û• ساڵی (2003)دا، جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە ÙƒÛ• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەڵوەشاندنەوەی یەكێتیی سۆڤیەت، Ø´Û•Ø´ هێشوو- ناوچەی ئاسایشی وەكوو: ئاسیا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەوروپا، ئەفریقا، ئەمریكای باكوور Ùˆ ئەمریكای باشوور،  Ù¾ÛŽÙƒ هات. بەم شێوەیە Ø´Û•Ø´ هێشووی ئاسایش دروست بوو، ÙƒÛ• بابەت Ùˆ پرس Ùˆ گیروگرفتەكانیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەكتری (لەناو هێشووەكە Ù€ ناوچەكە) وێكچوونی تێدایە. بۆزان، بەرگری Ù„Û• ئاستی شیكردنەوەی ناوچەیی دەكات Ùˆ "تیۆریی ئاسایشیی ناوچه‌ییی ئاوێته‌" Regional security      complex theory (RSCT) بونیاد دەنێت.

لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ùˆ ئاوێته‌بوون‌ یاخود ئاڵۆزییه‌ له‌ دۆخی ناوچه‌كه‌ و، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندیی نێوان ئه‌كته‌ره‌كانی ناوچه‌یی Ùˆ گرێدراوی پرسی ئاسایشی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی هاوپه‌یمانیی كاتی Ùˆ ته‌كتیكی؛ بۆ نموونه‌ بارگرژی و، پاشان ئاساییبوونه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌كانی ڕووسیا Ùˆ توركیا، سه‌ره‌ڕای ناكۆكبوونیان له‌ زۆر پرس Ùˆ بواری تر، یاخود به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ خاڵی هاوبه‌Ø´ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی عه‌ره‌بی Ùˆ توركیا Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان له ‌لایه‌Ùƒ و، ناكۆكییان له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ له‌Ù… نێوه‌نده‌دا.

بە بڕوای بۆزان، ئاستی شیكردنەوەی نەتەوەیی یاخود" ئاسایشی نەتەوەیی"ØŒ ÙƒÛ• ڕیالیستەكان بەرگریی Ù„ÛŽ دەكەن، ناتوانێت هەموو بوار Ùˆ بابەتەكانی ناوچەیی لەخۆ بگرێت، بەڵكوو هەموویان دەخاتە ژێر ویستی نەتەوەیی Ùˆ ویستی دەوڵەت، ÙƒÛ• ئەمه‌یش ڕاست نییە. هەروەها Ù„Û• ئاستی جیهانیدا كۆنتێكستی ناوچەیی Ùˆ خوارنەتەوەیی Ùˆ نەتەوەیی، هەموویان دەكەونە ژێر هێژموونیی سیستەمی نێودەوڵەتی و، بەپێی فۆرمۆڵی دابەشكردنی هێز Ù„Û• ئاستی جیهانیدا شیكردنەوەیان بۆ دەكرێت؛ ÙƒÛ• ئەمه‌یش ڕاست نییە.

ئه‌مه‌یش به‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هێزی هه‌رێمی دێته‌ ئاراوه‌. به‌Ù… واتایه‌ÛŒ كه‌ هاوسه‌نگییه‌ÙƒÛŒ هه‌رێمی دیته‌ ئاراوه‌Ø› بۆ نموونه‌ توركیا  Ùˆ سعوودیا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی عه‌ره‌بی له ‌لایه‌Ùƒ و، ئێران Ùˆ عێراق Ùˆ سووریا له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تر. لێره‌ به‌دواوه‌ هێزه‌ سه‌رووهه‌رێمییه‌كانیش پاڵپشتی له‌Ù… ڕێكخستنه‌ نوێیه‌ ده‌كه‌ن، یاخود له ‌نێوان خۆیان (بۆ نموونه‌ ڕووسیا Ùˆ ئه‌مریكا) له‌سه‌ر پرسه‌كان Ú•ÛŽÙƒ ده‌كه‌ون.

ئه‌وه‌ به ‌واتای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌یی و، هه‌روه‌ها ڕێكخستن Ùˆ سیسته‌مه‌ هه‌رێمییه‌كان، چیتر وه‌كوو پێشووتر له‌ژێر ڕیسا Ùˆ یاسای Ú¯Ù‡‌مه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ بونیادی سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كار ناكه‌ن؛ ئه‌مه‌یش جه‌وهه‌ری سه‌هه‌ڵدانی ئه‌Ùˆ پرسه‌ نوێیه‌ Ùˆ ئاڵۆزییانه‌یه‌ØŒ به‌تایبه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا.

 Ø¦Ù‡‌كته‌ره‌ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانیش له‌Ù… دۆخه‌ نوێیه‌ Ùˆ له‌Ù… نێوه‌ندا، Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ كاریگه‌ر Ùˆ به‌رچاویان هه‌یه‌ØŒ له ‌لایه‌Ùƒ له‌ ئاستی ناوخۆییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تر له‌ هاوكێشه‌ Ùˆ ململانێی نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ هه‌رێمییه‌كان؛ بۆ نموونه‌ حزبوڵلای لوبنان، ئه‌لقاعیده‌ØŒ داعش، گرووپه‌ Ú†Ù‡‌كداره‌ جۆراوجۆره‌كانی سووریا Ùˆ...هتد. كوردیش وه‌كوو ئه‌كته‌ریكی ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، به‌ڵام هاوشێوه‌-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ به‌رچاوی له‌ هاوكێشه‌ جیۆسیاسییه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌دا‌ هه‌یه‌.

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ زۆر گرنگه‌ هه‌ڵوه‌سته‌ÛŒ له‌سه‌ر بكه‌ین و، ته‌نانه‌ت زه‌مینه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ململانێ Ùˆ هاوپه‌یمانی Ùˆ توندوتیژی Ùˆ بارگرژییانه‌مان له‌ پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد بۆ ڕوونتر ده‌كاته‌وه و، ئێستا جێگه‌ÛŒ ئایدیۆلۆژییه‌ جیهانییه‌كان (له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ دووجه‌مسه‌ریی پێشووتر) له‌ ململانێیه‌ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانی گرتۆته‌وه‌‌ØŒ Ú•Û†ÚµÛŒ فاكته‌ری ناسنامه‌یه‌ØŒ كه‌ ناسنامه‌ÛŒ مه‌زهه‌بی Ùˆ ئایینی، له ‌پاڵ ناسنامه‌ÛŒ ئێتنیكی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی، Ú•Û†ÚµÛŒ له‌Ù… نێوه‌نده‌دا هه‌یه‌ و، ئاراسته‌ÛŒ هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ùˆ ڕووداوه‌كان دیاری ده‌كات.

 Ø¨Ù‡‌ واتایه‌ÙƒÛŒ تر، ململانێیه‌ ناسنامه‌یییه‌كان له‌ نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تاندا، درێژ بۆته‌وه‌ بۆ ململانێیه‌ جیۆسیاسییه‌كان. بۆیه‌ ئێستا، باس له‌ جیۆپۆلیتیكی شیعی Ùˆ جیۆپۆلیتیكی سوننه‌ ده‌كرێت و، به‌ڕوونی ده‌بیندرێت Ùˆ له‌ پرسه‌ ئاسایشییه‌ هه‌رێمییه‌كاندا Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ÛŒ داوه‌ته‌وه.‌

بۆیه،‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† له‌ نووسینی تردا ئه‌Ù… فاكته‌ره‌ ناسنامه‌یییانه‌ØŒ كه‌ بوونه‌ته‌ به‌رنامه‌ÛŒ كاری سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ ناوچه‌ØŒ زیاتر ڕوون بكه‌ینه‌وه‌. بۆیه‌یشه‌‌ باس له‌وه‌ ده‌كرێت بنه‌مای كێبڕكی Ùˆ چۆنیه‌تیی ململانێیه‌ جیۆسیاسییه‌كان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا گۆڕانیان به‌سه‌ردا هاتووه‌ و، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌‌ ئه‌كته‌ری ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی (نه‌ته‌وه‌یی-ئایینی Ùˆ مه‌زهه‌بی) له‌Ù… نێوه‌نده‌دا له‌ هاوكێشه‌ ئاسایشییه‌كانی هه‌رێمیدا Ú•Û†ÚµÛŒ كاریگه‌ر ده‌بینن. بۆیه‌یشه‌‌ پرسه‌كانی په‌یوه‌ندیدار به‌ جیۆكاڵچه‌ر له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پرسه‌ جیۆسیاسییه‌كان ئاوێته ‌بوونه‌ و، هه‌ندێ جار جیاكردنه‌وه‌یان ئاسان نییه‌. به‌گشتی ئه‌Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌Ù… سۆنگه‌ Ùˆ لۆژیكه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و، خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كرێت.

 

كۆبه‌ند

كۆتاییهاتنی ڕیسا Ùˆ یاساكانی بونیادی سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی دووجه‌مسه‌ریی‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، ڕێكخستن Ùˆ بونیادی هاوسه‌نگیی هێزه‌كانی له‌ هه‌موو جیهان، به‌تایبه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، تێك دا؛ بۆیه‌ پشێوی (Anarchy) Ùˆ ئاڵۆزی كه‌ تایبه‌تمه‌ندیی سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بوو، ئێستا بۆته Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی‌ بارودۆخ Ùˆ تایبه‌تمه‌ندیی ناوچه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له ‌لایه‌Ùƒ و، ته‌نانه‌ت دۆخی ناوخۆیی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌یش له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌. سروشتی به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ئه‌وله‌وییه‌تی ئه‌كته‌ره‌ سه‌رووناوچه‌یییه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌ "زیاتر" ئابووری Ùˆ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ جیۆئێكۆنۆمیكدا پێناسه‌ كرایه‌وه‌ و، به‌Ù… پێیه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ هه‌رێمییه‌كان زیاتر له‌ پرسه‌كانی ئاسایشی‌ هه‌رێمییه‌كان بۆ پاراستنی ئاسایشی خۆیان تێوه ‌گلان، بۆ نموونه‌ پاش هاتنه‌سه‌ركاری پارتی داد Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدان له‌ ساڵی 2002ØŒ به‌رژه‌وه‌ندیی ناوچه‌یی Ùˆ پرسه‌كانی ئاسایشی ناوچه‌ییی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، زیاتر بایه‌خی په‌یدا كرد و، به‌ جۆرێك، بوو به‌ ئه‌وله‌وییه‌تی ستراتیژی Ùˆ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ توركیا.

به‌ نه‌مانی هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ پێشوو، ئه‌وه‌ كێشه‌ Ùˆ پرسه‌ ناوخۆیییه‌كانیش سه‌ریان هه‌ڵدایه‌وه‌ و، له‌ ئاستی ده‌ره‌كیشدا Ú•Ù‡‌وشێكی نوێ دروست بوو. بۆیه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان سیاسه‌تێكی وا په‌یڕه‌Ùˆ ده‌كه‌Ù† كه‌ له‌ ئاستی ناوخۆیی، ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌هێزبوونی ده‌سهڵاتداریه‌تییه‌كه‌یان؛ بۆ نموونه‌ هێرش Ùˆ ده‌ستێوه‌ردانی توركیا له‌ سووریا Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ به‌هێزبوونی ئه‌كته‌رێكی نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی به‌ ناوی كورد له‌ ڕۆژاوا. ته‌نانه‌ت له‌Ù… دۆخه‌ نوێیه‌دا، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ هه‌مبه‌ر گۆڕانكارییه‌كانی ناوخۆییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تریش هه‌ستیارترن؛ بۆ نموونه‌ ئێران Ùˆ  توركیا له ‌هه‌مبه‌ر گۆڕانكارییه‌كانی سووریا Ùˆ عێراق و، هه‌روه‌ها به‌هێزبوونی بكه‌رایه‌تیی كورد ته‌نانه‌ت له‌ هاوكێشه سیاسییه‌‌ ناوخۆیییه‌كانی  ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كانی تری ناوچه‌كه‌.

لێره‌ به‌دواوه،‌ هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هاوپه‌یمانییه‌وه‌ (هه‌رچه‌نده‌ كاتیش)ØŒ ئاسایشی خۆی بپارێزێت و، هاوسه‌نگییه‌Ùƒ له‌ ئاستی هه‌رێمی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ قازانجی خۆی بێنێته‌ ئاراوه، كه‌ ئه‌مه‌یش له‌ بونیاد Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ پێشووتر‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا كارێكی ناوازه‌ بوو. ئه‌Ùˆ پرسه‌یش، هۆكاری سه‌ره‌كیی زۆربه‌ری ئه‌Ùˆ توندوتیژی Ùˆ پێكدادان Ùˆ ئاڵۆزی Ùˆ پشێوییانه‌یه ‌(سه‌ره‌ڕای هۆكاره‌ كاریگه‌ره‌كانی تر).

ستراتیژیی سه‌ره‌كیی هێزه‌ سه‌رووناوچه‌یییه‌كانیش، دروستكردنی هاوسه‌نگییه‌ له‌ نێوان ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا و، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ زاڵبوونی ئه‌كته‌ر- لایه‌Ù†ÛŽÙƒ به‌سه‌ر لایه‌نه‌كانی تردا. به‌Ù… پێیه‌یش، نه‌گواستنه‌وه‌ÛŒ مه‌ترسییه‌ ئاسایشییه‌كانی تیرۆر بۆ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ Ùˆ ناوچه‌ÛŒ ده‌ره‌وه‌ÛŒ نزیكیان، له ‌پاڵ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كانیان Ùˆ نه‌كه‌وتنه ‌ژێر كۆنترۆڵی هێزه‌ سه‌رووهه‌رێمییه‌كه‌ÛŒ تر. ‌ ئه‌مه‌ ئه‌جێندای هه‌ردوو له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕووسیا Ùˆ ئه‌مریكایه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و، نه‌خشه‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ بۆ چۆنیه‌تیی مامه‌ÚµÙ‡‌كردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هێزه‌ هه‌رێمییه‌كان Ùˆ ئه‌كته‌ره‌-ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان.

كوردیش له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئه‌Ù… سیسته‌Ù…- بونیاده‌دا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ده‌توانێت Ú•Û†ÚµÛŒ بكه‌رایه‌تیی خۆی ببینێت. بۆیه‌ دوو فاكته‌ری "ناسنامه‌"  Ùˆ "جیۆپۆلیتیك"ØŒ Ú•Û†ÚµÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ له‌ هاوكێشه‌ ئاسایشییه‌كانی ناوچه‌كه‌دا ده‌بینن.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون