PÊNÛS
 
زمان Ùˆ ناسنامه‌ی نیشتمانی 
     2016-12-05
د. ئه‌سعه‌د ئه‌نوه‌ر عارف

زمان Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانی

د. ئەسعەد ئەنوەر عارف، مامۆستا لە کۆلێژی یاسا و زانستە سیاسییەکان/ زانکۆی سەلاحەددین

پێشوتار:

زمان Ùˆ ناسنامه‌ (شوناس) Ù„Û• ڕوانگەی پەیوەندیی تاک Ùˆ کۆمەڵایەتییەوە، دوو Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ جیانەکراوەن سەبارەت بە دامەزراندنی بنەمای Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مرۆڤایەتی. زمان وەکوو کاکڵەی سەرەکیی کەلتوور Ùˆ ڕەگەزی کاریگەر Ù„Û• پێدانی ڕەواڵەت بە ناسنامه، بووەتە جێگه‌ÛŒ سەرنج Ùˆ بایەخی بیرمەندان Ùˆ شارەزایانی ئەم بوارە. ڕاستییه‌كه‌ی، زمان ئامرازی بنچینەیییە بۆ تێگەیشتنی ڕەفتاری مرۆڤ و، هەر Ù„Û•Ù… Ú•ÛŽÚ¯Û•ÙˆÛ• دەتوانرێت هەست بەوە بکرێت Ú©Û• مرۆڤ Ú†Û†Ù† سەیری ڕووداوەکانی دەوروبەری ده‌كات Ùˆ شرۆڤەی بۆ دەکات. Ù„Û• لایەکی تره­ÙˆÛ•ØŒ هەروەکوو زمان، ناسنامه Ù„Û• چوارچێوەی تاک، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ نیشتمان Ùˆ ئاییندا، Ú©Û• یەکێکە Ù„Û• گرنگترین ڕەگەزە سەرەکییەکانی زانستی کۆمەڵایەتیی، بووەتە جێگه‌ÛŒ بایەخی بیرمەندان Ùˆ لایەنە پەیوەندیدارەکان ئەم بوارە.

مەبەستمانە Ù„Û•Ù… وتارەدا ئاماژە بە گرنگیی زمان، كاریگەرییەکانی لەسەر ناسنامه‌ÛŒ مرۆڤ Ùˆ پەیوەندیی زمان Ùˆ ناسنامه بکەین.

زمان:

زمان ڕەنگدانەوەی ئەزموونی هاوبەشی نەتەوەیە Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ گرنگی Ù„Û• گواستنەوەی ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانی بۆ نەوەکانی خۆی هەیە. مرۆڤناسان بە توێکاری بۆ زمان Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• جیاوازەکاندا، دەتوانن Ù„Û• کەلتووری نەتەوەکان، شێوازی بیرکردنەوە Ùˆ تێڕوانینیان بۆ جیهان، زانیاریی زیاتر بەدەست بهێنن Ùˆ شیکاری Ùˆ بڕیاری گونجاو سەبارەت بەو کۆمەڵگەیە دەربکەن، چونکە زمان بنەما Ùˆ بنچینەی ڕۆحی نیشتمانە Ùˆ Ù„Û• بەربڵاوترین ڕەگەزی هاوبەشی ناسنامەیه‌ØŒ Ú©Û• دەکرێت تا ڕادەیەکی زۆر بیرۆکە Ùˆ بەهاکان Ùˆ باوەڕی هاوبەش Ù„Û• پەیوەندیی کۆمەڵایەتی Ùˆ گواستنەوەی ئەم بابەتانە Ù„Û• جێگەیەکەوە بۆ جێگەیەکی تر بگوازرێتەوە Ùˆ پەیوەندیی هەر لقێك Ù„Û• زانست، بەتایبەت زانستی كۆمەڵایەتی، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ زمانەوە دێنە دەربڕین، واتە زانست Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ زمانەوە واتای Ù¾ÛŽ ‌دەبەخشرێت‌. ئەم شرۆڤەیە تا ڕادەیەک Ù„Û• هەموو ئاستەكاندا Ú•Û•Ù†Ú¯ دەداتەوە و، هەموو بوارەكانی ژیانی مرۆڤ دەتوانێت ناسنامه دروست بکات. Ù„Û• نێوان ڕەگەزەکانی ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانیدا، زمان پلەی یەکەمی پەیوەندیی کۆمەڵایەتیی هەیە Ùˆ Ù„Û• گرنگترین تایبەتمەندییەکانی زمان، کاریگەربوونیه‌تی لەسەر دروستکردنی یەکگرتوویی Ùˆ کەسایەتیی نەتەوەیی. بۆیە زمانی هاوبەش Ù„Û• دامەزراندن Ùˆ سەقامگیری Ùˆ بەردەوامیی ژیانی دەوڵەت – نەتەوەدا گرنگیی تایبەتیی هەیە.

"مازینی" Ú•Û†ÚµÛŒ سەرەکیی زمان Ù„Û• گەشەکردنی ناسنامه‌ÛŒ سیاسیدا بە گرنگ دەزانێت و، باوەری وایە زمان بەردەوام Ú•Û†ÚµÛŒ کاریگەری Ù„Û• داڕشتن Ùˆ بەیانی ناسنامه‌ÛŒ سیاسیی تاکی کۆمەڵگەدا هەبووە و، بەردەوام Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ وەفادارییان بۆ نیشتمان بەبیر دێنێتەوە. بەبێ هیچ گومانێك، Ù‡Û•ÙˆÛŽÙ†ÛŒ هەر ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یە بەگشتی و، هەر نەتەوەیە بەتایبەتی، زمانە. بۆیە دەبێت ئازادیی ئاخافتن، خوێندن، نووسین Ùˆ پەروەردە، چاپەمەنی، میدیا Ùˆ ڕاگەیاندن Ù„Û• ئاستی پێویستدا هەبێت، تا هەموو Ú•Ù‡­Ù‡Û•Ù†Ø¯Û•ÙƒØ§Ù†ÛŒ زمان Ú¯Û•Ø´Û• بكه‌Ù† Ùˆ بە شێوازی نوێ Ùˆ زانستی هەوڵیان بۆ بدرێت و، Ù„Û• پرسی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتیدا جێگەی خۆی بكاتەوە.

پەیوەندیی زمان و ناسنامه:

بابەتی ناسنامه Ùˆ زمان دوو Ú†Û•Ù…Ú© Ù„Û• بنەماکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مرۆڤایەتین Ùˆ تا ئەو جێگەیە گرنگن، Ú©Û• زۆرێک Ù„Û• کۆمەڵناس Ùˆ شرۆڤەکارانی زانستی کۆمەڵایەتی، باوەریان وایە Ú©Û• نەتەوەکان لەدایکبووی دەورانی ژیانی خۆیان نین، بەڵکوو  Ø¨Û•Ø±Ù‡Û•Ù…ÛŒ نوێگەریی باوەڕە کۆنەکانن Ùˆ Ù„Û• داب Ùˆ نەریت، مێژوو، زمان، ئایین Ùˆ خاک کاریگەری وەردەگرن. Ù„Û•Ù… ڕەوانگەوە، ناسنامه بریتییە Ù„Û• هەستی تاک Ú©Û• Ù„Û• کۆمەڵگەدا Ù¾ÛŽ دەگات Ùˆ پاشان بە پشتبەستن بە جیاوازی Ùˆ هاوبەشەکانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کەسان Ùˆ گرووپەکانی تردا، بە هەستی ناسنامه‌ÛŒ سەربەخۆییی خۆی دەگات. ڕاستییه‌كه‌ÛŒ ناسنامه وڵامدانەوەی هەستیارانەی تاکە بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© پرسیار سەبارەت بە ڕابردووی خۆی؛ وەکوو ئەوەی Ú©Û• ئەو کێیە Ùˆ Ù„Û• Ú©ÙˆÛŽ بووە Ùˆ Ù„Û• Ú† نەتەوە Ùˆ نه‌ژادێکە و، Ù„Û• شارستانییەتی جیهانیدا Ú† Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ هەیە؟ مەبەستیش Ù„Û• ڕابردوو، ڕابردوویەکە Ú©Û• ئێستایش بوونی هەیە Ùˆ لەگەڵیدا دەژیت Ùˆ کەسایەتیی دروست دەکات Ùˆ پشتی Ù¾ÛŽ دەبەسترێت و، مرۆڤ Ù„Û• کاتی لەدەستدان، یان لاوازبوونی ئەم مانایە بە هەر هۆیەکەوە، دووچاری قەیرانی ناسنامه دەبێتەوە.

"ئێریکسۆن" باوەری وایە ناسنامه یاریدەدەری تاکە، تاوەکوو خۆی Ùˆ جێگه‌ÛŒ خۆی Ù„Û• جیهانی بەربڵاودا  بدۆزێتەوە و، جێگه‌ÛŒ سەرەکیی ناسنامه بە شێوەیەکە، ئەگەر Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ناسنامه Ù„Û• بیروباوەڕ Ùˆ هزری مرۆڤدا لاواز بێت، ئەو کاتە مرۆڤ له‌ ئاست هیچ شتێک وەفادار نامینێت. بۆیە ئەرکی هەر حكوومەتێکی نیشتمانپەروەر، بەتایبەت حکوومەتی هەرێمی کوردستانە Ú©Û• Ú†Û†Ù† سنوورەكان دەپارێزێت، بە شێواز Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ جۆراوجۆر، وەكوو پەروەردەی مناڵان Ù„Û• قوتابخانە Ùˆ زانكۆ بە زمانی کوردی، ڕاگەیاندنی گشتی Ùˆ میدیایی Ùˆ کاری ئاكادیمیك، زمانی نیشتمانیش بپارێزێت. بۆ ئەنجامی ئەم ئەرکە نیشتمانییە، پێویستە Ú©Û•ÚµÚ© Ù„Û• كەسایەتییە زانستییەكان Ùˆ ڕێكخراوی تایبەت Ùˆ پسپۆڕ وەرگیرێت. بەپێچەوانەوە بە Ù‡Û†ÛŒ کەمتەرخەمیی حکوومەتەوە، هێدی هێدی زمانی کوردی لەناو كۆمەڵگەدا دەتوێتەوە. هەرچەندە پەیوەندیی بەهێز Ù„Û• نێوان ناسنامه Ùˆ زمان، هەر لەمێژدا Ù„Û• کوردستان بەدی دەکرێت، بەڵام پەیوەندیی ڕاستەقینەی بۆ ئەو کاتە دەگەڕێتەوە Ú©Û• Ú•Û†ÚµÛŒ زمانی کوردی Ù„Û• کۆمەڵگەدا بەرجەستەتر بوو. هەندێ بیرمەندی کورد لەسەر ئەو باوەڕەن Ú©Û• تەنیا یەک ناسنامه‌ÛŒ کوردی بوونی هەیە Ú©Û• لەسەر بنەمای مێژوو، زمان، نیشتمان Ùˆ داب Ùˆ نەریتی هاوبەشە Ùˆ بە دوای دۆزینەوەی ڕاڤە Ùˆ پێناسەی ئەم ناسنامە هاوبەشەیەوەن. Ù„Û• بەرامبەردا، هەندێکی دیکە باس Ù„Û• چەند ناسنامه‌یی، یان ناسنامە جۆراوجۆرەکانی کوردی دەکەن Ú©Û• بە درێژاییی مێژوو گۆڕانکاریی بەسەردا هاتووە و، دروست یان تێکەڵ بە ناسنامەکانی دیکە بووە. ئەگەر سەرنجێک له‌ مێژوو بدەین، دەبینین Ú©Û• Ù„Û• ئەوروپای سەدەی بیستەمیشدا پەیوەندیی بەهێز Ù„Û• نێوان ناسنامه Ùˆ زماندا بەدی دەکرێت و، زمان وەکوو ئامراز Ùˆ هۆکارێک، Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگی Ù„Û• سەربەخۆییی نەتەوەکانیاندا هەبووە. بە وتەی "گابینز" ئەم شێوەیە Ù„Û• ناسنامه، بۆ مەشروعییەتی سیاسی Ù„Û• وڵاتدا پێویستە.

 Ø¦Û•Ú¯Û•Ø± هەستی تاک نسبەت بە ناسنامه، بەهێز نەبێت، Ù„Û• Ú•Û†Úµ Ùˆ ئەرکی تاکدا تێکەڵبوونێک دروست دەبێت Ùˆ هەست بە بێناسنامه‌یی، بێئامانجی Ùˆ هەڵوێستی دژ بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ù„Û• نێوانیاندا پەیدا دەبێت. بەتایبەت پرس Ùˆ گرفتی سەرەکی سەبارەت بە ناسنامه Ù„Û• قۆناغی لاویدا Ù„Û• نێوان مرۆڤەکاندا بەدیار دەکەوێت. چونکە منداڵ وەکوو تاک لەدایک دەبێت نەوەکوو کەسێتییەک، بۆ ئەوەی ئەم تاکە ببێتە کەسێک، دەبێت زمان Ùˆ هزر Ùˆ ئامانج Ùˆ بەهاکان Ù„Û• دەوروبەری خۆی وەربگرێت. Ù„Û• ڕوانگەیەکی ترەوە زمان Ùˆ کاریگەریی Ù„Û• ڕاگرتنی یەکپارچەییی ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانیدا، بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕابردوودا زۆر گرنگە، چونکە Ù„Û• توێکاری بۆ ناسنامه‌ÛŒ هەر تاکێکی کورد، بەدیار دەکەوێت Ú©Û• ئەم ناسنامەیه‌ هەڵگری چەند بەش، تایبەتمەندی Ùˆ ڕەگەزە، Ú©Û• بەوانەوە دەناسرێتەوە وەکوو ئاڵا، سروودی نیشتمانی، زمانی کوردی، جەژنی نەورۆز Ùˆ... Ú©Û• پێناسەی نەتەوە Ùˆ نیشتمانێک بە ناوی کورد Ùˆ کوردستان دەکەن، بەڵام بەداخەوە تاوەکوو ئێستا بە Ù‡Û†ÛŒ داگیرکارییەوە Ù„Û• لایەن وڵاتانی داگیرکەرەوە وەکوو پێویست، کاریگەریی لەسەر داهاتووی Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد نەبووە، چونکە ئەگەر وڵاتێکی داگیرکەر، فێربوون Ùˆ بەکارهێنان بە زمانی نەتەوەیەکی ژێردەست نایاسایی Ùˆ قەدەغە دەکات، Ù„Û• ڕاستیدا زمان Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوور Ùˆ بەشێک Ù„Û• ناسنامه‌ÛŒ ئەو نەتەوەیە Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ دەچێت Ùˆ Ù„Û• ئاکامدا خودی ئەو نەتەوەیه‌ Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ دەبات، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• ئەم نەتەوە ژێردەستە بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ جەستەیی Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ نەچێت، بەڵام ئەوان، ئێتر خۆیان نین Ùˆ گۆڕاون بۆ کەسانێکی نامۆ و، زمان Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورێک بەسەریاندا داسەپاوە Ú©Û• Ù‡ÛŽÚ† پیرۆزییەکی لای ئەوان نییە.

Ù„Û• ڕوانگەی بیرۆکەی "دیکشیت" ڕۆحی نیشتمانیی هەر نەتەوەیەك، هۆکاری دروستبوونی یەکپارچەیی Ùˆ یەکڕیزییە Ù„Û• نێوانیاندا. بە نسبەت هەموو گەلانی دنیاوە، بەتایبەت Ú¯Û•Ù„ÛŒ کوردەوە، دروستکردنی هەر ناسنامه‌یه‌Ú© بە مانای سنوورە و، کەسی بیانی ناتوانێت دەستدرێژیی بکاتە سەر. بۆیە ناسنامه‌یه‌Ú© Ú©Û• نەتەوەیەك لەخۆ دەگرێت Ùˆ کۆیان دەکاتەوە ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانییە Ùˆ هەستی تاکە بۆ خاک Ùˆ دەوڵەت- نەتەوە Ùˆ هەموو تاکەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ تەنیا یەک ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانییان هەیە و، ئەم ناسنامه‌یه‌ بە دوایین قۆناغی بەدەستهێنانی ناسنامه دەزانرێت Ùˆ باوەڕ وایە تاکه‌كان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ قوتابخانە، بنەماڵە، ڕاگەیاندن Ùˆ... بەم ناسنامه‌یه‌ دەگەن. ناسنامه Ùˆ زمان Ùˆ نیشتمان کاریگەرییان لەسەر یەکدی هەیە، Ù„Û• لایەکەوە ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانی، زیاتر لەسەر بنەمای زمانی نیشتمانی دروست دەبێت و، Ù„Û• لایەکی ترەوە زمانی نیشتمانی، لەژێر ئاسەواری ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانیدا Ú¯Û•Ø´Û• Ùˆ جێگیر دەبێت. پاراستنی ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانی، بەناچار پێویستیی بە یەکپارچەییی فەرهەنگی Ùˆ زمان هەیە و، پشتگوێخستن Ùˆ دوورکەوتنەوە Ù„Û•Ù… بوارە، مەترسییە بۆ سەر یەکپارچەیی Ùˆ یەکڕیزیی نەتەوەکان. Ù„Û• ڕابردوودا بینیمان Ú©Û• Ú†Û†Ù† نەتەوە باڵادەستەكان، Ú† ڕەوشێكی نادادپەروەرانەیان بۆ Ú¯Û•Ù„ÛŒ كورد خوڵقاند و، Ú†Û†Ù† دەیانەوێ نەتەوەی كورد Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پاكتاوی زمانییەوە بێناسنامه بکەن. بۆیە، ئەرکێکی نیشتمانییە Ú©Û• هەر تاکێکی کورد Ú©Û• دەیەوێت توانا Ùˆ بەرهەمەکانی بە دنیا بناسێنێت، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ زمانی کوردییەوە ئەم کارە ئەنجام بدات. هەروەها Ù„Û• بیرۆکەی نوێی ئەمڕۆدا، زانینی زمانی نیشتمانی، وەکوو پێوەری هاووڵاتیبوونە، Ú©Û• ماوەیەکە وەکوو ئامرازێکی سیاسی Ù„Û• لایەن هەندێ Ù„Û• وڵاتانەوە بەکار دەبردرێت. وەکوو وڵاتی ئەڵمانیا، Ú†Û†Ù† مەرجی زمان بەسەر پەنابەراندا دەسەپێنێت، یان سیاسەتی دەوڵەتی فەره‌نسا Ù„Û• دەورانی ژاک شیراک، سەرۆککۆماری ئەو کاتەی فەره‌نسا، Ú©Û• مافی هاووڵاتیی فەره‌نسای نەدەدا بەو کەسانەی زمانی فەرەنسی فێر نەدەبوون. چونکە پێیان وابوو Ú©Û• قسەنەکردن بە زمانی فەرانسا، وەکوو زمانی نیشتمانیی ئەو وڵاتە، بە مانای ڕەتكردنه‌وه‌ÛŒ ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانیی فەره‌نسایە.

جگە Ù„Û•Ù… خاڵە گرنگانەی سەرەوە سەبارەت بە Ú•Û†ÚµÛŒ زمان، Ù„Û• ژیانی سیاسیی ئەمڕۆدا زۆرێک Ù„Û• وڵاتان بۆ داگیرکردنی کۆمەڵگەکانی تر Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ زمانەوە Ù„Û• پێشبڕکێدان، Ù„Û• کاتێکدا  Ù‡ÛŽØ²ÛŽÚ© Ú©Û• زمان هەیەتی، هێزی نەتەوەیە، Ù†Û•Ùƒ هێزی خودی زمان، چونکە هێزی زمان Ù„Û• نەتەوە وەرگیراوە؛ بۆیە مەترسیی ئەوە دەکرێت هەنگاوی داهاتووی داگیرکەران، لەنێوبردنی نەتەوەکان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ زمانەوە بێت. بە نسبەت زمانی کوردییەوە، Ú©Û• بە سەر چەند دەوڵەتدا دابەش كراوە، Ù†Û• تەنیا پشتیوانی Ù„Û• زمان Ùˆ كه‌لتووری كوردی ناكەن و، بە بەشێك Ù„Û• ناسنامه Ùˆ سامانی نەتەوەی خۆیان نازانرێت تا بۆ پەروردە Ùˆ Ú¯Û•Ø´Û• سەندنی پرۆژەیان هەبێت؛ بەڵكوو بە شێوازگەلێكی بەردەوام Ùˆ سیسته‌ماتیک، خەریكی لەناوبردنی ئەم زمانەن. بۆیە زمانی كوردی Ù„Û• هەموو ڕەهەندێکەوە تووشی قەیران بووەتەوە: Ù„Û• قەدەغەبوونی ئاخافتن، خوێندن Ùˆ نووسین تا سووكایەتیپێكردن. Ù„Û• لایەكی ترەوە، تاکی كورد بە Ù‡Û†ÛŒ نەبوونی سیسته‌Ù…ÛŒ پەروەردەی پێشکەوتوو Ùˆ زمانێکی نیشتمانیی یەکگرتوو، زۆربەی خەڵكی ئاسایی Ù„Û• یەك تێ ناگەن و، بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی ÙƒÛ• بە زمانی بێگانە پەروەردە Ùˆ ڕاهێنان دەبینن، هەر بۆیە بە زمانی نەتەوەی بیانی، باشتر پێوەندی دەگرن. ڕاستە Ú©Û• دەڵێن ئەگەر نەتەوەیەك حوکمڕانیی خۆی نەکات، هێدی هێدی زمانی خۆی لەدەست دەدات. بەپێی ئەم بارودۆخە، زمانی كوردی Ù„Û• مەترسیدایە، بۆیە پێویستە بۆ چارەسەركردنی، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ ڕاستەقینە بدرێت. دیارە ئەم ئەرکە گرنگە، بەبێ هاریكاریی هەموو چین Ùˆ توێژەكانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ ڕاكێشانی سەرنجی ڕای گشتی، ناكرێت.

دەرەنجام:

هەر مرۆڤێکی نیشتمانپەروەر، زمانی نەتەوەی خۆی خۆش دەوێت Ùˆ شانازیی Ù¾ÛŽÙˆÛ• دەكات. ئەم دیاردەیە Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ زۆربەی نەتەوەكاندا بەڕوونی بەدیار دەکەوێت، بەڵام Ù„Û• Ù†ÛŽÙˆ هەندێک Ù„Û• نەتەوە بندەستەكاندا بە Ù‡Û†ÛŒ داگیرکەرییەوە، ئەم خۆشەویستییە لاواز بووە Ùˆ گەلانی بندەستی دووچاری جۆرێک Ù„Û• نەخۆشیی بێباوەڕی بە زمان Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری نەتەوەی خۆیان کردۆتەوە. بە نسبەت زمانی کوردییەوە، Ù„Û• پارچەکانی تری کوردستاندا بە Ù‡Û†ÛŒ ئەو بەربەستانەی Ú©Û• Ù„Û• لایەن داگیرکەرانەوە بۆی دروست کراوە، دەرفەتی ئەوەی بۆ نەڕەخساوە Ú©Û• بەگوێرەی پێویست Ú¯Û•Ø´Û• بکات Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ بەرچاوی Ù„Û• ناسنامه‌ÛŒ Ú¯Û•Ù„ÛŒ کوردا هەبێت. بەڵام Ù„Û• باشووری کوردستان پاش ئەو هەموو ساڵە Ù„Û• ڕزگاری Ùˆ سەربەخۆیی، هێشتا زمانی کوردی  Ù„ەژێر مۆتەکەی زمان Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری عەرەبی ڕزگاریی نەبووە و، ئەو کەسانەی Ú©Û• پەروەردە Ùˆ بەرهەمی سیسته‌Ù…ÛŒ Ú©Û†Ù†ÛŒ حکومڕانیی پێشووی عێراقن، بەشانازییەوە بەرهەمەکانی خۆیان بە عەرەبی بڵاو دەکەنەوە و، شەرم دەکەن بە زمانی کوردی بنووسن و، پێوەری ڕۆشنبیرییان زمان Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری عەرەبییە. Ù„Û• کاتێکدا Ù„Û• بەرهەمی ناسنامه‌ÛŒ هەر نەتەوەیەك، ڕاگەیاندن Ùˆ بەرهەمە چاپکراوەکانیانە Ú©Û• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ زمانی نیشتمانییەوە بڵاو دەکرێنەوە و، لەنێوچوونی زمان Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری هەر نەتەوەیەك تا ئەو کاتەی بەردەوامە، Ú©Û• Ù„Û• ڕوانگەی زمان Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورەوە خاوەنی بەرهەمی خۆی نەبێت.

Ù„Û• باشووری کورستان، بەداخەوە ئەم بابەتە بۆتە ئێپیدێمیی دەروونی Ùˆ هەرەسی كەسایەتییەكان، ÙƒÛ• بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ گشتگیر داوێنی زۆربەی ناوەندەکانی خوێندن Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ گرتۆتەوە Ùˆ Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ زۆربەی خەڵكی ئاساییشدا خۆی نيشان دەدات. ئەم ڕەخنەیە، دەکرێت ئاراستەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ùˆ وەزارەتە پەیوەندیدارەکان، بەتایبەت Ù„Û• پرۆگرامی پرۆسەی خوێندن Ùˆ سیستەمی پەروەردەی هەرێم بکرێت؛ Ú©Û• پاش ئەم هەموو ساڵە Ù„Û• حوکمڕانیی کوردی، هێشتا Ù†Û•ÙˆÛ•ÛŒ نوێ، بە زمانی نیشتمانیی خۆی نامۆیە. وەکوو Ú†Û†Ù† "ڕاسڵ" دەڵێت: "مرۆڤەکان نەزان لەدایک دەبن، ئەوە پەروەردەی سەقەتە، Ú©Û• ئەوان نادان دەکات." زۆرێک Ù„Û• بیرمەندانی ئەم بوارە باوەریان وایە Ú©Û• پێکهێنانی مرۆڤ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ زمانەوە، زۆر زیاترە Ù„Û• پەیدابوونی زمان بە دەستی مرۆڤ. بۆیە لۆژیک نییە کەسێک خۆی بە کورد بزانێت Ùˆ زمانی کوردی، وەکوو زمانی نیشتمانی، Ù„Û• بەرژەوەندیی زمانێکی  بیانیدا پشتگۆی بخات، Ù„Û• کاتێکدا زمان ڕەنگدانەوەی ئەزموونی هاوبەشی نەتەوەیە Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ گرنگی Ù„Û• گواستنەوەی ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانی بۆ نەوەکانی داهاتوو هەیە، بەڵام زمانی کوردی وەکوو زمانی نەتەوەیی، Ù„Û• ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانی Ùˆ یەکڕیزیی باشووردا، Ú•Û†ÚµÛŒ ئەوتۆی نەبینیوە، Ù„Û• کاتێکدا گرنگیی زمان Ù„Û• ناساندنی Ú©Ù‡‌لتووری نەتەوەییدا تا ئەو ڕادەیەیه‌ Ú©Û• Ù„Û•Ù… Ú•ÛŽÚ¯Û•ÙˆÛ• دەکرێت ئەو نەتەوە بناسرێت.

 Ù¾ÛŽÙˆÛŒØ³ØªÛ• ئەو كەسانەی Ù„Û• باشووری کوردستان باوەڕیان بە زمانی كوردی نییە، Ù„Û• ڕوانگەیەكی ڕەخنەگرانەوە سەیری ڕابردووی خۆیان Ùˆ زمانی کوردی بکەن و، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ ئەوە بدەن Ù„Û• زمانی نەتەوەکەیان Ùˆ ڕابردوو Ùˆ مێژووی خۆیان تێ بگەن Ùˆ كۆتایی بەو بێباوەڕییە بێنن، Ú©Û• نسبەت بە زمانی کوردی Ù„Û• لایان دروست بووە.

 
 
« ڕاگەیاندن Ù„Û• نێوان ئازادی Ùˆ بەرپرسیارێتیی کۆمەڵایەتیدا
« پاراستنی مافی هاووڵاتی Ù„Û• یاسای "فەرعی"دا*
« هەرێمی کوردستان Ù„Û• نێوان سیستەمی پەرلەمانی Ùˆ سەرۆکایەتیدا‌
« سەروەریی یاسا
« Ú•Û†ÚµÛŒ یاسا Ù„Û• پراکتیزەکردنی ئەخلاقی ڕاگەیاندندا
« Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ یاسای پرەنسیپی مافی چارەی خۆنووسین
« زمان Ùˆ ناسنامه‌ی نیشتمانی

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون