PÊNÛS
 
قه‌یرانێكی شاراوه‌ Ùˆ مه‌ترسیدارتر Ù„Û• قەیرانەکانى Ú•Û†Ú˜ 
     2016-12-03
هودا زەنگەنە

قه‌یرانێكی شاراوه‌ Ùˆ مه‌ترسیدارتر Ù„Û• قەیرانەکانى Ú•Û†Ú˜

 

هودا سابیر زەنگەنە، دبلۆم له‌ یه‌كسانیی جێنده‌ری

"جۆری Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز، هه‌رگیز پێودانگ نییه‌ بۆ چۆنێتیی بیركردنه‌وه‌Ùˆ هه‌ڵسوكه‌وت Ùˆ كردار، به‌ڵكوو جۆری بیركردنه‌وه‌ Ùˆ تێگه‌یشتن Ùˆ پێگەیشتنى مرۆڤ (Ú† پیاو، Ú† Ú˜Ù†)  پێودانگە بۆ ناسینەوەى هه‌ڵسوكه‌وت Ùˆ كردار؛ به‌Ùˆ واتایه‌ی، سروشتى بیركردنه‌وه‌مان، بریارى ڕاست Ùˆ چەوتمان Ù¾ÛŽ دەدات Ùˆ ڕەفتارى باش Ùˆ ناباشمان Ù¾ÛŽ Ø¯Û•Ù†ÙˆÛŽÙ†ÛŽØŒ نه‌Ùƒ جۆری Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كه‌مان."

تا دێ، کۆمەڵگەى کوردى لە ڕووى ئوڵفەتگرتن و پێوەنووسانى بە سیستەمە کۆنەباوەکانییەوە، قەیرانەکانى قووڵتر دەبنەوە. ئەوەتانێ ڕۆژ نییە سەدبارەبوونەوەى هەواڵى ئازاربەخشى کۆمەڵایەتى موچڕک بە جەستەماندا نەهێنێت. بەجۆریک وای لێ هاتووە ڕوودان و، دواتر بڵاوکردنەوە و بیستن و بینینیان قاڵبێکى سروشتیى وەرگرتووە و، هەمووانیش دێین ڕستە و وشە سواوەکان دەڵێینەوە و دەستاودەستى پێ دەکەین. هەمووان دێین دەربارەى لق و قەدى دارە کلۆربووەکان دەدوێین، کەممان، هەم توانا و هەم ویستى قسەکردنمان لەسەر گەڕانەوە بۆ چارەسەرکردنى ڕەگى دارەکە هەیە، کە سەرچاوەى کلۆربوونى کرۆک، لق و پۆپ و قەدى دارە کلۆربووەکەیە؛ هەر بۆیەیشە، بەدەست قەیرانە زۆرەکانمانەوە گیرۆدە و کەنەفت بووین. جا بەشێک لەو قەیرانانە، گرێدراون بە ژیان و مانەوە و بەردەوامیمان لە ئەمڕۆدا و، بۆی هەیە بە شەو و ڕۆژێک، یان بە بڕیارێک لەکۆڵمان ببنەوە. هەندێ قەیرانیشمان هەن، دەستیان خستۆتە ناو دەستمانەوە و وەک بنێشتى جوێنراو پێمانەوە نووساون و بەئاسانى لێمان نابنەوە؛ چونکە یان نازانین، یان ناتوانین، یان دەزانین و دەشتوانین، بەڵام بە هەر ئەگەرێک بێ، ئیرادەمان نییە لە برى بڕینەوەى دارە کلۆربووەکە، تەورێک یان چەند تەورێک لە ڕەگى دارەکە بوەشێنین و لە ڕیشەوە هەڵی کێشین.

ئەگەر سەرنج بدەینە یەکێک Ù„Û•Ùˆ تەنگژە گەورانەى Ú©Û• ÙˆÛ•Ú© تۆڕى جاڵجالۆکە  Ù„ەناو کون Ùˆ کەلەبەرەکانى زۆرینەى ماڵ Ùˆ خێزانەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ ئێمەدا هەن، بریتییە Ù„Û• قەیرانى کۆڵەوارى Ùˆ لێكتێنەگەیشتن Ùˆ لێکحاڵینەبوونى نێوان هەردوو ڕەگەزى "Ú˜Ù†" Ùˆ "پیاو" یاخود "Ú©ÙˆÚ•" Ùˆ "Ú©Ú†". قسەى ئێمە لەسەر تەنیا قەیرانى لێکتێنەگەیشتنى ئەو دوو ڕەگەزە نییە Ù„Û• شوێنی کار، بازاڕ Ùˆ ناوەندە جۆربەجۆرەکاندا، چونکە هەر جۆرە بەریەککەوتنێکى توند Ùˆ لێکحاڵینەبوونى نێوان ئەو دوو ڕەگەزە، Ù„Û• بەرامبەردا چەندین دەرگه‌ Ùˆ Ùˆ هەڵبژارده‌ÛŒ کراوە هەن، Ú©Û• دەتوانین لێیانەوە بڕۆینە دەرەوە Ùˆ خۆمانى Ù„ÛŽ دەرباز بکەین. بەڵام با سەرنج بدەینە ئەو هەموو Ú©ÛŽØ´Û• گەورانەى Ú©Û• لەناو دیوارى ماڵەکاندا ÙˆÛ•Ú© قوڵپى ئاوێکى گەرم، بەبێ هاوار Ùˆ دەنگەدەنگ دەکوڵێ و، کەسیشمان ئاگامان Ù„Û• حاڵى ئەو ئاگر Ùˆ قوڵپە بێهاوارانە نییە!

Ú©ÛŽ هەیە ئەوەندە بوێر بێ قسە لەسەر دەستکاریکردنى ئەو پرۆسەى هاوسەرگیرییە بکات Ú©Û• بەبێ ویستى خۆمان بەسەرماندا سەپێنراوە، Ù„Û• کاتێکدا زۆرینەى Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ کەڵەکەبووى نێوان ئەم دوو ڕەگەزە، پەیوەستە بەو سیستەمە کارەساتهێنەى Ú©Û• تا دێ خێزانەکانى ئێمەى لەسەر بینا دەکرێ، بەبێ ئەوەی پڕۆژەمان بۆ پێداچوونەوە Ùˆ هەڵسەنگاندن Ùˆ لەبێژینگدانى دەرەنجامە باش Ùˆ خراپەکانى هەبێ. بۆ دەبێ Ù„Û• ماوەى تەنیا یەک ساڵدا (8) هه‌زار تەڵاق Ùˆ جیابوونەوە Ù„Û• هەرێمێکى بچووکى ÙˆÛ•Ú© هەرێمى ئێمەدا بێنە ناو دادگه‌کانەوە، بەڵام بۆ چاره‌سه‌ری كێشه‌كان، کەس خۆى Ù„ÛŽ نەکات بە خاوەن؟! بۆ دەبێ ناوەندێکى مەدەنى نەبێ، بۆ تێگەیاندن Ùˆ لێکحاڵیکردنى ئەو دوو ڕەگەزە بەر Ù„Û• پرۆسەى پێکەوەژیانیان، پرۆژەى هەبێ؟! Ù„Û• کاتێکدا بە شێوەیەکى فەرمى، زیاتر Ù„Û• (3) هه‌زار ڕێکخراوى مەدەنى، ناوەندى مافەکانى ژنان، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ØŒ یەکێتی پیشەیى، سەندیکا Ùˆ ناوەندى بڵاوکردنەوەى ڕۆشنبیرى Ùˆ خێزانیمان هەیە!

گرفتى هەرە سەرەکيى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ پاشکەوتوو ئەوەیە Ú©Û•ØŒ دامەزراوە مەدەنی، ئەکادیمى، یاسایى، فەرمى Ùˆ میدیایییەکانیش لەژێر هێژموونی ئەو Ú©Ù‡‌لتوورە لەقاڵبدراوەدان Ú©Û• Ú©Û†Ù‰ کۆمەڵگه،‌ Ù¾ÛŽÙˆÛ•Ù‰ گیرۆدە بووە. جا ئەم داخراوییە کۆمەڵایەتییە، چونکە دەرچەکانى پێکئاشنابوونى بە ڕووى ئەم دوو ڕەگەزەدا واڵا نەکردووە، هەر بۆیە، نایشتوانن ناواخنى یەکتریش بخوێننەوە Ùˆ Ù„ÛŽÛŒ تێبگەن. بۆیە دامەزراوەکانى سەرەوەیش کاریان بۆ شکاندنى بەستەڵه‌Ú©Ù‰ ئەم داخراوییە نەکردووە، چونکە ئەوانیش لەژێر کاریگەریى بیرکردنەوەى گشتیى کۆمەڵایەتیدان!

قەیرانى بەهە‌ڵەخوێندنەوە بۆ ئەوی تر

گرفتى لاوازیى ڕۆشنبیریی خوێندنه‌وه ‌و، بینینى دیوى ناوەوەى یه‌کتری Ù„Û• لای هه‌ردوو Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زى "نێر" Ùˆ "Ù…ÛŽ"ØŒ ÙˆÛ•Ú© گرێى نەخۆشیى شێرپەنجەیە، هێواش هێواش لاشەى دامەزراوەى خۆیان Ùˆ خێزانەکانیش دادەڕزینن. به‌Ùˆ واتایه‌ÛŒ پیاوى ئێمە Ùˆ ژنى ئێمە، هیچ جۆره‌ خوێندنه‌وه‌یه‌Ú©ÛŒ زانستییان بۆ لایه‌Ù†ÛŒ سایکۆلۆژی Ùˆ بایۆلۆژیی یەکترى نییه‌ØŒ یان زۆر لاوازە. کاتێک ئه‌Ù… دوو Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه،‌ ئاستى مەعریفییان له‌باره‌ÛŒ دیوى ناوەوەى یه‌کترى لاواز بوو، Ú©Ù‡‌واته‌ ناشزانن Ú†Û†Ù† هه‌ڵسوکه‌وت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌کتر بکه‌ن، لەوێیشەوە، دەبن بە کارگەیەکى بەرهەمهێنانى نەوەیەکى Ú©Û†‌ڵەوار.

کێشه‌Ú©Ù‡‌ له‌وێوه‌ سه‌ر هه‌ڵده‌دات Ú©Ù‡‌ پیاوێک Ù¾ÛŽÛŒ وا بێت، ویست Ùˆ ئاره‌زوو Ùˆ بیرکردنه‌وه‌ÛŒ Ú˜Ù†ÛŽÚ©ØŒ وه‌Ú© Ù‡ÛŒ ئه‌وه‌ و، ده‌یه‌وێت به‌Ùˆ جۆره‌ هه‌ڵسوکه‌وتی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بکات Ú©Ù‡‌ خۆی ده‌یه‌وێت. بۆ ئافره‌تێکیش بیرکردنه‌وه‌ بەم ئاراستەیە سه‌باره‌ت به‌ ڕەگەزى پیاو، ڕامان دەکێشێتە ناو هه‌ÚµÙ‡‌یه‌Ú©ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ÙˆÛ•‌ØŒ چونکه‌ ئه‌Ùˆ جیاوازییه‌  Ù„Û• جیناتەکانى سایکۆلۆژی Ùˆ بایۆلۆژییه‌ÛŒ له ‌نێوان ئه‌Ù… دوو Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌دا موتوربە کراوە، هه‌رگیز ÙˆÛ•Ú© یەکیان Ù„ÛŽ نایەت؛ چەندەیش Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زێک بیهەوێ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زێکی تر، ناچاری چۆنێتیی بیرکردنه‌وه‌ Ùˆ ئاره‌زوو Ùˆ ویستی خۆی بکات.

ئه‌Ù… بابه‌ته،‌ Ú•ÛŽÚ© ئه‌Ùˆ نموونه‌یه‌مان دێنێته‌ Ù¾ÛŽØ´ چاو، کاتێک منداڵێک پێنووسێکی ده‌ده‌یته‌ ده‌ست و، Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ڵێیت ئه‌مه‌ پێنووسه‌ و، ناوه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ فێر ده‌Ú©Ù‡‌یت تا فێر ده‌بێت بڵێت پێنووس، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ  نازانێت پێنووس بۆچی به‌کار دێت، Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ بیکات به‌ ده‌میدا، یان بیکات بە چاویدا. کەواتە، بۆ ئەوەى بزانێت پێنووس Ù„Û• بنەڕەتدا چییە Ùˆ بۆچى بەکار دێ، دەبێ فێرى بکەین Ùˆ تێی بگەینین. كه‌واته‌ ئێمه‌‌ ده‌زانین Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زێکی تر هه‌یه‌ به ‌ناوی "نێر – پیاو – Ú©ÙˆÚ•"ØŒ یان "Ù…ÛŽ –Ú˜Ù† – Ú©Ú†"ØŒ به‌ڵام Ù†Û• خۆمان دەزانین Ú†Û†Ù† مامەڵەیەکى تەندروستیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بکەین، Ù†Û• هیچ به‌رنامه‌یه‌كیشمان بۆ ناساندنى سایکۆلۆژیى ئەم دوو ڕەگەزە بە یەکتر هەبووه‌. تەنیا دەرەنجامە تراژیدییەکانیان دەبینین Ùˆ دەخوێنینەوە، Ú©Û• Ù„Û• دەرەنجامى لاوازیى په‌روه‌رده‌ÛŒ خێزانی Ùˆ دامەزراوە جۆربەجۆرەکان پێشکەشى کۆمەڵگەیان کردووە.

لایەنیکى دیکەى بەهەڵەتێگه‌یشتنی ئێمه‌ بۆ ناساندن Ùˆ هەڵسەنگاندنى ڕەگەزەکان، به‌ جۆریک بووە Ú©Û• ئه‌وه‌Ù‰ Ù„Û• Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی "نێر – پیاو – Ú©ÙˆÚ•" بێ، هه‌میشه‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی "Ù…ÛŽ – Ú˜Ù† – Ú©Ú†" ده‌Ú†Ù‡‌وسێنێته‌وه‌. لەویشه‌ÙˆÛ• چاوه‌ڕوانیی ئێمه‌ له‌  Ú•Û•Ú¯Û•Ø²Ù‰ پیاو ئه‌وه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ØŒ ده‌سه‌ڵاتدار Ùˆ Ú†Ù‡‌وسێنه‌ر Ùˆ پێشێلکاره‌ به‌رامبه‌ر به‌ ڕەگەزى ئافره‌ت و، Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌Ú©Ù‡‌یشی ئه‌وه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ مادام Ù„Û• ڕەگەزى‌ ئافره‌ته‌ØŒ بۆیه‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ ده‌Ú©Ù‡‌ین ستەملێکراو Ùˆ Ú†Ù‡‌وساوه‌ بێت! واته‌ ئێمه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ جۆری Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌کان، Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ تاکه‌کانمان دیاری کردووه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ ئه‌مه‌ دروست ئەو چەمکەیە Ú©Ù‡‌ Ù¾ÛŽÛŒ ده‌گوترێت "جیاوازیی جێنده‌ری" و، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ ڕۆژاوایى، بە نەخشەڕێگە ڕووبەڕووى بوونەتەوە.

له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌ÛŒ هه‌رگیز جۆری Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز، په‌یوه‌ندیی به‌ چۆنێتیی بیرکردنه‌وه‌ Ùˆ بڕیاردانی تاک له‌ناو کۆمه‌ڵگەدا‌ نییه، بۆ نموونە: کاتێک دوو Ú©Ú†ÛŒ ناو دوو خێزانی نزیک له‌ یه‌کتر، ده‌یانه‌وێت له‌ پرۆسه‌ÛŒ خوێندن به‌رده‌وام بن، باوکی یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌ Ú©Ú†Ù‡‌کان به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاستی تێگه‌یشتن Ùˆ بیرکردنه‌وه‌ÛŒ خۆی، ده‌ستی Ú©Ú†Ù‡‌Ú©Ù‡‌ÛŒ دەگرێت و، له‌ به‌رده‌وامبوون له‌ پرۆسەى خوێندن پشتیوانیی ده‌کات، به‌ڵام باوکی Ú©Ú†ÛŽÚ©ÛŒ تر له‌ خێزانێکی تر، ڕێگری ده‌کات له‌وه‌ÛŒ Ú©Ú†Ù‡‌Ú©Ù‡‌ÛŒ له‌ خوێندن به‌رده‌وام بێت و، هه‌ر زوو ده‌یه‌وێت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú©Ù‡‌سێکدا هاوسه‌رگیریی Ù¾ÛŽ بکات Ú©Ù‡‌ باوکه‌Ú©Ù‡‌ هه‌ÚµÛŒ ده‌بژێرێت، نه‌Ú© به ‌ویست Ùˆ خواست Ùˆ ئارەزووى Ú©Ú†Ù‡‌Ú©Ù‡‌ خۆى! ئه‌مانه‌ نموونه‌ÛŒ دوو پیاون له‌ هه‌مان Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز (نێر). Ú†Ù‡‌ندین نموونه‌ÛŒ تری زیندوو، Ú©Ù‡‌ به‌رچاوترینیان Ú•Û†Úµ Ùˆ دڵسۆزیی ئه‌Ùˆ پیاوانه‌یه‌ هاوشانی ژنانی خه‌باتکار له ‌پێناو پرسی یه‌کسانی له‌ مه‌یدانه‌Ú©Ù‡‌دا، به‌بێ ماندووبوون له‌ Ú†Ù‡‌ندین Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌دا Ú•Û†ÚµÛŒ کاریگه‌ر ده‌بینن، له ‌لایه‌Ú©ÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ به‌داخه‌وه‌ Ú†Ù‡‌ندین ژنمان هه‌Ù† Ú©Ù‡‌ بوونه‌ته‌ فاکتەرى Ú†Ù‡‌ندین کاره‌ساتی کۆمه‌ڵایه‌تی.

دەروونناسى مەزن "ئەریک فرۆم" Ù„Û• کتیبى "بەناوى ژیانەوە" گوتوویەتى Ú©Û• ئەوەى جۆرى کەسایەتیى تاک دیاری دەکات، یان "کاریگەریى بۆماوەیی"ØŒ یان "کاریگەریى پەروەردە Ùˆ ژینگەى کۆمەڵایەتى"یه‌ØŒ ئاراستەى بیرکردنەوەى تاک دیاری دەکەن.

Ú©Ù‡‌واته‌ لێره‌دا ئه‌وه‌مان بۆ ده‌ره‌Ú©Ù‡‌ÙˆÛŽ که،‌ جۆری Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌کان پێوه‌ر نین بۆ چۆنێتیی هه‌ڵسوکه‌وتی کۆمه‌ڵایه‌تیمان، به‌ڵکوو ئه‌وه‌ چۆنێتیی بیرکردنه‌وه‌ Ùˆ تێگه‌یشتنمانه‌ بۆ ده‌وروبه‌ر Ùˆ ژیان Ùˆ ناسینى ڕەگەزەکەى تر، بەڵام بەگشتى هەموومان قوربانیى پەروەردە Ùˆ کەلتوورێکین Ú©Û• کەلتوورێکى ناتەندروست Ùˆ ناهاوسەنگە.

 
 
« جێندەر Ù„Û• نێوان "یەکسانى" Ùˆ "وەکیەکی"دا
« قه‌یرانێكی شاراوه‌ Ùˆ مه‌ترسیدارتر Ù„Û• قەیرانەکانى Ú•Û†Ú˜
« ئەو کاتەى میدیا بایەخێک بۆ مێزى دانوستان ناهێڵێته‌وه‌
« لەبارەى پێشخستنى دۆزى ژن، به‌هه‌ڵه‌دا چووین!

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون