PÊNÛS
 
تورکیا Ù„Û• بەردەم دەرگا‌ داخراوەکانی یەکێتیی ئەوروپادا 
     2016-12-01
شەیدا عەلى

تورکیا لە بەردەم دەرگا داخراوەکانی یەکێتیی ئەوروپادا

شەیدا عەلی – توێژەر

دەروازە: ڕاستییه‌كه‌ی، ئەستەمە تێگەییشتنێکی باشمان بۆ پەیوەندیی نێوان ئەوروپا Ùˆ تورکیا ھەبێت، ئەگەر باش شاره‌زای مێژووی دەوڵەتی عوسمانی نەبین. ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بۆ چەند سەدە توانیی دەسەڵاتدارێتیی بەشێکی گرنگی ئەو کیشوەرە بکات؛ Ù„Û•Ùˆ سۆنگەیەوە، پەیوەندیی نێوان تورکیا Ùˆ ئەوروپا Ù„Û• ڕابردوودا، پەیوەندییەکی ناجێگیر Ùˆ Ù¾Ú• Ù„Û• دوژمنکاری بووە. کاتێک ئیسلام داخڵ بە نیمچەدوورگەی لیبرییا دەبێت و، بۆ ماوەی ٧٠٠ ساڵ Ù„Û•ÙˆÛŽ دەمێنێتەوە و، پاشان Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ دەکاتەوە بۆ چوونەناو ئەو سنوورانەی، ئێستا بە فەرەنسا دەناسرێت، Ù„Û• ڕۆژھەڵاتیشەوە ساڵی ١٤٥٣ عوسمانییەکان دەست بەسەر شاری قوستەنتەنییەدا دەگرن، پاشان ناوچەی بەڵقان دەکەوێتە ژێر هێژموونیی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەوە و، Ù„Û• چاخی شازدەدا Ù„Û• ١٦٨٣دا دەتوانن مەجەر داگیر بکەن. پاشان، ئەوروپییەکان دەتوانن ئەو گەمارۆیەی Ú©Û• عوسمانییەکان لەسەر ڤییەنا بۆ ماوەی دوو سه‌ده‌ دایاننابوو بیشکێنن Ùˆ پاشەکشەیەک بە ھێژموونیی ئیمپراتۆرییەتەکەی عوسمانی بکەن. مەبەست Ù„Û• خستنەڕووی ئەم مێژووە، پیشاندانی پەیوەندییەکی Ù¾Ú• Ù„Û• جەنگ Ùˆ ترس Ùˆ دڵەڕاوکێیە Ù„Û• نێوان ھەندێک Ù„Û• دەوڵەتە ئەوروپییەکان Ùˆ ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، Ú©Û• Ù„Û• ئێستادا تورکیا ÙˆÛ•Ú© میراتگری دەردەکەوێت.

گرنگیی ھەڵکەوتەی تورکیا: گرنگیی تورکیا لەوەدایە Ú©Û• دەکەوێتە ناوەندی ھەر سێ کیشوەری ئاسیا، ئەوروپا Ùˆ ئەفریقاوە. ٩٧%ÛŒ وڵاتەکە دەکەوێتە ڕۆژاوای ئاسیاوە، Ú©Û• لەنێویشیاندا ئانکارای پایتەخت دێت Ú©Û• بە ئاسیای بچووک، یان ناوچەی ئەنادۆڵ ناسراوە. ئەو بەشه‌ÛŒ Ú©Û• دەمێنێتەوە، دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەوروپاوە، Ú©Û• ئه‌ستەنبول لەخۆ دەگرێت. ئەمەیش وا Ù„Û• داوود ئۆغلۆ دەکات Ú©Û• تورکیا ÙˆÛ•Ú© "دڵی ئۆراسیا" بناسێنێت. Ù„Û• بواری جیۆسیاسیشدا، تورکیا دەکەوێتە ناوەندی ئەو ناوچەیەی Ú©Û• تیۆرییەکەی "ھالفۆرد ماکیندر"ØŒ بە "دڵی جیھان"ÛŒ دەناسێنێت. بە بارێکی دیکەیشدا، تورکیا وڵاتێکە Ù„Û• سێ ئاراستەوە دەکەوێتە سەر دەریا، Ú©Û• وای کردووە بتوانێت زیاتر بە ڕووی جیھاندا بکرێتەوە. دەریای Ú•Û•Ø´ Ù„Û• باکوور، دەریای ئیجە Ù„Û• ڕۆژاوا Ùˆ دەریای سپیی ناوەڕاست Ù„Û• باشوورەوە، هەروەها ھێژموونیی بەسەر دوو ڕێرەوی گرنگی ئاویدا هه‌یه‌ØŒ Ú©Û• Ù„Û• ڕابردوودا وێستگەی ململانێی توندی نێوان ئیمپراتۆرییەت Ùˆ زلھێزەکانی جیھان بووە.

ئه‌Ù… Ú•ÛŽÚ•Ù‡‌وانه‌ بریتین له‌ گەرووی بۆسفۆر Ù„Û• باکوورەوە، Ú©Û• دەریای Ú•Û•Ø´ Ùˆ دەریای مەرمەرە بەیەک دەگەیەنێت؛ ھەروەھا گەرووی دەردەنیل Ù„Û• باشووری ڕۆژاواوە، Ú©Û• دەریای مەرمەرە Ùˆ دەریای سپیی ناوەڕاست بەیەک دەگەیەنێت. ھەڵکەوتەی جیۆستراتیژی Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ جیۆسیاسیی تورکیا و، بوونی سامانێکی سروشتی Ùˆ گەشەکردنی ئابووری بەشێوەیەکی بەرچاو، ئەندامێتی Ù„Û• دەیان ڕێکخراوی نێودەوڵەتی Ùˆ ھەرێمایەتی، گۆڕانکارییەکانی پاش جەنگی سارد Ùˆ جەنگی عێراق و، دەرکەوتنی چەند ئه‌کتەرێکی ھەرێمیی بەھێزی ÙˆÛ•Ú© ئێران Ù„Û• ناوچەکەدا و، ئەو گۆڕانکارییە خێرایانەی Ú©Û• Ù„Û• ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا ڕوو دەدەن، وای Ù„Û• تورکیا کردووە Ú©Û• تەواوی وزەی سروشتی Ùˆ مرۆییی خۆی بخاتە Ú¯Û•Ú• بۆ گێڕانی Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ کێبڕکێکار Ùˆ پێشەنگ، لەسەر ئاستی ھەرێمایەتی Ùˆ نێودەوڵەتیدا.

تورکیا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا: یەکەم Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ تورکیا بۆ پەیوەندیکردن بە گرووپی ئەوروپییەوە، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٥٩. ئەم داواکارییەی تورکیا، Ù„Û•Ùˆ کاتەدا Ù†Û• بەتەواوی قبووڵ کرا و، نەیش بەتەواوی ڕەت کرایەوە. Ù„Û•Ùˆ سۆنگەیەوە Ù„Û• ساڵی ١٩٦٣دا، ڕێککەوتننامەی ئانکارا واژوو کرا، Ú©Û• ÙˆÛ•Ú© پەیماننامەی ھاوبەشیی نێوان تورکیا Ùˆ  Ø´Û•Ø´ دەوڵەتەکەی ئەو کاتی بازاڕی ئەوروپیی ھاوبەش، سەیر دەکرا و، Ù„Û• ساڵی ١٩٦٤وە چۆتە بواری جێبەجێکردنەوە و، Ù„Û• ساڵی ١٩٧٣دا پرۆتۆکۆڵێکی زیادەی بۆ واژوو کرا. بە گوێرەی ماددەی ٢٣٧ Ù„Û• پەیماننامەی ڕۆمای ساڵی ١٩٥٧، Ú©Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ بە داواکاریی ئەندامبوون Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ ئەوروپی دەدات، ھەر یەک Ù„Û• دەوڵەتانی ئیسپانیا Ùˆ پۆرتوگال Ù„Û• ساڵی ١٩٨٦، بوونە ئەندامی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ ئەوروپی. ئەمەیش وای Ù„Û• تورکیا کرد، Ù„Û• ساڵی ١٩٨٧دا بەفەرمی، داواکاریی بوون بە ئەندام Ù¾ÛŽØ´Ú©Û•Ø´ بکات، بەڵام دەستەی کۆمیسیارانی ئەوروپی ڕایان گەیاند Ú©Û• Ù„Û• ئێستادا بە ھیچ جۆرێک Ù„Û• بەرژەوەندیی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ ئەوروپیدا نییە، بۆ بەئەندامبوون دانوستاندن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ تورکیادا بکات، بە Ú¾Û†ÛŒ ئەو گرفت Ùˆ Ú©ÛŽØ´Û• سیاسی Ùˆ ئابوورییانەی Ú©Û• تورکیا ھەیبوو. پاش ئەوەی پرۆتۆکۆڵی داراییی چوارەم بۆ یەکێتیی گومرگی پەسەند کرا و، ئەو یەکێتییە Ù„Û• ساڵی ١٩٩٠دا گەییشتە قۆناغی کامڵبوون، مەرجەکانی بەئەندامبوون سەخت Ùˆ دژوار بوون.

پاش گۆڕانکارییەکانی جەنگی سارد Ùˆ دەرکەوتنی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ ئەوروپی Ù„Û• بەرگێکی نوێدا، یەکێتیی ئەوروپا، زیاتر ڕووی کردە دەوڵەتانی ناوەند Ùˆ ڕۆژھەڵاتی ئەوروپی بۆ بەئەندامبوون Ù„Û•Ùˆ یەکێتییه‌دا؛ Ù„Û•Ùˆ ڕوانگەیەوه‌ Ú©Û• ئەو دەوڵەتانە، Ù„Û• تورکیا ئەوروپیترن. وەرگرتنی ١٠ دەوڵەتی ناوەڕاست Ùˆ ڕۆژھەڵاتی ئەوروپا و، لەنێویشیاندا قوبرسی باشوور Ù„Û• ساڵی ١٩٩٧، تا ڕادەیەک تورکیای نیگەران کرد و، گفتوگۆکان Ù„Û• نێوانیاندا بەرەو ھەڵپەساردن چوون. بە شێوەیەکی گشتی، یەکێتیی ئەوروپا داوای Ù„Û• تورکیا دەکرد Ú©Û• سزای لەسێدارەدان ھەڵبگرێت، ئەوە بوو تورکیا Ù„Û• ساڵی ٢٠٠١، یاسای بۆ ھەموار کرد، كه‌ بە ھیچ جۆرێک ئەشکەنجە Ù„Û• زینداندا  Ù†Û•Ù…ێنێت و، نەتەوەکانی دیکەی ناو تورکیا ئه‌Ùˆ مافه‌یان هه‌بێت Ú©Û• بە زمانی خۆیان تەعبیر Ù„Û• بوونیان بکەن، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ چەندین پێوەر Ù„Û• بوارەکانی مافی مرۆڤ. Ù„Û• لووتکەی ئەوروپی Ù„Û• "نیس" Ù„Û• ساڵی٢٠٠٠دا، دۆکیۆمێنتێک Ù„Û• نێوان تورکیا Ùˆ یەکێتییەکەدا واژوو کراوە، Ú©Û• تیایدا ئەو ھەنگاوە کردەیییانە خراونەتە ڕوو، Ú©Û• پێویستە تورکیا بۆ گەییشتن بە یەکێتیی ئەوروپا، جێبەجێیان بکات.

مێژووی پەیوەندیی تورکیا بە یەکێتیی ئەوروپاوە، پڕاوپڕە Ù„Û• ھەڵکشان Ùˆ داکشان Ùˆ ناجۆریی Ù„Û• پەیوەندیدا. بە نموونە Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٦دا، بە Ú¾Û†ÛŒ ئامادەنەبوونی تورکیا بۆ کردنەوەی بەندەر Ùˆ فڕۆکەخانەکانی Ù„Û• بەردەم کەشتی Ùˆ فڕۆکە قوبرسییەکان و، Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ ئەرمەن و، Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ کورد Ùˆ چەند بابەتێکی دیکە، گفتوگۆکانی نێوانیان ھەڵپەسێردران. دواجاریش Ù„Û• ٢٤ی ١١ی ٢٠١٦دا، پەرلەمانی ئەوروپا بڕیاری ڕاگرتنی گفتوگۆکانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ تورکیا دا و، ھەمان ڕۆژیش نەمسا بڕیاری قەدەغەکردنی ناردنی Ú†Û•Ú©ÛŒ بۆ تورکیا دا؛ ئەمەیش پەرچەکرداری توندی ئه‌ردۆغانی بە دوای خۆیدا ھێنا.

پرسی بەئەندامبوونی تورکیا لە یەکێتیی ئەوروپا، بابەتێکە کە زۆرینەی خەڵکی تورکیا بە گوێرەی ڕاپرسییەکان، خۆشحاڵی خۆیانی بۆ دەردەبڕن. لە یەکێک لە ڕاپرسییەکاندا ئاماژە بەوە دەدرێت کە ڕێژەی ٧٥% لە ھاووڵاتیانی تورکیا لەگەڵ بەئەندامبوونی وڵاتەکەیانن لە یەکێتیی ئەوروپادا. ھەندێک لە توێژەران ھۆکاری ئەم ویستەی تورکیا دەگەڕێننەوە بۆ:

Ù¡-  ØªÙˆØ±Ú©Û•Ú©Ø§Ù† بە شێوەیەکی گشتی نایانەوێت خۆیان Ù„Û• ئەوروپا دابڕێنن؛ بە Ú¾Û†ÛŒ ھاوسنووریی ئەوروپاوه‌ØŒ کاریگەرن بەوەی Ú©Û• لەناو ئەوروپادا دەگوزەرێت.

Ù¢- تورکیا دەیەوێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بەئەندامبوون Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپا، پەرە بە بواری وەبەرھێنان، بازرگانی، تەکنەلۆژی Ùˆ Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ ئابووری بدات .

Ù£- بەئەندامبوونی تورکیا، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ دەکاتەوە بۆ توندوتۆڵکردنی پەیوەندیی سیاسی – دیپلۆماسی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ وڵاتانی ئەوروپی بەگشتی و، ئەو وڵاتانەی ئەندامی ناتۆ نین بەتایبەتی .

Ù¤- تورکیا ئامانجیەتی Ú©Û• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بەئەندامبوونی Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپا، Ù„Û• "دەوڵەتی دەوروبەر"دا ببێتە "دەوڵەتی ناوەند".

٥- لە حاڵەتی بەئەندامبوونی تورکیا لە یەکێتیی ئەوروپادا، دەبێتە دووەم گەورە دەوڵەت لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە لە پاش ئەڵمانیا. ھەندێک ئاماری نوێ ئاماژە بەوە دەکەن، تورکیا لە حاڵەتی بەئەندامبوونی لە یەکێتیی ئەوروپا، لە دەرفەتێکی کەمدا دەبێتە دەوڵەتی ژمارە یەکی ناو یەکێتیی ئەوروپا؛ بەو جۆرەیش زۆرترین ڕێژەی ئەندامی لەناو پەرلەمانی ئەوروپیدا دەبێت.

پەیوەندییەکانی تورکیا و یەکێتیی ئەوروپا :

پەیوەندیی تورکیا و یەکێتیی ئەوروپا لە ڕووی ئابوورییەوە، بە سێ قۆناغی گرنگدا گوزەری کردووە :

قۆناغی یەکەم: Ù„Û• ڕێککەوتننامەی ئانکارای ساڵی ١٩٦٤وە دەست Ù¾ÛŽ دەکات، تا سەرەتای ھەشتاکانی سه‌ده‌ÛŒ ڕابردوو. Ù„Û•Ù… قۆناغەدا تورکیا، بە مەبەستی بووژاندنەوە Ùˆ گەشەکردنی ئابووریی وڵاتەکەی، پشتی بە سیاسەتی ھاوردەکردن بەست، بەڵام دۆخێکی پێچەوانەی خوڵقاند، بەوەی Ú©Û• تورکیا نەیدەتوانی Ù„Û• نێوان پاراستنی پیشەسازیی ناوخۆیی و، پاراستنی بنەماکانی بازاڕی ئەوروپیی ھاوبەشدا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سیاسەتی گومركییەوە، ھاوسەنگی ڕابگرێت.

قۆناغی دووەم: ئەم قۆناغە، ساڵانی ھەشتاکانی سه‌ده‌ÛŒ ڕابردووی دەگرتە خۆ، Ú©Û• تیایدا تورکیا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوروپادا، Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ پرۆسەی تەواوکاری (تکاملی)ÛŒ دەدا، بازاری ھاوبەشی ئەوروپیش ڕووەو دەریای سپیی ناوەڕاست ئاراستەی دەگرت، دەوڵەتانی ÙˆÛ•Ú© ئیسپانیا، پۆرتوگال Ùˆ یۆنان دەبوونە ئەندام و، تورکیایش داوای ئەندامێتیی تەواوی دەکرد .

قۆناغی سێیەم: ئەم قۆناغە، Ù„Û• بەئەندامبوونی کاتیی  تورکیاوە Ù„Û• ساڵی ١٩٩٥  Ø¯Û•Ø³Øª Ù¾ÛŽ دەکات، کاتێک دەبێتە ئەندامی یەکێتیی گومركیی ئەوروپی. تورکیا تەواوی ھەوڵەکان بۆ گونجاندن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕێساکانی یەکێتیی گومرگیدا دەخاتە Ú¯Û•Ú•ØŒ بەڵام بۆ گەشەکردنی ئابوورییەکەی، تەواو Ù„Û•Ù… ئەندامبوونە سوودمەند نابێت.

تورکیا: دەوڵەتێکی سێکیۆلار Ùˆ کۆمەڵگەیەکی ئیسلامی: یەکێک Ù„Û• گرفتەکانی بەردەم تورکیا ئەوەیە Ú©Û•ØŒ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ تورکی بەشێکی زۆری، پەیڕەوانی ئایینی ئیسلامه‌ØŒ ÙˆÛ•Ú© Ú†Û†Ù† عەبدوڵڵا گیوڵی سەرۆکی پێشووی تورکیا ئاماژەی Ù¾ÛŽ دا: "ئەستەمە تورکیایەکی مسوڵمان، Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ Ù¾ÛŽ بدرێت ببێتە ئەندام Ù„Û• یانەیەک، یان یەکێتییەکی ئەوروپیی مەسیحی. ھەندێک Ù„Û• چاودێران ڕایان وایە، یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ دەوڵەتانی ئەندامی، نایانەوێت گرفتەکانی جیھانی ئیسلامی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ کۆمەڵگەیەکی مسوڵمانی ÙˆÛ•Ú© تورکیاوە، ببێتە گرفتی ئەوانیش .

 Ú•Ø§Ù¾Ø±Ø³ÛŒÛŒÛ•Ú©ØŒ ھاوشێوەی بریتانییەکان: پاش بێهیوابوونی تورکیا Ù„Û• بەئەندامبوونی Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپادا، ھەروەھا گوتەکانی ئەردۆغان، بەوەی Ú©Û• جیھان تەنھا یەکێتیی ئەوروپا نییە، ئاماژەن بۆ ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Û•ØŒ بە مەبەستی دەنگدان لەسەر مانەوە Ù„Û• گفتوگۆکردن بۆ بەئەندامبوونی تورکیا، یان کۆتاییھاتن بە گفتوگۆکان، بیر Ù„Û• سازدانی ڕاپرسییەک Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ ھاووڵاتیانی تورکیا دەکەنەوە. ئەم گوتانە، Ù¾Ú•Ù† Ù„Û• نائۆمێدیی حکوومەتی تورکیا و، ئاماژەن بەوەی Ú©Û• تورکیا چیی دیکە ئۆقرەی نییە Ù„Û• بەردەم دەرگه‌ داخراوەکانی یەکێتیی ئەوروپادا، چاوەڕێ بکات.

تورکیا Ù„Û• نێوان یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ ڕێکخراوی شانگھای بۆ ھاریکاری: Ù„Û• ٢٠ی ١١ی ٢٠١٦دا، ئەردۆغان ڕای گەیاند Ú©Û• تورکیا چیی دیکە گرنگی به‌وه‌ نادات ببێته‌ ئەندام و، دەیەوێت پەیوەندی بکات بە "گرووپی شانگھای بۆ ھاریکاری". ئەم گرووپە، یان ڕێکخراوە Ù„Û• ساڵی ٢٠٠١ دامەزراوە و، ھەر یەک Ù„Û• دەوڵەتانی چین، ڕووسیا، کازاخستان، قرقیزستان، تاجیکستان Ùˆ ئۆزبەکستان لەخۆ دەگرێت. ئێستایش گفتوگۆ ھەیە بۆ بەئەندامبوونی ھندۆستان، پاکستان Ùˆ ئێران. دەوڵەتانی ناو ئەم ڕێکخراوە، نیوەی دانیشتووانی جیھان Ù¾ÛŽÚ©  دەھێنن و، بە یەکێک Ù„Û• گرووپ Ùˆ ڕێکخراوە جیھانییە ئابوورییەکان ئەژمار دەکرێت، Ú©Û• Ú•Û•Ù†Ú¯Û• Ù„Û• ئاییندەدا ببێتە گرووپ Ùˆ ڕێکخراوێکی سەربازیی ھاوشێوەی ناتۆ. ھۆکارەکان زۆرن بۆ ئەوەی تورکیا پشت Ù„Û• ئەوروپا بکات و، بە جۆرێک ڕوو بکاتە ڕێکخراوێکی گرنگ، Ú©Û• ڕووسیا Ùˆ چین تیایدا باڵادەستن. Ù„Û• گرنگترین ئەو ھۆکارانەیش ئه‌مانه‌Ù†:

Ù¡- یەکێتیی ئەوروپا ئامادە نییە بەئه‌رێنی ڕوو بکاتە تورکیا و، دەرگه‌کانی بۆ بکاتەوە، بەتایبەتیش فەرەنسا Ùˆ ئەڵمانیا Ù„Û• بەئەندامبوونی تورکیا Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپادا، ڕێگری جددی بوون.

٢- گرژییەکانی تورکیا و یەکێتیی ئەوروپا لە ماوەی ڕابردوودا، ڕووی لە ھەڵکشان کردووە، بەتایبەت بە ھۆی کێشەی کورد و دەستوەردانی سەربازیی تورکیا لە سووریا و کێشەی پەنابەران .

٣- دابەزینی سیگناڵی ئابووریی تورکیا و، ھاریکارینەکردنی ئەوروپا لەو دۆخە ئابوورییە سەختانەی ڕووبەڕووی تورکیا بۆتەوە .

٤- پێویستیی تورکیا بە گازی سروشتیی ڕووسی، بەتایبەت زیاد لە نیوەی بەکارھێنانی پێداویستییەکانی تورکیا، لە لایەن ڕووسیاوە دابین دەکرێت .

Ù¥- زیادبوونی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوان چین Ùˆ تورکیا، ÙˆÛ•Ú© ئه‌ردۆغان Ù„Û• لووتکەی کاروباری بزنسی تورکی – چینی Ù„Û• ٣٠-Ù¦ ی٢٠١٦ ئاماژەی Ù¾ÛŽ دا، بەوەی Ú©Û• چین ھاوبەشی بازرگانیی ژمارە یەکی تورکیایه‌ Ù„Û• ڕۆژھەڵاتی دوور. Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٢، ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوانیان Ù¢ ملیار دۆلار بووە، بەڵام Ù„Û• ساڵی ٢٠١٤دا ئەم بڕە، ھەڵکشاوە بۆ ٢٨ ملیار دۆلار. ئەمەیش Ù„Û• ڕووی ئابوورییەوە، پێویستیی تورکیا بە چین دەردەخات.

٦- بەشێک لە سیاسەتمەدارانی تورکیا، ڕایان وایە لە حاڵەتی بەئەندامبوونی تورکیایش لە یەکێتیی ئەوروپادا، وەک دەوڵەتێکی نامۆ و پاشكۆ سەیر دەکرێت. بەڵام ئەندامبوونی لە ڕێکخراوی شانگھایدا بەو جۆرە نابێت، چونکە ڕێکخراوێکە لە ڕووی کەلتوور و ناوچەیییەوە، تورکیا بەئاسانی دەتوانێت لەگەڵیدا بگونجێت. لە ڕووی ھێزیشەوە، تورکیا دەوڵەتێکی ھاوشانیان دەبێت، نەک پاشکۆ و گوێڕایەڵیان.

ھەڵوێستی ئەمریکا Ù„Û• بەئەندامبوونی تورکیا Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپا: درککردنی ئەمریکا بە Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگیی تورکیا Ù„Û• گۆڕانکارییەکانی سیسته‌Ù…ÛŒ نوێی جیھان و، Ú•Û†ÚµÛŒ نوێی ھەرێمایەتیی تورکیا، Ù„Û• پێشینەی ئەو ھۆکارانەن Ú©Û• ئەمریکا پشتگیریی بەئەندامبوونی تورکیا Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپادا بكات. گرنگیی وەزیفەی ستراتیژیی سەربازی – ئەمنیی تورکیا Ù„Û• ناتۆ و، ئەم Ú•Û†ÚµÛ• Ù„Û• ناوچەکەدا، ھۆکارن بۆ پشتگیریی ئەمریکا Ù„Û• بەئەندامبوونی تورکیا. خاڵێکی دیکەی ھۆکاری پشتگیریی ئەمریکا بۆ تورکیا Ù„Û•Ù… دۆسیەیه‌دا، بریتی بووە Ù„Û• دڵەڕاوکێی ئەمریکا سەبارەت بە ئاییندەی تورکیا، چونکە ئەمریکا ڕای وایە، وەرنەگرتنی تورکیا Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپادا، ھەنگاوەکانی تورکیا بۆ ڕۆییشتن بەرەو ڕووسیا Ùˆ چین و، گۆڕینی ئەندازەی سیاسی Ùˆ ئەمنیی ناوچەکە، خێراتر دەکات.

یەکێتیی ئەوروپا: Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ کورد Ù„Û• تورکیا: وێڕای ئەوەی یەکێتیی ئەوروپا، ھەڵوێستی ڕوونی بەرامبەر خەباتی چەکداریی کوردانی باکوور ھەیە و، لەمەدا کەوتۆتە ژێر ھێژموونیی تورکیاوە، بەڵام مامەڵەی ناتەواوی تورکیا بۆ چارەسەری دیموکراسی، مافی کەلتووری Ùˆ مەدەنیی کەمەنەتەوەکان و، Ù„Û• نێویشیاندا کورد، ھۆکاری بێزاربوونی ئەوروپا بووە Ù„Û• پابەندنەبوونی تورکیا بە پێوەرە دیموکراسی، مەدەنی Ùˆ ژیاریییەکانه‌وه‌. Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ کورد، چەند Ù„Û• باکوور، ڕێگر بێت بۆ بەئەندامبوونی تورکیا Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپا، بە ھەمان ئەندازەیش کارتێک بووە بۆ ئاسانکاریی بەئەندامبوونی تورکیا Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپادا، ئەگەر تورکیا بیتوانییایە بەباشی مامەڵەی لەگەڵدا بکات. یەکێتیی ئەوروپا، ئامانجدارە Ù„Û• چارەسەری گرفتی کورد Ù„Û• تورکیا و، بە شێوەیەکی زۆر ئاشکرا، تورکیایەکی ناوێت Ú©Û• ئەندامی بێت و، تا ئێستا نەیتوانیبێت چارەسەری گرفتی کورد بکات؛ وێڕای ئەوەی یەکێتیی ئەوروپا بە ئاراستەی جیاکردنەوەی Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ کورد Ùˆ بابەتی پارتی کرێکارانی کوردستان، کاری کردووە، بە جۆرێک كه‌ Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ داوە گرفتی تێگەییشتنی دنیای ڕۆژاوا بۆ Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û•ØŒ نەکاتە ئاوێزانی دۆزی کورد Ù„Û• تورکیا. یەکێتیی ئەوروپا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ھاندانی تورکیاوه‌ØŒ بۆ زیاتر بەدیموکراسیبوون Ùˆ ڕێزگرتنی بنەماکانی مافی مرۆڤ Ùˆ بەمەدەنیکردنی سیسته‌Ù…ÛŒ حوکمڕانی، کاری بۆ چارەسەری Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ کورد کردووه.

دەرئەنجام : Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ تورکیا بۆ بەئەندامبوون Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپا، Ú¾Û•ÙˆÚµÛŽÚ©ÛŒ سی ساڵەیییە. ئەڵمانیا Ùˆ فەرەنسا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ھاوبەشییەکی باشن Ù„Û• نێوان یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ تورکیادا. ئەمریکا پشتگیری بەئەندامبوونە. کورد، Ù„Û• ئەندامبوونی تورکیا سوودمەندی سەرەکی دەبێت، چونکە تورکیا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سی Ùˆ پێنج بەند، Ú©Û• پێویستە پەسەندی بکات، Ù„Û• ڕووی دیموکراسی، مافەکانی مرۆڤ، کرانەوە، دیالۆگ، بەرپاکردنی ئاشتی Ùˆ بونیاتنانی دامەزراوەی نیشتمانی، پراکتیزەکردنی مافی کەلتووری Ùˆ سیاسی Ùˆ مەدەنییانەی کورد، گۆڕانکاریی جەوھەریی بەسەردا دێت. دۆخی ئێستای پەیوەندیی نێوان ئەم یەکێتییە Ùˆ تورکیا و، ئاوەڵانەکردنی دەرگه‌کان، تورکیا تووشی بڕیاری قورس Ùˆ دژوار دەکات. Ú•Û•Ù†Ú¯Û• دۆخێک بێتە ئاراوە، تورکیا زیاتر ڕوو له‌ چین Ùˆ ڕووسیا بکات، ÙˆÛ•Ú© Ù„Û• ڕۆژاوا. ئەمەیش دەبێتە Ú¾Û†ÛŒ سازبوونی گۆڕانکاریی نوێ Ù„Û• بونیادی سیسته‌Ù…ÛŒ ھەرێمایەتی Ùˆ نێودەوڵەتیدا، Ú©Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© گۆڕاو Ùˆ پێدراوی نوێ دەخوڵقێنێت.

  سەرچاوەکان:

1-- داود اوغلو ØŒ العمق الاستراتيجي : موقع تركيا ودورها في الساحة الدولية ØŒ ترجمة: محمد جابر ثلجى Ùˆ طارق عبدالجليل،دار العربية للعلوم ناشرون-  الدوحة –قطر  2011.

2-عزمي بشارة ، ملف تركيا والعرب... تحديات الحاضر ورهانات المستقبل ، المركزالعربي للابحاث والدراسات ، الدوحة ،2011

3- ابراهيم ابراش، تركيا مابين الاتحاد الاوروبي الممتنع ومنظمة شانغهاي المرحبة ، http://annabaa.org/arabic/authorsarticles/8814

4- مولاى علي امغاري، ان العالم ليس الاتحاد الاوروبي، http://www.turkpress.co/node/26460

5- علي حسين باكير واخرون ، تركيا بين تحديات الداخل ورهانات الخارج ، بيروت ،2010

 

 
 
« یەکێتیى ئەوروپا Ùˆ پرۆسەى دروستکردنى بڕیار
« تورکیا Ù„Û• بەردەم دەرگا‌ داخراوەکانی یەکێتیی ئەوروپادا
« ئەوروپا Ùˆ ترامپ
« یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ ئێران
« Ú•Û†ÚµÛŒ یەکێتیی ئەوروپا Ù„Û• ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا
« کوردستان Ùˆ فەڕەنسا؛ پەیوەندییەک بۆ زەمەنێکی گونجاو
« گرنگیی ئەڵمانیا  بۆ  باشووری کوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون