PÊNÛS
 
قووڵاییی جیوستراتیژیی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان 
     2016-11-30
عه‌بدوڵڕه‌حمان كه‌ریم ده‌روێش

قووڵاییی جیوستراتیژیی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان

عەبدولڕەحمان ÙƒÛ•Ø±ÙŠÙ… دەروێش،  مامۆستای زانستە سیاسییەكان، زانكۆی سەلاحەددین

یەكەم: دەستيێك:

دوای ڕاپەرینی (1991)ØŒ بەشێك Ù„Û• كوردستانی باشوور ڕزگاری بوو، بەڵام بەشێكی زۆری لەژێر دەسەڵاتی حكوومەتی عێراقی مایەوە. خەبات بۆ ڕزگاركردنی ئەو ناوچانە هەر بەردەوام بووە، بەڵام چەندین هۆكار، بوون بە كۆسپ Ù„Û• بەردەم سەركەوتنی ئەو هەوڵانە. Ù„Û• دوای 2003ØŒ دەسەڵاتی ئەمریكی Ù„Û• عێراق Ùˆ هێزە عێراقییەكان، Ú•ÛŽÙƒ كەوتن كه‌ بەپێی دەستوور مافی كوردستان بگێڕنەوە. Ù„Û• ماددەی 58ÛŒ یاسای بەڕێوبردنی دەوڵەت، بنەمای چارەسەكردنی ئەو ناوچانە دانران، بەڵام سەری نەگرت. لەسەر هەمان بنەما، بەپێی ماددەی 140ÛŒ دەستووری عێراقی، ئەو ناوچانە بە "ناوچە جێناكۆكەكان" ناسێندران و، ڕێكاری چارەسەكردنیان بۆ دانرا. لایەنە سیاسییەكانی عێراق، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÙƒÛŒ زۆریان داوە بۆ ئەوەی ماددەی 140 جێبەجێ نەكرێت؛ تەنانەت Ù„Û• نێوان خۆیاندا بەشانازییه‌ÙˆÛ• باسی ئەوەیان دەكرد ÙƒÛ• Ú†Û†Ù† Ù„Û• بەردەم جێبەجێكردنی ئەوە ماددە دەستوورییەدا، ڕێگر بوونە.([1]) تاوەكوو ئێستا ئەم ماددەیە جێبەجێ نەكراوە. ماوەیەكی زۆر لەناو ناوەندە كوردستانییەكاندا، بە "ناوچە دابڕێندراوەكان" ناوەزه‌د دەكران و، بەپێی فەرمانێكی فەرمیی سەرۆكی هەرێمی كوردستان Ù„Û• ساڵی 2013دا، زاراوەی "ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم" بۆ ئەو ناوچانە داڕێژرا، بەڵام لەبەر چەندین هۆكار، تاوەكوو ئێستا، بۆ ئاماژەدان بەو ناوچانە، چەندان زاراوە بەكار دەهێنرێت.([2]) ئەمە دوو ساڵە، جەنگی داعش به‌رۆكی ئەو ناوچانەی گرتووە و، سەرجەم شار Ùˆ شارۆچكەكانی ئەو ناوچانەی كوردستان تووشی سووتان Ùˆ كاوڵبوون هاتن و، هەندێكێشیان ئەنفال كران. لەدوای 2003 Ø´Û•ÙˆÛ• ڕووبەڕووی تیرۆر دەبێتەوە و، لەماوەی جەنگی داعشدا لەهەموو روویەكەوە زۆرترین زیانی پێگەیشت. Ù„Û• سەردەمی حكوومەتەكانی عێراقدا، ئەو ناوچانە ڕووبەڕووی چەندەها جۆر Ù„Û• نەهامەتی Ùˆ سیاسەتی ستەمكارانە دەبوونەوە. ئەم لێكۆڵینەوەیە بەپێی میتۆدی زانستی، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات هەندێ لایەنی گرنگی ئەم ناوچانە بخاتە ڕوو.

 

دووەم: مەودای جیۆپۆلیتیكی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان:

ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم، تەواوی ناوچە نیمچە شاخاوییەكان Ùˆ دەشتايییەكانی كوردستانی عێراق دەگرێتەوە، ÙƒÛ• Ù„Û• نێوان ناوچە شاخاوییەكانی كوردستان Ùˆ زنجیرەشاخی حەمرین Ùˆ مەكحول Ùˆ شنگالدایە؛ Ù„Û• ڕۆژاوادا Ù„Û• باشووری زنجیرەشاخەكانی شنگال دەست Ù¾ÛŽ دەكات بە درێژاییی زنجیرەشاخی مەكحول Ùˆ زنجیرەشاخی حەمرین، تاوەكوو باشووری ناوچەی بەدەرە Ùˆ جەسان. ئەم ناوچەیە، چەندین شاری گرنگ Ùˆ ئاوەدان لەخۆ دەگرێت بە ئاراستەیەك ÙƒÛ• Ù„Û• مێژووی مرۆڤایەتیدا دیارن. دەكرێت ئەم ناوچەیە دابەشی  Ú†ÙˆØ§Ø± كەرتی سەرەكی بكەين:

یەكەم: كەرتی نەینەوا (مووسڵ و دەشتی نەینەوا و شنگال و زوممار و ناوچەی جەزیرە و چەندین ناوچەی دیكە لە ڕۆژاوای دیجلە لەخۆ دەگرێت).

دووەم: كەرتی خۆرهەڵاتی دیجلە (ÙƒÛ• چەندین ناوچەی گرنگ لەخۆ دەگرێت ÙˆÛ•Ùƒ خازر Ùˆ مه‌خموور Ùˆ چەند ناوچەیەكی دیكە).

سێیەم: كەرتی كەركووك (جگە لە كەركووك چەندەها ناوچەی دیكە لەخۆ دەگرێت وەك حەویجە و دووزخورماتوو و قەرەتەپە و...هتد).

چوارەم: كەرتی گەرمەسێر (جەلەولا و خانەقین و مەندەلی و قزرەباد و زەرگۆش و حەمرین و بەدرە و جەسان و...هتد).

پانتاییی ئەم ناوچەیە نزیك 69 هەزار كیلۆمەتری دووجايە. دەكەوێتە نێوان هێڵی پانی (37.3 باكوور- 33 باشوور) و، نێوان هێڵی درێژی (41،2-46 ڕۆژهەڵات). ئەمەیش لە ڕاستیدا گرنگییەكی جیهانیی زۆری پێ دەبەخشێت.

 

سێیەم: جوگرافیای مێژووی ئەم ناوچانە:

Ù„Û• مییانی گەڕانەوە بۆ جوگرافیای مێژووی كوردستان، بەڕوونی دەردەكەوێت ÙƒÛ• ئەم ناوچانە، Ù„Û• دێرزمانەوە جەرگە Ùˆ ناوەندی كوردستان بوونە و، هەمیشە بۆ سەڵماندنی ناسنامه‌ÛŒ بوونی كوردی Ù„Û• مێژوودا، پەنا بۆ ئەو ئاسەوارانە براوە ÙƒÛ• Ù„Û•Ù… ناوچانە بەجێ ماون. دیارە پرۆسەی یەكێتیی عەشیرەتە كوردییەكان Ùˆ دروستكردنی شانشینێك بە ناوی گوتیام و، دامەزراندنی پایتەختەكەی Ù„Û• شاری كەركووكی ئێستا، بەڵگەیەكی حاشاهەڵنەگرە، بەتایبەت دوای ئەوەی دەركەوتووە ÙƒÛ• Ú•Û•Ú†Û•ÚµÙ‡‌ÙƒÛŒ ناوی كورد Ù„Û• كوتیام هاتووە. بەمەیش، بۆمان دەردەكەوێت ÙƒÛ• كۆڵەكەیەكی سەرەكی ناسنامه‌ÛŒ كوردبوون Ù„Û•Ùˆ ناوچانە سەریان هەڵداوە و، هەمیشە بەبێ پچڕان هەر بە ناوچەی كوردنشین هەژمار كراوە. هه‌روه‌ها، چەندان شاری ÙƒÛ†Ù† Ù„Û•Ùˆ ناوچانە هەن، ÙƒÛ• مێژووەكەیان دەگەڕێتەوە بۆ هەزاران ساڵ و، Ù„Û•Ùˆ ناوچەیە چەندەها شانشین Ùˆ ئیمپراتۆرییەتی مەزن سەریان هەڵداوه‌ و، هەر Ù„Û•Ùˆ ناوچەیە چەندین جار چارەنووسی جیهانی ÙƒÛ†Ù† دیاری كراوە. پایتەختی چەندین دەوڵەت Ùˆ میرنشینی كوردیش Ù„Û•Ù… ناوچانە بوونە. دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق، هەموو كوردستانی عێراق Ù„Û• سنووری ویلایەتی مووسڵ بەیەكەوە بەسترابووە، ÙƒÛ• Ù„Û• ساڵی ØŒ1925 بە عێراق بەسترایەوە.

 

چوارەم: قۆناغەكانی ململانێ لە نێوان كورد و حكوومەتەكانی عێراق لەسەر ئەم ناوچەیە:

ململانێی نێوان كورد Ùˆ دەوڵەتی ناوەندیی عێراق لەسەر ئەم ناوچانە، قۆناغی جۆراوجۆری بڕیوه‌ØŒ كه‌ دەتوانین بەسەر چەند قۆناغێكدا دابەشی بكەین:

  1. دەسەڵاتی ئینگلیز، هەموو هەوڵەكانی شێخ محموودی حەفیدی بۆ یەكخستنەوەی ئەم ناوچانە لەگەڵ ناوچە ڕزگاركراوەكانی كوردستان شكستی پێی هێنا. لە نزیك كەركووك سوپای شانشینی كوردستان بەرامبەر ئینگلیز تێك شكان و، دواتر مەملەكەتی كوردستان ڕووخا.
  2. حكوومەتی عێراق Ù„Û• سەردەمی دامەزراندنییه‌ÙˆÛ•ØŒ هەمیشە دژی هەموو Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÙƒ بۆ بەستنەوەی ئەم ناوچانە بە ناوچەكانی دیكەی كوردستان، دەوەستایەوە، كاتێك Ù„Û• ڕووی كارگێڕی Ùˆ پەیوەندیی ئابووری Ùˆ كەلتوورییشه‌وه‌ ئەم ناوچانەی Ù„Û• ناوچەكانی دیكەی كوردستان جیا كرده‌وه‌ و، سیاسەتی تەعریبیان ئه‌نجام دا، بۆ ئەوەی دیموگرافیای ئەم ناوچانە بگۆڕێت.
  3. هەوڵەكانی دامەزراندنی Ù‡ÛŽÚµÛŒ بەرگری Ù„Û• لایەن ئەفسەرانی كورد، بە رابەرایەتیی "بەكر سدقی"ØŒ بەكوشتنی بەكر سدقی Ùˆ هاوڕێكانی، زینده‌بەچاڵ كرا و، شایەنی باسە تاوەكوو ئێستا هەوڵەكانی "بەكر سدقی"ØŒ بەنهێنی ماوەتەوە Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ نادرێت وردەكارییەكان بخرێتە ڕوو.
  4. حزبی هیوا، هەمیشە خوازیاری یەكخستنەوەی هەموو كوردستان بووه‌ØŒ تا Ù„Û• ڕووی كارگێرییه‌وه‌ بكرێته‌ یەك لیوا (پارێزگا)ØŒ بۆ ئەوەی هەموو ناوچەكانی كوردستان یەك بخرێت.
  5. داواكارییەكانی حزبی هیوا، بوون بە داواكاریی پارتی دیموكراتی كوردستان و شۆرشی ئەیلوول، بۆ یەكخستنەوەی هەموو ناوچەكانی كوردستان. بەڵام، حكوومەتی عێراق دژی ئەو هەوڵانە وەستایەوە و، چەندین شاڵاوی سەربازی و كۆمەڵكوژیی ئەنجام دا بۆ ئەوەی ئەم ناوچانە وەك كوردستان نەناسرێنەوە.
  6. Ù„Û• Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئەیلوول، Ù‡Û•ÙˆÚµ درا ئۆپەراسیۆنی سەربازیی شۆڕشگێری Ù„Û•Ù… ناوچانە ئەنجام بدرێت Ùˆ ڕزگار بكرێت، به‌ڵام حكوومەتی عێراق بەتوندی دژی ئەم Ù‡Û•ÙˆÚµÛ• وه‌ستایەوە.
  7. Ù„Û• ڕێككەوتننامەی 11ÛŒ ئاداری 1970ØŒ ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ ئەم ناوچانە خرایە ئەجێندای ماوەی ئینتقالییه‌وه‌ØŒ بۆ ئەوەی چارەنووسی یەكلا بكرێتەوە.
  8. Ù„Û• 1974ØŒ حكوومەتی عێراق یاسای خودموختاریی 1974ÛŒ ڕاگەیاند ÙƒÛ• هەموو ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ÛŒ ÙƒÛ• ئێستا جێگه‌ÛŒ باسن، خسته‌ دەرەوەی سنووری ناوچەی خودموختاری. سەركردایەتیی كوردیش ئەم یاسایەی ڕەت كردەوە و، Ù„Û• ئەنجامدا جەنگ دەستی Ù¾ÛŽ كرد و، عێراق ڕێككەوتننامەی جەزائیری Ù„Û• 1975 واژوو كرد، بۆ ئەوەی شۆرشی كوردستان بتوێنێتەوە.
  9. لە هەشتاكان، حكوومەتی عێراق، هێزی ستراتیژیی عێراقی، بە سەرۆكایەتیی نووسینگەی باكووری حزبی بەعس لەو ناوچانە جێگیر كرد، كە بەپێی یاسا تەواوی سەڵاحییاتی دەوڵەتێكی كۆنفدراڵیان وەرگرت، بۆ ئەوەی كورد لەو ناوچانە نەهێڵن و، لەم هەنگاوەیش شاڵاوەكانی بەدناوی ئەنفال دەستی پێ كرد.
  10. Ù„Û• ساڵی 1991ØŒ Ù„Û• مییانی ڕاپەڕینی كوردستان، هێزی پێشمەرگە Ùˆ هێزی عێراقی، Ù„Û•Ù… ناوچانەدا چەندین پێكدادانی قورسیان ئەنجام دا؛ له‌ ئاكامدا هێزی عێراقی، بەو هێزە ستراتیژییەی ÙƒÛ• پێشتر داینابوو، ئەم ناوچەیەی كۆنترۆڵ كرد و، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یان نەدا هەرێمی كوردستان سنووری یاسای خودموختاریی 1974 تێ پەڕێنێت.
  11. Ù„Û• 2003ØŒ یاسای بەڕێوبردنی كاتیی دەوڵەتی عیراقی، ددانی تەنها بە سنووری هەرێمی كوردستانی Ù¾ÛŽØ´ 2003 دا نا و، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ نەدا ئەم ناوچانە بۆ كوردستان یەكلا بكرێنەوە و، Ù„Û• مییانی گوشاری كورد، چارەنووسی ئەم ناوچانە بۆ ماددەی 58ÛŒ دەستووری كاتیی عێراق بەجێ هێڵرا.
  12. دواتر، چارەنووسی ئەم ناوچانە بەپێی ماددەی140ی دەستووری داڕێژرا، كە تاوەكوو ئێستا ڕوون نییە چۆن دەتوانێت گرفتی ئەم ناوچەیە یەكلا بكاتەوە، یان چارەسەر بكات.
  13. هێزە عێراقییەكان Ù„Û• 2003ØŒ تاوەكوو ئێستا كار بۆ دوورخستنەوەی بوونی كورد Ù„Û•Ù… ناوچانە دەكەن. چەندین سەركردایەتیی ئۆپه‌راسیۆنیان بۆ ئەم مەبەستە دامەزراند، ÙˆÛ•Ùƒ سەركردایەتیی ئۆپه‌راسیۆنی دیجلە. هاوشان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەوڵەكانی حكوومەتی عێراقی، هێزە تیرۆریستییەكان دەستیان كرد بە ڕەشه‌كوژیی كورد Ùˆ دەركردنیان، ÙˆÛ•Ùƒ بەردەوامییەك بۆ سیاسەتەكانی پێشووی حكوومەتی عێراقی.
  14. لەگەڵ سەرهەڵدانی داعش، هەموو كەرتەكانی ئەم ناوچەیە، بوون بە گۆرەپانی جەنگ و، ماوەی دوو ساڵە تیرۆریستانی داعش و میلیشا جۆراوجۆرەكان، خەریكی كاوڵكردنی ئەم ناوچانەن و، پێشمەرگەیش بەرگری دەكات. چەندین كارەساتی گەورەیش لەم ناوچانە ڕوویان دا و، سەرجەم شارەكانی ئەم ناوچەیە ڕووبەڕووی هێرشی تیرۆریستان بوویەوە و، تاوەكوو ئێستا جەنگ بەردەوامە.
  15. كوردستانییان تاوەكوو ئێستا بەشێكی زۆری ئەم ناوچانەیان ڕزگار كردووە و، چەندین ناوچەی دیكە ماونه‌تەوە Ùˆ چاوەڕوانی ڕزگاركردنن و، حكوومەتی عێراقیش Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• دەكات Ùˆ داوای كشانەوەی هێزی پێشمەرگە دەكات.
  16. هێزی حەشدی شەعبی و گروپە تیرۆریستییەكان و سوپای عێراقی، بەئاشكرا هەڕەشە لە پێشمەگە دەكەن و، داوا دەكەن لەو ناوچانە بكشێنەوە.

 

پێنجەم: ستراتیژیی عێراقی بەرامبەر بەم ناوچانە:

حكوومەتی عێراق Ù„Û•Ùˆ ساتەوەختەی دامەزراوە، هەمیشە سەرقاڵی دۆزینەوەی ڕیگه‌چارەیەكە بۆ ئەوەی ئەم ناوچەیە بەیەكجاری كۆنترۆڵ بكات؛ بۆیە Ù„Û• ماوەی سەدەی ڕابردوودا، ده‌ستی بە جێبەجێكردنی ئەم سیاسەتانەی لای خوارەوە كردووه‌:

  1. سیاسەتی جیاكاری له‌ دژی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كورد، بەتایبەتی Ù„Û•Ù… ناوچەیە.
  2. سیاسەتی پەرتكردنی پەیوەندییەكان لە نێوان پێكهاتەكانی ئەم ناوچەیە.
  3. سیاسەتی دەركردن و ڕاگواستنی دانیشتووانی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە.
  4. سیاسەتی تەعریب، واتە گۆڕینی ڕەگەزنامەی نەتەوایەتیی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە بۆ سەر ناسنامەی عەرەبی.
  5. سیاسەتی دزین و لەبنهێنانی كانزاكانی ئەم ناوچەیە.
  6. سیاسەتی جینۆسایدكردن و ئەنفالكردن.
  7. سیاسەتی بەعەرەبكردن، واتە هێنانی عەرەب بۆ ئەم ناوچەیە و جێنشینكردنیان.
  8. سیاسەتی جەنگ و خوڵقاندنی نائارامیی بەردەوام لەم ناوچەیە.
  9. سیاسەتی سڕینەوەی ئاسەواری شارستانی و كەلتووری ڕەسەنی ناوچەكە.

ڕاستییه‌كه‌ی، چەندان جۆر Ù„Û• سیاسه‌تی ستراتیژی Ùˆ تەكتیكی بەكار هێنراوە بۆ ئەوەی ئەم ناوچەیە بەیەكجاری داگیر بكەن. ئەمەیش بەڵگەیەكی حاشاهەڵنەگرە لەسەر گرنگیی جیۆستراتیژیی ئەم ناوچەیە بۆ كوردستان، ئەگینا ئەم هەموو سیاسەتانەیان بەرامبەر ئەم ناوچەیە ئەنجام نەدەدا.

 

شەشەم: گرنگیی جيۆستراتیژیی ئەم ناوچەیە:

گرنگیی ئەم ناوچانە بۆ ناوچەكانی دیكەی كوردستان، دەگەڕێتەوە بۆ چەندین لایەن، ÙˆÛ•Ùƒ بەشێك Ù„Û• پێداویستییەكانی یەكانگیریی وڵات، ÙƒÛ• بەپێی پێویستیی ژیاری Ùˆ نیشتیمانی Ùˆ مێژوویی Ùˆ كۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی Ùˆ ئابووریی ئەم میللەتە Ù¾ÛŽÙƒ هاتووە، Ù„Û• سەرەتای سەرهەڵدانی ناسنامه‌یه‌وه‌ تاوەكوو ئێستا.

 

  1. لە ڕووی جیۆپۆلیتیكی و ستراتیژییەوە:

ئەم ناوچەیە، ناوچەی شادەماری ستراتیژییە بۆ كوردستان و، Ù‡ÛŽÚµÛŒ بەرگری Ùˆ ناوەندی شارستانیی كوردستانییە. ئەم ناوچه‌یه‌ بە شێوەیەكی گشتی، (ناوچەی پانتاییی دەشتایی)[3] Ù¾ÛŽÙƒ دێنێ و، له‌ ڕووی هێزی سیاسی Ùˆ هێزی دەوڵەتخوازییەوە گرنگییەكی زۆر بە كوردستان دەبەخشێ، لەبەر ئەوەی لەسەر ئاستی هەرێمی Ùˆ نیشتیمانی Ùˆ نێودەوڵەتی، ناوچەیەكی جیۆپۆلیتیكی گرنگە و، بە ڕزگاركردنی، Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ جیۆپۆلیتیكی كوردستان لەسەر بنەمایەكی پتەو بونیاد دەنرێت. گرنگترین وێستگە بۆ جیۆپۆلیتیكی هەر نه‌ته‌وه‌یه‌ك، لەسەر خاكەكەی خۆی دەست Ù¾ÛŽ دەكات. ئەگەر Ù„Û• كوردستانیش بڕوانین، دەبینین ناوەند Ùˆ جەرگەی كوردستان، بەداخەوە بە Ù‡Û†ÛŒ ستراتیژیی دوژمنەكانییه‌وه‌ØŒ ئێستا بۆتە ناوچەیه‌ÙƒÛŒ دابڕێندراو و، Ù„Û• كوردستان پچرێندراوه‌ و، ئێستا Ù„Û• دەرەوەی ئیرادەی سیاسی Ùˆ نەتەوەییی دانیشتووانەكەیەتی؛ واتە بۆ ویست Ùˆ مەرامی جیۆپۆلیتیكی میللەتێكی دیكە بەكار دەهێنرێت. بۆیە ڕزگاركردنی ئەم ناوچانە نەخشەیەكی جیۆپۆلیتیكی بەهێز بۆ كوردستان دادەمەزرێنێت.

Ù„Û• ڕووی ستراتیژییەوە، ئەم ناوچانە، ناوچەیەكی هەرە گرنگە بۆ Ù‡ÛŽÚµÛŒ باشووری خۆی و، Ù‡ÛŽÚµÛŒ دەریای ناوەڕاست ÚµÛ•Ú¯Û•Úµ Ù‡ÛŽÚµÛŒ زاگرۆسدا بەیەكەوە دەبەستێتەوە. ئەمە Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هێزی سەرەكییە بۆ كوردستان، تاكو بتوانێت Ù„Û• ڕۆژهه‌ڵاتی ناوەڕاستدا فاكتەرێك بێت. مووسڵ، بە Ù‡Û†ÛŒ گرنگییەكەیەوە، هەمیشە هێزە دەرەكییەكان بۆ سەركوتكردنی بەشەكانی تری كوردستان بەكاریان هێناوە. بۆیە ئەگەر بەدەستی كوردستانەوە نەبێت، ئەگەری سەركوتكردنی هەرێمی كوردستان زۆر زۆرە، بەڵام ئەگەر بەدەستی هەرێمی كوردستانەوە بێت، Ù„Û•Ùˆ ئەگەرانە ڕزگاری دەبێت. واتە جیۆستراتیژییەتی ئەم ناوچەیە، چارەنووسسازێكی یەكلاكەرەوەیە بۆ پاشەڕۆژی كوردستان.

 

  1. لە ڕووی جیۆئیكۆنۆمی:

ئەم ناوچانە، بە Ù‡Û†ÛŒ دەوڵەمەندی Ù„Û• كانزا Ùˆ سروشت Ùˆ خاكی به‌پیت Ùˆ زۆریی بەروبوومەكانی، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ بەهێزیی ئابووریی هەر هێزێكی سیاسی، ÙƒÛ• دەست بەسەریدا بگرێت. هەر بۆیە، حكوومەتە یەك Ù„Û• دوای یەكەكانی عێراق، هەمیشە بەبەردەوامی توانستی ئابووریی ئەم ناوچەیه‌یان بۆ بەهێزكردنی Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ناوخۆیی Ùˆ هەرێمی Ùˆ نیۆدەوڵەتیی خۆیان بەكار هێناوە. كوردستانیش ÙˆÛ•Ùƒ وڵات، ناتوانێت یەكانگیریی ئابووری دابمەزرێنێت ئەگەر ئەم ناوچانە لەژێر Ù‚Û•ÚµÛ•Ù…Ú•Û•ÙˆÛŒ خۆیدا نەبێت؛ چونكە هەموو ناوچە دابڕێندراوەكان، بە هەر چوار كەرتەكەیەوە، هەر Ù„Û• ÙƒÛ†Ù†Û•ÙˆÛ• ناوەندێكی بازرگانی Ùˆ ئابووریی گرنگ بوونە. ئەم سیفەتە Ù„Û•Ù… ناوچانەدا، گرنگییەكی تر بە دوای خۆیدا دەهێنێت، ئەویش گەشەكردنی بازرگانیی ناوخۆ و، بەستنەوەی ناوچەكانی كوردستانه‌ بەیەكەوە Ù„Û• ڕووی ئابوورییەوە. ئەمە، بازاڕی نیشتیمانیی كوردستان دادەمەزرێنێت و، بونیادی ئابووریی نیشتمانی Ù„Û• كوردستان سه‌قامگیر دەكات.

 

  1. لە ڕووی جیۆسەربازییەوە:

ئەم ناوچەیە Ù‡ÛŽÚµÛŒ بەیەكەوەبەستراو بۆ بەرگری Ù¾ÛŽÙƒ دێنێت، بەرامبەر هەر هەڕەشەیەك ÙƒÛ• Ù„Û• باشوورەوە ڕووبەرووی كوردستان ببێتەوە. ئەم هێڵەیش خۆی Ù„Û• زنجیرەشاخی حەمرین Ùˆ مەكحولدا دەبینێتەوە، دواتريش Ù„Û• پانتایی دەشتایی نەینەوا Ùˆ حەمرین Ùˆ گەرمەسێر Ùˆ...هتد. زنجیرەشاخی حەمرین Ùˆ مەكحول Ùˆ شنگال، بە درێژاییی نزيك هەزار Ùˆ دوو سەد كیلۆمەتر و، بە پانتاییی (2 تا 5 كم) و، بەرزی (100 تا1200 Ù…)ØŒ كوردستان Ù„Û• عێراق جیا دەكەنەوە. ئەو كات كوردستان له‌ ڕووی ڕووبه‌ره‌وه‌ مامناوەند دەبێت، هێزێكی سیاسی- سەربازیی گەورە بۆ هەرێمی كوردستان دابين دەكات، بواری مانۆڕی بەرگریی سەربازی بۆ كوردستان زیاد دەكات و، توانای بەرگری دژی داگیركەران بەهێز دەكات. ئەم ناوچانە، بە Ù‡Û†ÛŒ ئەم ڕووبەرە فراوانەی ÙƒÛ• هەیانە، دەبنە بەربەستێك Ù„Û• بەردەم Ø´Û•Ù¾Û†Ù„ÛŒ وڵاتانی دراوسێ، كاتێك ویستی ئەوەیان هەبێت هێرش بكەنە سەر هەرێمی كوردستان، واتە دەبنە ڕێگر Ù„Û• بەردەمیاندا و، ئەم ناوچانە دەبنە پارێزەری هەرێمی كوردستان. ئەم ناوچانە، بە Ù‡Û†ÛŒ دانیشتووانەكەیشی، دەبێتە یەكێك Ù„Û• هۆیە گرنگەكانی دابینكردنی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی، چونكە قەوارەی دانیشتووانی هەر یەكەیەكی سیاسی، كار دەكاتە سەر دابینكردنی هێزی چەكداریی هەمیشەیی Ùˆ یەدەگ.

 

  1. لە ڕووی جیۆسوسیۆلۆژی:

ئەم ناوچانە تەواوكەری بونيادی Ùˆ پێكهاتەی كۆمەڵایەتیی كوردستانن. ئێڵ Ùˆ عەشیرەتە كوردییەكان Ùˆ توركمان Ùˆ ئاشورییەكان یەك دەگرنەوە و، Ù„Û• پەرتەوازی ڕزگاریان دەبێت. جگە لەوەیش پێكهاتەی مەدەنی Ùˆ شاريی Ù„Û• كوردستان زیاد دەكات و، پێكهاتەی داخراوەیی عەشیرەتگەری Ùˆ ناوچەگەری، لاواز دەبێت. پێكهاتەی كۆمەڵایەتیی نەتەوەكان، ئایینه‌كان Ùˆ مەزهەبە جیاجیاكان Ù„Û•Ù… ناوچەیە، بەیەكه‌ÙˆÛ• دەبەسترێنەوە؛ ئەمەیش هێزێكی مەزن بە كوردستان دەبەخشێت.  

 

  1. لە ڕووی جیۆكەلتوری ((GeoCulture

بەم ناوچانە، كوردستان دەبێتە خاوەن فرەیییەكی ئێتنی و مەزهەبی و ئایینی و، ئەمەیش قووڵایییەكی شارستانی دەبەخشێتە كوردستان و، لە داخراوەییبوون ڕزگاری دەكات. كورد و توركمان و عەرەب و فارس و ئاشووری و كلدان، هەر لەمانە پێكهاتەی ژیاری خۆیان هەیە و، هەموویان لەم ناوچەیە پێكەوە دەژین و، چەمكی یەكتریان بە هۆی پێكەوەژیان دەوڵەمەند كردووە؛ بۆیە دانیشتووانی ئەو ناوچانە، زیاتر توانای پەیوەندییان هەیە و، لە دۆخی داخراوەیی بەدوور كەوتوونەتەوە. ئەم ناوچانە، مەڵبەندی سەرەكیی ئایینە كۆنەكانی كوردن، وەك ئایینی ئێزیدی و كاكەیی و شەبەك و، بە یەكبوونیان لەگەڵ ناوچەكانی دیكەی كوردستاندا، چەمك و قەڵای ژیاری كوردی، زیندوو دەبێتەوە.

دانیشتووان Ù„Û• ناوچە دابڕێندراوەكاندا، Ù¾ÛŽÙƒ هاتوون Ù„Û• جوراوجۆریی ئایینی Ùˆ مەزهەبی Ùˆ ئێتنیكی Ùˆ شێوەزاری جیاواز، ÙƒÛ• زۆربەیان بەشێكن Ù„Û• Ú•Ù‡‌گەزی نەتەوەيیی كورد، هەندێكیانیش بەشێكن نەتەوەكانی دیكەی كوردستان. ئەم فرەچەشنییە، دەبێتە بنەمایەكی سەرەكی بۆ دامەزراندنی ناسنامه‌ÛŒ نەتەوەیی Ùˆ نیشتیمانیی كوردستانی و، Ù„Û• تەسكیی ناوچەگەری Ùˆ مەزهەبی Ùˆ ئایینی ڕزگاری دەكات و، كەرامەت Ùˆ كەسایەتیی تاكی كورد بەهێز دەكات و، ئاسەواری شكستە یەك Ù„Û• دوای یەكەكانی دەسڕێتەوە. چونكە ئەم ناوچانە پێكهاتەیەكی جۆراوجۆری تێدایە، گرنگییەكی جیوستراتیژیی بۆ دامەزراندنی وڵات هەیە، لەسەر بنەمای وڵاتبوون Ù†Û•Ùƒ لەسەر بنەمای ئێتنی، واتە بنەمایەكی سەرەكییە بۆ دامەزراندنی ناسنامه‌. ئەم ناوچانە پێكهاتەیەكی جۆراوجۆری ئایینی Ùˆ مەزهەبی Ùˆ ئێتنیی تێدایە، بۆیە فاكتەری سەرەكیی دەوڵەمەندبوونی كوردستانە.

 

  1. لە ڕووی دیمۆگرافییەوە:

Ù„Û• ڕووی دانیشتووانه‌وه‌ ژمارەی میللەتی كورد زیاد دەكات و، میللەتی كورد Ù„Û• عێراق یەك دەخاتەوە و، Ù„Û• پەرتبوون ڕزگاری دەبێت. قەوارەی دانیشتووان لایه‌Ù†Û• گرنگەكەی هێزی نەتەوەیی Ù¾ÛŽÙƒ دێنێت، چونكە كار دەكاتە سەر قەوارەی هێزی كار Ùˆ هێزی بەگه‌ڕخستنی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمەڵایەتی Ùˆ...هتد. لەبیرمان نەچێت، سەرجەم سیاسەتی تەعریب Ùˆ زۆربەی شاڵاوەكانی جینۆساید Ùˆ ئەنفال Ù„Û•Ù… ناوچانە ئەنجام دراون، بۆ ئەوەی هێزی میللەتی كورد بەسەر ئەم ناوچانە نەمێنێت، تاوەكوو بتوانن گۆڕانكاری Ù„Û• پێكهاتەی دیموگرافیی ئەم ناوچەیە دروست بكەن. جگە Ù„Û•Ù…Û•Ø´ØŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ دانیشتووان بایەخێكی گەورەی بۆ ئابووری، سیاسی Ùˆ كەلتووریی دەوڵەت هەیە. ÙˆÛ•Ùƒ دیارە ئەو دانیشتووانەی Ù„Û• هەرێمی كوردستان بردراوه‌ØŒ ڕێژەیەكی یەك جار زۆرە. ئەگەر ئەم ڕێژەیە بگه‌رێته‌وه‌ سەر هەرێمی كوردستان، ئەوا یارمەتییەكی گەورەیە بۆ بونیادنانی هێزێكی گەورەی ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ سەربازی.

 

حەوتەم: بەرەنجام

ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان، گرنگییەكی جیۆستراتیژی Ùˆ جیۆپۆڵیتیكیی زۆریان بۆ هەرێمی كوردستان هەیە. بە Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌یان له‌ ڕووی داهاتی نەتەوەیییەوە، هەرێمی كوردستان جێگیر دەبێت و، دەبێتە پاڵپشتێكی گەورە بۆ سەربەخۆییی هەرێمی كوردستان Ùˆ ملكەچنەبوونی بۆ سیاسه‌ته‌كانی بەغداد. هەروەها بونیادی هێزی كوردستانی لەسەر ئەم ناوچانە، دامەزراوەیی دەبێت. ئەم ناوچەیە، بە Ù‡Û†ÛŒ گرنگیی جیۆستراتیژییەوە ئاییندەی هەرێمی كوردستان دەستنیشان دەكات.

Ú¯Ù‡‌ڕانه‌ÙˆÛ•ÛŒ ئەم ناوچەیە بۆ سەر هەرێمی كوردستان، هەرێمی كوردستان دەكاتە هێزێكی دیار Ù„Û• ناوچەكەدا و، قورساییی سیاسیی وڵاتانی تر لەسەر ناوچەكە ÙƒÛ•Ù… دەبێتەوە. ئەم ناوچەیە بۆ هەرێمی كوردستان ناوچەی چارەنووسسازە. پێویستە بۆ كوردستان، تاوەكوو ÙˆÛ•Ùƒ ناوچەیەكی پەراوێز نەمێنێت. بەبێ ئەم ناوچەیە، هەمیشە كوردستان دەكەوێتە پەیوەندییەكی (ناوچەی پەراوێز Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ناوچەی ناوەند)[4] بەرامبەر عێراق، بۆیە هەمیشە بەرەو عێراق ڕادەكێشرێت. وەرگرتنەوەی ئەم ناوچانە Ù„Û• لایەن كوردەوە، دەبێتە پاڵنەرێكی جیۆستراتیژیی گەورە بۆ دابینكردنی ئارامی Ùˆ جێگیری بۆ پاشەڕۆژی كورد Ùˆ كوردستان و، گەڕاندنەوەی جۆرێك Ù„Û• ئارامی بۆ ناوچەكە. ئەم ناوچەیە، قووڵایییەكی جیۆستراتیژیی چارەنووسسازی بۆ ناوچە ئازادكراوەكانی كوردستان هەیە. ئەم ناوچانە، توانستی خۆبژێوی Ù„Û• بواری ئاسایشی خۆراك Ùˆ ئاسایشی ئابووری Ùˆ وزە Ùˆ بازرگانیی دەرەكی Ùˆ ناوخۆیی، بۆ هەرێم دابین دەكه‌Ù†. هۆكارێكی بنەرەتییشن بۆ ڕزگاركردنی كوردستان Ù„Û• قەتیسبوونی بازرگانی Ùˆ وكردنەوەی پەیوەندیەكانی هەرێمی كوردستان بۆ ئاستێكی هەرێمی، بە ئاراستەیەك ÙƒÛ• پەیوەندییەكانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دراوسێدا ئاسایی ببێتەوە.

 

 

  

 

[1] . حەنان فەتلاوی بەشانازيیه‌وه‌ چەندین جار Ù„Û• چاوپێكەوتنی تەلەفزیۆنیدا ددانی بەوە ناوە، ÙƒÛ• رێگر بووە Ù„Û• بەردەم جێبەجێكردنی ماددەی 140 و، ئەم رەفتارەیشی بە نیشتمانپەروەری Ù„Û• Ù‚Û•ÚµÛ•Ù… داوە.

[2] . هێزە كوردستانيیەكان لەو ناوچەیەی رزگار كرا، هەرێمێكي فیدراڵييان دامەزراند (بە ناوی هەرێمی كوردستانی عێراق)، لە ڕووی ڕووبەرەوە زۆر نزیكە لە سنووری كارگێریی ناوچەی خودموختاری (منطقە حكم الذاتي) كە لە سالڵی 1974 لە لایەن بەعسیيەكانەوە پاش نسكۆی 1975، بەسەر كورددا سەپێندرا.

[3] . ناوچەی پانتاییی دەشتایی، مەبەست لێی ناوچەیەكی بەرفراوانی دەشتاییە لەدوای ناوچەشاخاویەكاندایە وكراوەتەوە لەگەڵ ناوچەیی دەشتتایی دیكەدا. ناوچەكوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم ناوچەیەكی دەشتاییە كراوەتەوە لەگەڵ ناوچەیی دەشتی میزۆپۆتامیا وشام وناوچەی بیابانی جەزیرە، بۆیە پانتاییەكی ئەكجار فراوانی پێ دەبەخشێت.

[4] . بەمانای ئەوە، كوردستان وەك ناوچەیەكی پەراوێز دەبێتە بەشێك لە سەنتەری عیراق، بەمەش دەبەسترێتەوە بە عیراق. پەیوەندیی ناوچەی پەراوێز لەگەڵ ناوچەی سەنتەر= پەیوەندی پاشكەوتگەری.

 
 
« ئیشكالیەتی كورد Ù„Û• عێراق، تا دێ ئاڵۆزتر دەبێت
« گرتنەوەی مووسڵ Ùˆ كێشه‌ی لادانی زێباری
« ڕەهەندەكانی بونیادی هزری نەتەوەییی عەرەبی Ù„Û• عێراق
« مووسڵ Ùˆ هەرێمی كوردستان؛ ململانێ، يان یەكبوونەوە
« ڕەهەندی ستراتیژیی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان Ùˆ مووسڵ
« پرسی كوردستان Ù„Û• هاوكێشەی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا
« قووڵاییی جیوستراتیژیی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون