PÊNÛS
 
Ú•Û†ÚµÛŒ دەزگه‌ ‌و ناوەندە میدیایییەكان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنیریی سیاسیدا 
     2016-12-01
سەروەر حەمە

Ú•Û†ÚµÛŒ دەزگه‌ ‌Ùˆ ناوەندە میدیایییەكان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنیریی سیاسیدا

 

سەروەر Ø­Û•Ù…Û•ØŒ مامۆستا Ù„Û• بەشی زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەلاحەددین – هەولێر

دەزگه‌ ‌Ùˆ ناوەندەكانی ڕاگەیاندن، یەكێكن Ù„Û• فاكتەر ‌Ùˆ كەناڵەكانی بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• كۆمەڵگەدا، هەر ئەوان _ناوەندە میدیایییەكان_ Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ گرنگ ‌Ùˆ بەرچاو Ù„Û• هەمواركردن ‌Ùˆ گۆڕینی بەها ‌Ùˆ دید ‌Ùˆ بۆچوون ‌Ùˆ ئاراستەی تاكەكان Ù„Û• بوارە جۆربەجۆرەكاندا دەبینن و، بەشداری Ù„Û• ئامادەكردنی هاووڵاتیان بۆ گێڕانی Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ چالاك ‌Ùˆ كارا ‌Ùˆ سوودمەند Ù„Û• تەواوی كایەكانی Ù†ÛŽÙˆ كۆمەڵگەدا، دەكەن.

لێرەدا مەبەستمان Ù„Û• دەزگه‌ ‌Ùˆ ناوەندەكانی میدیا، هەر سێ‌ جۆری ڕاگەیاندنی بینرا‌و، خوێنراو ‌Ùˆ بیستراوە، ‌ÙˆÛ•Ùƒ تەلەفزیۆن ‌Ùˆ ڕۆژنامە ‌Ùˆ گۆڤار ‌Ùˆ ڕادیۆ ‌Ùˆ ماڵپەڕ ‌Ùˆ تۆڕی ئەنتەرنێت، ÙƒÛ• ئەم ئامراز ‌Ùˆ ناوەندانە Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ گرنگ Ù„Û• پرۆسەی پەروەردەكردنی سیاسیدا دەگێڕن؛ بەو پێیەی ÙƒÛ• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئەم دەزگه‌یانەوە، تاك Ù„Û• كۆمەڵگەدا، بە زانیارییە سیاسی ‌Ùˆ كه‌لتووری ‌Ùˆ كۆمەڵایەتییەكان بارگاوی ‌Ùˆ Ù¾Ú•Ú†Û•Ùƒ دەبێت ‌و، بەشداریش Ù„Û• پێكهێنان ‌Ùˆ سەقامگیربوونی بەها ‌Ùˆ نۆرمە سیاسییەكاندا دەكات.

Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• سەقامگیر ‌Ùˆ پێشكەوتووەكانی دنیادا، دەزگه‌ ‌Ùˆ ناوەندەكانی میدیا ‌Ùˆ ڕاگەیاندن، سەرباری گەشەكردنیان لەسەر ئاستێكی فراوان، Ù„Û• هەمان كاتیشدا زانیارییەكان دەربارەی بڕیار ‌Ùˆ سیاسەتەكانی چینی حوكمڕان، بۆ هاونیشتیمانیان ‌Ùˆ جەماوەر ‌Ùˆ حكومڕانیكراوەكان ده‌گوازنه‌وه‌ØŒ هەروەها لەسەر داخوازی ‌Ùˆ كاردانەوەی جەماوەر، زانیارییەكان بۆ نوخبەی فەرمانڕەوا ده‌گوازنه‌وه‌. ئەو دەرپەڕینە بەردەوامەی زانیارییەكان Ù„Û• سەرەوە بۆ خوارەوە و،  Ø¨Û•Ù¾ÛŽÚ†Û•ÙˆØ§Ù†Û•ÛŒØ´Û•ÙˆÛ•ØŒ جەخت لەسەر بەها ‌Ùˆ ڕۆشنبیرییە سیاسییە باوەكان دەكاتەوە. بۆیە دەزگه‌كانی ڕاگەیاندن Ù„Û• ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا، بە Ù‡Û†ÛŒ پێشكەوتنی بەرچاوی تەكنۆلۆژییه‌ÙˆÛ• دەورێكی ئەكتیڤ ‌Ùˆ كارا Ù„Û• پێكهێنانی ڕۆشنبیرییەكی سیاسیی نوێ‌ لای هاووڵاتیان، دەگێڕن.

Ù„Û• جێگه‌ÛŒ خۆیدا دەزانم، Ù¾ÛŽØ´ ئەوەی باس Ù„Û• دەزگه‌ ‌Ùˆ ناوەندەكانی میدیا ‌Ùˆ ڕاگەیاندن، ‌ÙˆÛ•Ùƒ ئامرازێكی سەرەكی بۆ فەراهەمكردنی ڕۆشنبیریی سیاسی، بكەین، دەمانەوێت تیشكێك بخەینە سەر پێناسەی  خودی چەمكی ڕاگەیاندن ‌Ùˆ مێژووی سەرهەڵدانی.

Ù„Û• ڕووی زمانە‌وانییەوە چەمكی ڕاگەیاندن Ù„Û• بنەڕەتدا Ù„Û• وشەی "communnis"ÛŒ لاتینییە‌ÙˆÛ• ‌وەرگیراوە، ÙƒÛ• بە واتای بڵاوە، یان باوە دێت. بنچینەی پرۆسەی ڕاگەیاندنیش هێنانەدی ‌Ùˆ گشتگیری ‌Ùˆ هاوبەشییە، ئەمەیش نایەتە دی، ئەگەر لانی ÙƒÛ•Ù…ØŒ جۆرە لێكتێگەیشتنێكی هاوبەش ‌Ùˆ چۆنیەك Ù„Û• ‌واتای پەیامی پەیوەندیكردنەكەی نێوانیان ‌و، بوونەهۆی تێگیشتنێكی بونیاتنراو لەسەر گۆڕینەوەی زانیاری ‌Ùˆ شارەزایی ‌Ùˆ كارامەیی Ù„Û• نێوان هەردوو لایەنی پرۆسەی ڕاگەیاندندا، بوونی نەبێت.

 Ù‡Û•Ù†Ø¯ÛŽÙƒ پێیان ‌وایە، ڕاگەیاندن پەیامێكی هزرییە ‌Ùˆ چەند ناوەڕۆكێكی جیاجیا Ùˆ ئامانجی جیاواز لەخۆ دەگرێ‌ØŒ بەپێی ئەو ناوەڕۆكانەی ÙƒÛ• گوزارشتی Ù„ÛŽ دەكات، بەو ئامانج ‌Ùˆ نیازەی Ù„Û• Ú•ÛŽÛŒ هۆكارە جیاجیاكانی پەیوەندییەوە، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خەڵكیدا بدوێ‌.

بیرمەندی گەورەی ئەمەریكی "كارل هۆفلاند /Carl Iver Hovland" پێناسەی ڕاگەیاندن دەكات ‌Ùˆ دەڵێت: "ڕاگەیاندن پرۆسەیەكە ÙƒÛ• تیایدا تاك "نێرەر"ØŒ ئاگاداركەرەوەیەك، هێمای زمانەوانی یاخود ئاماژە، دەنێرێ ‌Ùˆ ڕەوانە دەكات، تاكوو ڕەفتاری تاكەكان "وەرگرەكان" هەموار بكات." هەروەها بیرمەندی ئەمەریكی، "‌ولبر شرام /Wilbur Schramm" دەڵێت: "ڕاگەیاندن ئەو ئامرازەیە ÙƒÛ• لەیەكتێگەیشتن Ù„Û• نێوان كۆمەڵگەكاندا مسۆگەر دەكات، ئەمەیش بە سروشتی خۆی، ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مرۆڤایەتی Ù„Û• كۆمەڵگەكانی تر جیا دەكاتەوە". هەروەها "ئۆتۆ ویلهێلم كرۆن /Otto Wilhelm Kron" بیرمەندی ئەڵمانی دەڵێت: "ڕاگەیاندن، دەربڕین ‌Ùˆ گۆزارشتێكی بابەتییانەیە بۆ ئه‌قڵییه‌ت ‌Ùˆ ڕۆح ‌Ùˆ ويست Ùˆ ئارەزوو Ùˆ ئاراستەی جەماوەر."

بە شێوەیەكی گشتی، ڕاگەیاندن بریتییە Ù„Û•Ùˆ پرۆسانەی ÙƒÛ• تیایدا لایەنێك Ù„Û• لایانەكان، تاك، لایەنێك، ناوەندێك، ده‌ست ده‌كا بە ئاراستەكردنی پەیامێك، هەواڵ، زانیاری، شرۆڤەكردن، لەسەر پرس ‌Ùˆ دۆزەكان بە شێوەیەكی زانستییانە Ùˆ بابەتییانە Ùˆ ڕاستگۆیانە، بە Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ یەكێك Ù„Û• ئامرازەكانی ڕاگەیاندن، بە مەبەستی ئاگاداركردنەوە ‌Ùˆ هۆشیاركردنەوەی بەرامبەرەكانی ‌و، دواندنی ئەقڵیان بۆ بڕیاردان ‌Ùˆ هەڵوێستوەرگرتن لەسەر پرس ‌Ùˆ دۆزە جیاوازەكانی تایبەت بە  تاكەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•.

دەبینیین كەوا ڕاگەیاندن مێژوویەكی ÙƒÛ†Ù†ÛŒ هەیە، بە جۆرێك دەتوانین بڵێین Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دروستبوونی مرۆڤ ‌Ùˆ نیشتەجێبوونی لەسەر زەویدا بوونی هەبووە. چونكە ئەگەر ڕاگەیاندن شێوەیەك Ù„Û• شێوەكانی پەیوەندیكردن بێت، ÙƒÛ• ناوە زانستییەكەیەتی، بەم ‌واتایە هەر Ù„Û• سەرەتای دروستبوونی ئادەمیزادەوە پرۆسەی ڕاگەیاندن دەستی Ù¾ÛŽ كردووە ‌و، مرۆڤ خۆی Ù„Û• مییانەی قسە ‌Ùˆ دیالۆگ ‌Ùˆ ‌وتووێژەوە پیادە ‌Ùˆ مومارەسەی كردووە، ÙƒÛ• بۆ قەناعەتپێهێنانی بەرامبەر Ùˆ تێگەیاندنی، بەكاری هێناوە. پاشان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ گەشەكردن ‌Ùˆ بەرەوپێشچوونی مرۆڤایەتی ‌Ùˆ گەشەكردنی كایە مرۆڤایەتییەكان ‌Ùˆ پەرەسەندنی پەیوەندییە مرۆیی ‌Ùˆ نێودەوڵەتییەكان، ڕاگەیاندنیش ‌وردە ‌وردە Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ كردووە ‌و، بە چەندین قۆناغی جۆراوجۆردا گوزەری كردووە تا گەیشتۆتە ئەم قۆناغەی ئێستا.

بەم شێوەیە، ڕاگەیاندن تەنیا Ù„Û• چوارچێوەیەكی تەسكی بیستن ‌Ùˆ نووسیندا نەماوەتەوە ‌و، چەندین پێشكەوتنی گەورەی بە خۆیەوە بینیوە. ئەو هەموو دەزگه‌ÛŒ بینین ‌Ùˆ بیستن ‌Ùˆ تەكنیكی نوێیە هاتۆتە ئاراوە Ù„Û• ڕادیۆ ‌Ùˆ تەلەفزیۆن ‌Ùˆ كەناڵی ئاسمانی ‌Ùˆ ماڵپەڕ ‌Ùˆ تۆڕی ئەنتەرنێت ‌Ùˆ ڕۆژنامەگەری بە هەموو جۆرەكانییەوە، تا ئەو ئاستەی ÙƒÛ• خۆی Ù„Û• مەیدانەكەدا سەپاندووە ‌و، بە دەسەڵاتی چوارەم ناوزەند دەكرێ‌.

بۆیە دەبینین ڕاگەیاندن، Ù„Û• ÙƒÛ†Ù† ‌Ùˆ ئێستایشدا، Ù„Û• هۆشیاركردنەوە ‌Ùˆ ڕۆشنبیركردنی خەڵكیدا سەبارەت بە بوارە جۆراجۆرەكان Ù„Û• ڕووی سیاسی ‌Ùˆ ئابووری ‌Ùˆ كۆمەڵایەتی ‌Ùˆ كه‌لتوورییەوە، Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگ ‌Ùˆ زیاتر دەبینێت. ڕاگەیاندن، بەپێی ئەو كاریگەرییەی ÙƒÛ• لەسەر هۆشیاركردنەوەی هاووڵاتی ‌Ùˆ دروستكردنی ڕای گشتی هەیەتی، یەكێكە Ù„Û• پێكهاتەكانی سیستەمی سیاسی. Ù„Û• هەمان كاتدا، دەزگه‌كانی ڕاگەیاندن Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ چالاك ‌Ùˆ كارا Ù„Û• بەشداریی سیاسیی هاووڵاتیاندا دەگێڕن، بۆیە شارەزایانی ئەو بوارە، Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ پاڵنەرە كه‌لتوورییەكاندا بۆ بەشداریی سیاسی، باس Ù„Û• گرنگیی كاریگەریی ڕاگەیاندن Ù„Û•Ùˆ بارەیەوە، دەكەن.

یەكێك Ù„Û•Ùˆ ئەركە سەرەكییانەی ÙƒÛ• دەزگه‌كانی ڕاگەیاندن بە ئەنجامی دەگەیەنن،‌ بریتییە Ù„Û• ئەركی پێكهێنانی ڕا Ùˆ بۆچوونەكان Ù„Û• لای تاك ‌Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•Úµ ‌Ùˆ نەتەوە. چونكە ئەركی میدیا، یارمەتیدانی تاكەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ بۆ تێگەیشتن Ù„Û• بابەتەكان ‌Ùˆ ئاگاداربوون Ù„Û• ژینگەی دەوروبەر، بۆ ئەوەی خۆیانی لەگەڵدا بگونجێنن، ئەمە Ù„Û• كاتێكدایە ÙƒÛ• ئەم كارە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ میدیاوە كارئاسانییەكی تەواوی بۆ تاكەكان دەستەبەر كردووە.

بەو پێیەی دەزگه‌ ‌Ùˆ ناوەندەكانی میدیا، بەشێكن Ù„Û• زنجیرەی پەرەسەندنی تەكنۆلۆژی ‌و، Ù„Û• كاری گەشەسەندندا، بە تایبەتی Ù„Û• ڕووی چەمكە مرۆڤایەتییە گشتى Ùˆ باو ‌Ùˆ بەرفراوانەكانەوە، ‌ÙˆÛ•Ùƒ باری سیاسی ‌Ùˆ ڕۆشنبیری ‌Ùˆ كۆمەڵایەتی ‌Ùˆ تەندروستی ‌Ùˆ نیشتیمانی ‌Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ ... Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ باش دەگێڕن.

Ù„Û• كۆتاییدا دەڵێین Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كەناڵ ‌Ùˆ ئامرازەكانی ڕاگەیاندنەوە، ڕۆژانە ‌Ùˆ بە شێوەیەكی بەردەوام، ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ بیر‌وباوەڕ ‌Ùˆ زانیاریی سیاسی ‌Ùˆ كۆمەڵایەتی ‌Ùˆ كه‌لتووری ‌Ùˆ ئابووری، بۆ جەماوەر دەگوازرێتەوە ‌و، گرنگیی كەناڵەكانی ڕاگەیاندن Ù„Û• پرۆسەیەكی Ù„Û•Ù… شێوەیەدا ئەوەیە ÙƒÛ• ئەم كەناڵانە، ‌وزە ‌Ùˆ توانایەكی لەڕادەبەدەریان، بۆ دەستبەسەرداگرتنی ئەقڵ ‌Ùˆ هۆشی خەڵكی ‌Ùˆ ئاراستەكردنیان بە زەبری ئەو كاریگەرییەی ÙƒÛ• دروستی دەكات، هەیە. هه‌روه‌ها ئەم كەناڵانەی ڕاگەیاندن، Ù„Û• خوڵقاندنی ڕۆشنبیرییەكی گشتی ‌Ùˆ جەماوەریدا ‌و، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا دروستكردنی ئینتیمای نەتەوەیی ‌Ùˆ نیشتیمانی ‌Ùˆ ‌ورووژاندنی هەست ‌Ùˆ سۆزی جەماوەر، Ù„Û• پاڵ پاراستنی سەقامگیری ‌Ùˆ ئاسایشی سیستەمی سیاسیدا، ڕۆڵیان هەیە.

بەكورتی، بەبێ‌ بوونی دەزگه‌كانی ڕاگەیاندن، بەتایبەتیتر ڕاگەیاندنی ئازاد ‌Ùˆ سەربەخۆ، پرۆسەی دیموكراسی تەواو نابێ ‌Ùˆ بەڕێوە ناچێ، چونكە فاكتەرێكی سەرەكی ‌Ùˆ بەرچاون Ù„Û• بڵاوكردنەوەی ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• مییانەی بەرنامەی هەمەجۆرەوە، ÙƒÛ• Ù„Û•Ù… دەزگه‌یانەوە پەخش دەكرێ،‌ تاكوو ڕۆشنبیریی سیاسی لای تاكەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بەرز بكاتەوە.

 
 
« ئەمریكییه‌كـان چــۆن سەرۆكـی وڵاتەكەیـان هەڵدەبژێـرن؟
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ به‌دیهێنانی ڕۆشنبیریدا
« تێڕامانێک Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی
«  ڕۆڵی حزبە سیاسییەکان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا
« تێــڕامانێــك سەبارەت بە سازان
« كۆتایییەكانی داعش‌
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• بەدیهێنانی پرسی دیموكراسیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون