PÊNÛS
 
زمانی به‌سته‌زمان 
     2016-12-05
ئارام مستەوفی

زمانی به‌سته‌زمان

ئارام مستەوفی، Ù†ÙˆÙˆØ³Û•Ø± Ùˆ وەرگێڕ

ستاندارد له ‌زماندا، واته‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ نووسینی هاوبه‌Ø´ Ùˆ به‌كارهێنانی له ‌فێرگه‌ Ùˆ میدیادا. ئه‌Ù… شیوه ‌هاوبه‌شه‌یش Ú†Ù‡‌ندین مه‌به‌ست Ùˆ ده‌ره‌نجامی هه‌Ù† كه ‌هه‌ندێكیان بریتین له‌:

  • پاراستن Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی زمان
  • خزمه‌تكردن به‌ ڕۆشنبیریی نه‌ته‌وه‌یی
  • چێكردنی یه‌كێتیی و، په‌یوه‌ندیی پته‌Ùˆ له ‌نێوان هه‌موو خه‌ÚµÙƒÛŒ وڵاتدا
  • ئاسووده‌یی Ùˆ متمانه‌ÛŒ خوێنه‌ر، یان گوێگری میدیا

له ‌هه‌ر وڵات یان زمانێكی پڕزاراوه‌دا، به ‌هۆكاری جۆربه‌جۆر Ùˆ له‌به‌ر هه‌لومه‌رجی تایبه‌تی (سیاسی، مێژوویی)ØŒ زاراوه‌یه‌Ùƒ Ú¯Ù‡‌شه‌ ده‌كات Ùˆ له ‌دۆخی گونجاو Ùˆ تایبه‌تدا، ده‌بێته‌ زمانی پێوه‌ر، یان ستانداردی ئه‌Ùˆ وڵاته‌. ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی هه‌بوونی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، مه‌رجی گرنگ Ùˆ سه‌ره‌كین بۆ به‌دیهاتنی زمانی ستاندارد، به‌ڵام جاری وایه‌ به‌بێ ئه‌وانه‌یش له‌ بازنه‌یه‌ÙƒÛŒ نافه‌رمی Ùˆ به‌ هه‌ÙˆÚµÛŽÙƒÛŒ ڕۆشنبیرانه ‌Ùˆ فه‌رهه‌نگی، كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ÛŒ له‌ هه‌ستی نه‌ته‌وه‌ییدایه‌ØŒ ئه‌وه‌ Ú•ÛŽÙƒ ده‌كه‌ÙˆÛŽ Ùˆ ده‌كرێ، نه‌ته‌وه‌ÛŒ بێده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیش ببنه‌ خاوه‌Ù†ÛŒ زمانی ستاندارد.

ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی به‌رده‌وام باس له‌سه‌ر نه‌بوونی زمانی ستانداردی كوردی ده‌كرێ، به‌ڵام له ‌ڕوانگه‌یه‌كه‌وه‌ ده‌توانین بڵێین ئه‌Ùˆ ستاندارده‌مان هه‌یه‌. له ‌به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆری كوردستان (ڕۆژهه‌ڵات Ùˆ باشوور) زاراوه‌ÛŒ كرمانجیی ناڤین (سۆرانی)ØŒ بووه‌ته‌ زاراوه‌ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ و، له‌مێژساڵه‌ ئه‌Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÛŒ بۆ خۆی ته‌رخان كردووه‌ و، ئاخێوه‌رانی زاراوه‌ Ùˆ بنزاراوه‌كانی دیكه‌یش وه‌كوو پێوه‌ر چاوی Ù„ÛŽ ده‌كه‌Ù† Ùˆ به‌‌كاری ده‌هێنن.

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ Ú†Û†Ù† ئه‌Ùˆ زاراوه‌یه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌ Ùˆ بووه‌ته‌ زاراوه‌ÛŒ سه‌ره‌كی، بابه‌تێكی جیاوازی مێژوویییه‌ و، ده‌بێ سه‌ربه‌خۆ باسی لێوه‌ بكرێت Ùˆ ئه‌Ùˆ قۆناغانه‌ Ù„ÛŽÙƒ بدرێنه‌وه‌ كه ‌پێیدا تێ په‌ڕیوه‌. به‌ڵام له ‌هه‌ر حاڵدا، ئێستا له ‌ڕوانگه‌ÛŒ هه‌مووانه‌وه‌ زمانی فه‌رمیی كوردانه‌ و، بۆ سه‌لماندنی ئه‌Ù… ڕاستییه‌یش ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ كه‌ ده‌بینین كه‌لهوڕی كرماشان Ùˆ ئیلام، هه‌ورامیی گونده‌ دووره‌ده‌سته‌كانیش بۆ نووسین Ùˆ ئاخافتنی فه‌رمی به‌كاری ده‌هێنن و، به‌زمانێكی بێگانه‌ Ùˆ نامۆیشی نازانن.

هیچ گومان له‌وه‌دا نییه ‌كه ‌هه‌موو كاتێك "لانی كه‌Ù… له‌ Ú†Ù‡‌ند ده‌یه‌ÛŒ ڕابردوودا" له‌ كوردستانی باشوور، ڕووناكبیر Ùˆ نووسه‌رانی ئه‌Ù… به‌شه‌ØŒ زۆرترین كاریان له‌سه‌ر زمان Ùˆ فه‌رهه‌Ù†Ú¯ÛŒ زمانیی كردووه‌ Ùˆ بوونه‌ته‌ سه‌رچاوه‌یه‌ÙƒÛŒ جێمتمانه‌ بۆ پارچه‌كه‌ÛŒ دیكه‌ØŒ واته‌ كوردستانی ڕۆژهه‌ڵاتیش. ÙƒÛ†Ú•ÛŒ زانیاریی كورد له ‌به‌غدا Ùˆ به‌رهه‌مه‌ چاپكراوه‌كانی، نموونه‌ÛŒ هه‌ره ‌دیار Ùˆ ئاشكرای ئه‌Ù… بابه‌ته‌Ù†.

له‌ دوای ڕاپه‌ڕین Ùˆ ئازادبوونی باشووریش، فراوانیی میدیا Ùˆ Ú†Ù‡‌شنێك له ‌سه‌ربه‌خۆیی له‌Ù… به‌شه‌دا، به‌بێ هیج سێ Ùˆ دوویه‌Ùƒ ئێره‌ÛŒ كرده‌ ‌سه‌رچاوه‌ و، كاریگه‌رییه‌كه‌ÛŒ تا ڕاده‌یه‌كه‌‌ØŒ كه‌ گۆڕانكاری له‌ زمان Ùˆ نووسینی هه‌موو خه‌ڵكانی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستانیشدا به‌دی هێناوه‌.

سه‌ره‌ڕای گرنگیی حاشاهه‌ڵنه‌گری بابه‌ته‌كه ‌Ùˆ ئه‌Ùˆ هه‌موو هه‌ÙˆÚµ Ùˆ ته‌قه‌للایه‌ÛŒ كه ‌پێشتر بۆ یه‌كده‌ستكردنی زمانی كوردی دراوه، به‌داخه‌وه ‌ئێستا میدیای كوردی، پشێوی Ùˆ ئاڵۆزییه‌ÙƒÛŒ تێدا دروست كردووه‌ØŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بڵێین ڕیسه‌كه‌ÛŒ Ù„ÛŽ كردووینه‌ته‌وه‌ به‌ خوری، زێده‌ڕۆییمان نه‌كردووه.

زمان سه‌ر به ‌هیچ حزب، لایه‌Ù†ÛŽÙƒÛŒ سیاسی Ùˆ فیكرییەوە نییه‌ØŒ به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ له‌ كوردستان ئه‌ویش دابه‌Ø´ كراوه‌ و، میدیای هه‌ر لایه‌Ù†ÛŽÙƒÛŒ سیاسی، به ‌جۆرێكی تایبه‌تی خۆی مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌كات. بڕوا به ‌دیموكراسی Ùˆ فره‌Ú†Ù‡‌شنی، بابه‌تێكی جێی ڕیزه‌ Ùˆ كه‌س نكۆڵیی Ù„ÛŽ ناكات. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر حزبێكی Ú†Ù‡‌Ù¾ له ‌میدیای خۆیدا باسی ماركسیزم Ùˆ سۆسیالیزم ده‌كات و، لایه‌Ù†ÛŽÙƒÛŒ ئیسلامییش خه‌ریكی په‌ره‌پێدانی بیروباوه‌Ú•ÛŒ ئایینییه‌ØŒ مافی خۆیانه‌ و، ده‌سه‌ڵاتیش بۆ پێشێلنه‌كردنی ئازادیی ڕاده‌ربڕین Ùˆ پلۆڕالیزم Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یان Ù„ÛŽ ناگرێت، ئه‌مه‌ بابه‌تێكی جوان Ùˆ جێگه‌ÛŒ په‌سه‌نده‌ØŒ به‌ڵام به ‌Ú† زمانێك؟

لانی كه‌Ù… له ‌ڕووی زمانه‌وانییه‌وه‌ØŒ ده‌بێ سه‌نته‌رێك بۆ لیپرسینه‌وه‌ هه‌بێت Ùˆ ڕیگه‌ نه‌دات هه‌ر كه‌س Ùˆ لایه‌Ù†ÛŽÙƒ به ‌ئاره‌زووی خۆی Ú¯Ù‡‌مه‌ به ‌زمان بكات؛ چونكە ئه‌وه‌یان بابه‌تێكی نه‌ته‌وه‌یییه‌ Ùˆ پێوه‌ندیی به‌ میلله‌تێكه‌وه‌ هه‌یه‌. به‌ واتایه‌ك، ده‌بێ دیكتاتۆرییه‌Ùƒ له‌مه‌Ú• زمان هه‌بێت و، ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، Ú•Û†ÚµÛŒ  له‌ داڕشتنی سیاسه‌تی زماندا هه‌بێ.

له ‌میدیای كوردیدا، به‌تایبه‌ت ئه‌Ùˆ ده‌مه‌ÛŒ كه ‌سه‌روكار له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وه‌رگێڕانه‌ØŒ زمانی كوردی به‌ڕاستی له‌ په‌له‌قاژه‌دایه‌ و، بیسه‌ر هه‌ست به‌ ده‌سته‌وه‌ستانی Ùˆ كڵۆڵیی زمانه‌كه‌ÛŒ ده‌كات. هۆكاری هه‌ره ‌سه‌ره‌كیش، نه‌بوونی ئه‌Ùˆ سیاسه‌ته‌ زمانییه‌ و، كه‌مته‌رخه‌میی گشتگیره‌ Ù„Û• ئاست زمانه‌كه‌ماندا‌. ئه‌Ù… ده‌قه‌ÛŒ خواره‌وه‌ØŒ وه‌رگێڕانی ئاخافتنێكی عه‌ره‌بییه‌ كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ "‌تی Ú¤ÛŒ"یه‌ÙƒÛŒ ئه‌Ù… كوردستانه‌دا كراوه‌ Ùˆ په‌خشیش بۆته‌وه‌: "ئێمه‌ØŒ ده‌بێ بڵێین سه‌باره‌ت به‌ من، له‌ مووسڵ كوردی دهۆك Ùˆ كوردی هه‌ولێر به‌شێكن له ‌ناوچه‌كه‌ØŒ هه‌ست ده‌كات یان زیاتر دڵگران ده‌بێت به‌ له‌ ده‌ستدانی ئاسایش له ‌كه‌سێكی دیكه‌ كه ‌له‌ پارێزگاكانی باشووره‌وه ‌بێت، بۆیه‌ ئێمه‌ هیچ هه‌ستیارییه‌كمان نیه‌-هه‌ستیاریمان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كه‌س نیه‌ØŒ جگه‌ له‌Ùˆ لایه‌نه‌..."

به‌رده‌نگ، Ú†ÛŒ له‌Ù… بابه‌ته‌ تێ ده‌گات؟ یان ده‌بێ خێرێ ببه‌خشێ Ùˆ وابزانێ خه‌ونی دیوه‌ØŒ یان ده‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ باش بیری Ù„ÛŽ بكاته‌وه‌ تاوه‌كوو مه‌ته‌ڵ، ماناكه‌ÛŒ هه‌ڵبدات. ئه‌مه‌ له ‌كاتێكدایه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ یاسای میدیا له‌ هه‌موو دنیادا، هه‌واڵ یان ڕاپۆرتێكی له‌Ù… Ú†Ù‡‌شنه،‌ ده‌بێ به‌ساناترین زمان Ùˆ Ú•Ù‡‌وانترین شێوه‌ بگه‌یه‌ندرێته‌ به‌رده‌نگ، تا بۆ تێگه‌یشتنی، پێویستی به‌ هیچ ڕامان Ùˆ وردبوونه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ تایبه‌ت نه‌بێ. ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی له‌ نموونه‌ÛŒ ئاوادا، ئه‌Ú¯Ù‡‌ریش تێ نه‌گات لۆمه ‌ناكرێ، چونكه‌ به‌ڕاستی هیچی به‌سه‌ر هیچه‌وه ‌نییه‌.

ئه‌Ù… نموونه‌یه ‌Ùˆ سه‌دانی دیكه‌ÛŒ له‌Ù… Ú†Ù‡‌شنه،‌ وا ده‌كه‌Ù† بڵێین، بینەر Ùˆ بیسه‌ری میدیای كوردی، ده‌بێ به‌Ù¾ÛŽÛŒ تێگه‌یشتنی خۆی هه‌واڵ Ùˆ ڕاپۆرته‌كان وه‌ربگرێ Ùˆ شتێكیان Ù„ÛŽ هه‌ڵێنجێنێ. له‌Ùˆ بابه‌ته‌دا كه ‌به ‌نموونه‌ هێناومه‌ØŒ مه‌به‌ستی ئه‌Ùˆ كه‌سه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بڵێ: "به‌Ø´ÛŽÙƒ له ‌دانیشتووانی مووسڵیش كوردن، هه‌ر بۆیه‌ بابه‌تی ئاسایشی ناوچه‌كه‌ ئه‌وه‌نده‌ÛŒ بۆ ئه‌وان گرنگه‌ØŒ بۆ خه‌ÚµÙƒÛŒ باشووری عێراق گرنگ نییه‌ØŒ له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ كه ‌ئێمه‌ له ‌كورد دڕدۆنگ Ùˆ به‌گومان نین."

له‌ هیچ وڵاتێكی ئه‌Ù… دنیایه‌دا، جگه‌ له ‌كوردستان، بێژه‌ر Ùˆ پێشكه‌شكاری ڕادیۆ Ùˆ تی Ú¤ÛŒ به‌بێ ڕاهێنران، به‌تایبه‌ت له‌ ڕووی زمانه‌وانییه‌وه،‌ مافی ئه‌وه‌یان نییه‌ بچنه‌ ستۆدیۆ Ùˆ قسه‌ بۆ خه‌ÚµÙƒ بكه‌Ù†. لێره‌ØŒ سه‌ره‌ڕای نه‌بوونی خولی ڕاهێنان Ùˆ فێركردنی چۆنیه‌تیی كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ زمان، له ناو خودی میدیایشدا، به‌Ø´ÛŽÙƒ بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌ دیاری Ù†Û•‌كراوه‌.

هه‌روه‌Ùƒ ئاشكرایه‌ØŒ ژماره‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر تی ڤیی كوردی، به‌ توانای په‌خشی ئاسمانی Ùˆ لۆكاڵ له‌ هه‌رێمی كوردستان دامه‌زراون كه‌ به‌رده‌وام خه‌ریكی دۆبلاژ Ùˆ بڵاوكردنه‌وه‌ÛŒ درامای بیانین و، به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆری بینه‌ریان بۆ لای خۆیان ڕاكێشاوه‌ و، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر سیاسه‌تێكی زمانیی ڕێكوپێك له ‌كوردستان هه‌بوایه‌ Ùˆ ئه‌وانیش ناچار كرابان په‌یڕه‌ÙˆÛŒ Ù„ÛŽ بكه‌ن، بێ ئه‌ملا Ùˆ ئه‌ولا كێشه‌ÛŒ زمانمان له‌سه‌دا هه‌شتا چاره‌سه‌ر ده‌بوو.

وه‌Ú•Ú¯ÛŽÚ•ØŒ پێویسته‌ جگه ‌له‌ زانینی زمان، شاره‌زای فه‌رهه‌Ù†Ú¯ Ùˆ كەلتووری ئاخێوه‌رانی هه‌ردوو زمانی "سه‌رچاوه‌ Ùˆ مه‌به‌ست" بێ، به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌ لای وه‌رگێڕی دراماكان به‌دی ناكرێت و، زیاتر هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ین كه‌ له‌ زمانی "مه‌به‌ست"ØŒ واته‌ زمانی دایكیی خۆیاندا، ÙƒÛ†Úµ Ùˆ ناشاره‌زان.

له ‌زمانی وه‌رگێڕانی هه‌موو دراما كوردییه‌كاندا، شه‌Ù‚ÚµÛŒ زمانی سه‌رچاوه،‌ به‌ڕوونی دیاره‌ و، ده‌قه‌كان وایان Ù„ÛŽ نه‌كراوه‌ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ Ùˆ بۆی كوردانه‌ به‌خۆوه‌ بگرن. له ‌دراما دۆبلاژكراوه‌كاندا، لاوازیی زمانی كوردی تا ڕاده‌یه‌كه‌ØŒ كه‌ "قوڕ" ده‌بێته‌ "خۆڵی ته‌Ú•"ØŒ "ماین" ده‌بێته‌ "ئه‌سپی Ù…ÛŽ" Ùˆ... به‌Ù… جۆره‌‌ وشه‌ Ùˆ زاراوه‌ÛŒ ئه‌سڵ Ùˆ Ú•Ù‡‌سه‌Ù†ÛŒ كوردی فڕێ ده‌درێن Ùˆ له‌بیر ده‌كرێن. له ‌داڕشتنی ڕسته‌كانیشدا، به‌ شێوازی زمانی "سه‌رچاوه‌" بیر ده‌كرێته‌وه ‌Ùˆ ڕێزمانی كوردی بزر ده‌بێ و، شووكردن، یان ژنهێنانی كوردانه ‌ده‌بێته‌ "ئه‌نجامدانی پرۆسه‌ÛŒ هاوسه‌رگیری"ØŒ ئه‌وه‌ÛŒ دڵی وه‌ستاوه‌ "تووشی ڕاوه‌ستانی دڵ بووه‌" Ùˆ... ! جگه‌ له‌مانه‌یش، ئه‌Ùˆ شێوازی زمان Ùˆ قسه‌كردنه‌ÛŒ بۆ فیلم Ùˆ درامایه‌ÙƒÛŒ مێژوویی، كه‌ باسی سه‌رده‌Ù…ÛŒ بیزانس ده‌كات، هه‌ر هه‌مان شێوازه‌ كه‌ بۆ درامای عاشقانه‌ÛŒ 2015 به‌كار دێت.

Ú¯Ù‡‌لۆ، ئه‌Ù… هه‌موو هه‌ÚµÙ‡ ‌Ùˆ په‌ÚµÙ‡‌یه‌ØŒ ته‌نیا له‌به‌ر ناشاره‌زاییی وه‌رگێڕه‌كان له ‌زماندایه‌ØŸ بێ گومان نا.  Ø¦Ù‡‌مه‌ كه‌مته‌رخه‌میی میدیای كوردییه‌ و، بیركردنه‌وه‌ له‌ قازانج Ùˆ ڕاكێشانی ڕێكلامه. به‌ڵام خه‌تابارتر له‌ میدیایش، ده‌سه‌ڵاتی وڵاته‌كه‌یه‌ كه ‌لێیان ناپێچێته‌وه‌ Ùˆ سه‌رگیری Ùˆ به‌رگیرییان ناكات. به‌داخه‌وه‌ ئێمه‌ÛŒ كورد، ‌كاتێك بووینه‌ خاوه‌Ù†ÛŒ میدیای سه‌ربه‌خۆ Ùˆ خۆماڵی، هونه‌ر Ùˆ ئه‌ده‌ب هیچ بایه‌خێكیان نه‌ما له ‌لامان و، ته‌نیا بوونه‌ته‌ ئامرازێك بۆ بازرگانیكردن.

له‌ كۆتاییدا، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی كوردستان له‌سه‌ر ئه‌Ù… بابه‌ته‌ بڕیارێك نه‌دات و، سیاسه‌تی زمان دیاری نه‌كات، هه‌رگیز چاره‌سه‌ر نابێت و، له‌وه‌ ترازاوه‌ Ú©Û• نووسه‌ر، شاعیر Ùˆ ڕۆشنبیر ده‌ره‌قه‌تی بێن.‌

 
 
« ده‌وڵه‌ته ‌مۆدێڕنه‌كان Ùˆ شوناسی نه‌ته‌وه‌یی
« دەوری دەوڵەتان Ùˆ نەتەوەسازی
« شوناسی نه‌ته‌وه‌یی؛ هه‌وێنی یه‌كگرتن
« ڕاگه‌یاندن Ùˆ زمان
« زمانی به‌سته‌زمان
« زەرەر Ù„Û• نیوەیش بگەڕێتەوە، قازانجە
« ناسنامەی مێژوویی

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون