PÊNÛS
 
ئەرکی پاراستنی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان 
     2016-11-29
د. بڕیار شێرکۆ بابان

ئەرکی پاراستنی گۆڕە بەکۆمەڵەکان

دکتۆر بڕیار شێرکۆ بابان، پرۆفيسۆری یاریدەدەرلە زانکۆی سەلاحەددین

دەستپێك

جیهان شایەتە، زۆرترین Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ Ú¯Û†Ú•ÛŒ بەکۆمەڵ Ù„Û• سەدەی بيست و، بیست Ùˆ یەکدا، Ù„Û• عێراقە. چەندین جار گوتراوە Ú©Û• عێراقێکی تر لەژێر خاکی ئەم وڵاتەدایە. چيرۆکی نێوان عێراق Ùˆ Ú¯Û†Ú•ÛŒ بەکۆمەڵ، تەواو گرێدراون. Ù„Û• دوای ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سەددام، یەكێك Ù„Û• کارەساتە هەرە سەرنجڕاکێشەکان بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێودەوڵەتی، بریتی بوون Ù„Û• هەڵدانەوەی ئەو ژمارە زۆرەی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان لەژێر خاکی عێراق. بە سەدان Ú¯Û†Ú•ÛŒ بێکێڵ دەدۆزرانەوە Ùˆ هەڵدەدرانەوە. هەر Ú¯Û†Ú•ÛŽÙƒ سەدان، یان هەزاران خەڵكی لەخۆ دەگرت Ú©Û• ئێسكوپروسکیان تێکەڵ ببوون؛ بە جۆرێك Ú©Û• زۆر زەحمەت دەناسرانەوە. ئەم گۆڕانە، نيشاندەری چيرۆکێكی خەمناك Ùˆ هەمیشەییی عێراقییەکان Ùˆ Ú¯Û•Ù„ÛŒ کوردستانيشە. هەر ئەو Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵانە باشترین بەڵگەن بۆ سەلماندنی تاوانەکان، Ú©Û• دژی ئەو کەسانە Ùˆ تەواوی هاووڵاتیانی عێراقی ئەنجام دراوە. ئەگەر مرۆڤێکی ئاسایی،بەسروشت Ù„Û• مردنی خۆی بترسێت، هاووڵاتییعێراقی، ترسەکەی بە جۆرێكی ترە. لەوانەیە Ù„Û• یەك گۆڕدا،کەسێك تادوا هەناسەی مەرگی خۆی، چاوی لەسەر هاوسەرەکەی Ùˆ منداڵەکانی Ùˆ دايك Ùˆ باوکی بێت، Ú©Û• Ù„Û• هەمان گۆڕدایە. پێکهاتەکانی عێراق بەکۆمەڵ کوژراون Ùˆ بەکۆمەڵ Ù„Û• گۆڕەکاندا پەستراون. بە چاوی خۆمان دیتمان، گەڕانەوەی ڕووفاتی ئەنفالکراوەکانی کوردستان، Ú† مێژوویەکی Ú•Û•Ø´ÛŒ تری ئەم وڵاتەمان پيشان دەدات. مێژووی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکانی عێراق،لەسەردەمی بەعسه‌وه‌ ڕانەوەستاوە، بەڵکوو هەر بەردەوامە.

 Ù„Û• دوای ٢٠١٤ەوە تا ئەمڕۆ، Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان بە دەستی ڕێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) Ù„ÛŽ درانەوە، ئەم جارەیان بۆ پێکهاتەیەکی تری کوردستان Ùˆ عێراق: کوردانی ئێزیدی. هەندێك بەدواداچوونی نێودەوڵەتی، باس Ù„Û• (٧٢) Ú¯Û†Ú•ÛŒ بەکۆمەڵ دەکەن كه‌ لەسەر خاکی داگیرکراوی عێراق Ùˆ سووریا هەڵکەندراون. ئەم ژمارە زۆرەی گۆڕەکان، تەنیا Ù„Û•Ùˆ خاکانەن Ú©Û• Ù„Û• دەستی داعش ئازاد کراون. دەبێت چەندی تریش مابن Ú©Û• هێشتا Ù„Û• سنووری دەسەڵاتی داعشدا بن و، چەندیش هەبن، Ú©Û• تا دنیا هەیە نەدۆزرێتەوە.

گرنگیی بابەتەکە

Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێودەوڵەتی ئاگادارە Ú©Û• تاوانی گەورە له‌ دژی کوردانی ئێزیدی Ù„Û• عێراق ڕووی داوە، ئیدانەیان کردووە، دژی ڕاوەستاون، دانیان Ù¾ÛŽ داناوە. Ú©Û•Ú†ÛŒ کاتێك دێنە سەر لایەنی کرداریی پرسەکە Ùˆ دادگه‌ییکردنی بکەرانی ئەو تاوانانە Ùˆ پاراستنی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان، دەوڵەتەکان بەو گڕوتینەوه‌ نابينین. Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان بریتین Ù„Û• بەڵگەی یاسایی بۆ سەلماندنی ئەم جۆرە تاوانانە Ù„Û• Ù¾ÛŽØ´ دادگه‌ نێودەوڵەتییەکان؛ پێویستە بپارێزرێن. Ù„Û• ئاستی نێودەوڵەتیدا، هەوڵەکان بۆ پاراستنی گۆڕەکان سنووردارن. چەند ڕێکخراوێکی ناحکوومیی نێودەوڵەتی، خۆبەخشانە بۆ ئەم بابەتە هاتوونەتە Ù¾ÛŽØ´ و، ڕاپۆرتیان دەربارەی نووسیوە. هەروەها چەند لایەنێکی فه‌رمیی بیانیش پشتگيری Ùˆ هاوسۆزیی خۆیان نيشانداوە. بۆ نموونە، گرووپی جێگری سەرۆکی گرووپی سۆسیالیست Ùˆ ديموکراتەکان Group of the Progressive  Alliance of Socialists & Democrats (Josef Weidenholzer) Ù„Û• پەرلەمانی ئەوروپی، داوا Ù„Û• ئەوروپییەکان دەکات، به‌ مەبەستی بەڵگەنامەکردن Ùˆ دەرکەوتنی ڕاستییەکان، Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان Ù„Û• عێراق Ùˆ سووریا بپارێزرێن Ùˆ بپشکێنرێن.

لە ئاستی ناوخۆی هەرێمی کوردستاندا، لە دوای دوو ساڵ لە کارەساتەکانی شنگال، لە ڕۆژی ٣/٨/٢٠١٦، قایمقامییەتی شنگال گلەییی لە "وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالکراوان"ی کوردستان و حکوومەتی عێراقی دەکرد، کە هیچیان بۆ گۆڕە بەکۆمەڵەکان نەکردووە. لە لای خۆیەوە، وەزارەتی شەهیدانی هەرێم وەڵامی دایەوە، کە کێشەکە پەیوەندیی بە خودی قایمقامییەتەکەوە هەیە. حکوومەتی عێراقیش، دوور و نزیك، ئەو بابەتەی لە ئەستۆ نەگرتووە. کەواتە لەو ناوەندەدا، تاكە لایەن کە زیان دەکات، پرسی بەجینۆسایدناساندنی کوردانی ئێزیدی وبەبەڵگەکردنی تاوانەکانە. خاوەنی گۆڕە تاکەکەسییەکان، کەسوکاری مردووەکانن، بەڵام خاوەنی گۆڕە بەکۆمەڵەکان، حکوومەت و دەوڵەتە؛ بۆیە هەر ئەوان، دەبێت سەرپەرشتی بکەن، بیپارێزن و بەڵگەسازیی بۆ بکەن.

Ù„Û• ڕاپۆرتێکی هاوبەشی نێوان دوو دەزگه‌ÛŒ نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە پاراستنی هاووڵاتیانی مەدەنی Ù„Û• ناکۆکییە چەکدارییەکان Ù„Û• عێراق (١١/١٢/٢٠١٤-٣٠/Ù¤/٢٠١٥)ØŒ نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ هاریکاریی عێراق (UNAMI)و، کۆمیسيۆنی باڵای مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان، جەختیان لەسەر بابەتی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان کردۆته‌وه‌. ڕەخنەکارییەك بەم ڕاپۆرتەوە دیارە و، داوادەکات، به‌ مەبەستی دەستکەوتنی بەڵگەکان،گۆڕەکان Ù„Û• کوردستان Ùˆ عێراق باش بپارێزرێن. هەندێك جار، ڕێکخراوە ناحکومییە نێودەوڵەتییەکان هاواریان لێهەڵدەستێت کە،پێویستە Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان Ù„Û• شنگال، پێویستە بپارێزرێن، هەروەک Ù„Û• ڕاپۆرتی مانگی یەکی ساڵی ٢٠١٦  (Human Rights Watch)  Ø¯Û•ÛŒØ®ÙˆÛŽÙ†ÛŒÙ†Û•ÙˆÛ•.

پاراستنی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان چەندین سوودی یاساییی هەیە: ده‌رخستنی زانیاریی یاسایی دەربارەی تاوانەکان Ùˆ نییەتی تاوانکاران، بەرجەستەکردنی ڕاستییەکان، دیاریکردنی زەرەرمەندەکان Ùˆ قەرەبووکردنەوەی کەسوکاری قوربانیان. لەبەر ئەم هۆیانەی سەرەوە، Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان پێویستییان بە پاراستنێکی تایبەت هەیە.

یاسا و گۆڕە بەکۆمەڵەکان

Ù„Û• پشت هەر Ú¯Û†Ú•ÛŽÚ©ÛŒ بەکۆمەڵ، چەندین چيرۆکی خه‌مناك Ùˆ سامناك هەیە. پرسی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان پرسێکی مرۆڤایەتی، کۆمەڵایەتی، دەروونی، سیاسی Ùˆ یاسایییە. پرسێکی تایبەت نییە بە عێراق، بەڵکوو ئەم جۆرە گۆڕانە، Ù„Û• چەندین وڵاتی تریشدا Ù‡Û•Ù†: ئۆگەندا، فليپین، نیپاڵ،  Ù‡ÛŒÙ†Ø¯Ø³ØªØ§Ù†ØŒ بۆسنیا Ùˆ ليبیا. تا ئێستا، یاسای نێودەوڵەتی نەیتوانیوە پێناسەیەك بۆ Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان دابنێت.

ئەگەر بێینە سەر پەیڕەوی بنەڕەتیی دادگه‌کانی تاوانە نێودەوڵەتییەکان، بۆمان دەردەکەوێت Ú©Û• یاساداڕێژه‌رانی ئەم پەيڕەوانە، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ ئەوەیان نەداوە Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان باس بکەن. بەڵام بە شێوەیەکی ناڕاستەخۆ، پرسی نایاساییبوونی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان، Ù„Û• پەیڕەوی بنەڕەتیی دادگه‌ÛŒ نێودەوڵەتیی تاواندا دەبينین، Ú©Û• Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٢ەوە Ù„Û• لاهای دەستبەکاربووە. لەژێر ڕۆشناییی ئەم پەیڕەوە، بێسه‌روشوێنكردن، کوشتن Ù„Û• دەرەوەی یاسا، کوشتنی بەرفراوان Ùˆ ڕێکخراوی هاووڵاتیانی مەدەنی و، مامەڵەکردنی نامرۆڤانە، واتا دژی Ú©Ù‡‌رامەتی مرۆڤێك، زیندوو بێت یان مردوو، ئەم حاڵەتانەی سەرەوە هەموویان بە جۆرێك Ù„Û• جۆرەکان Ù„Û• Ú¯Û†Ú•ÛŒ بەکۆمەڵدا ڕوودەدەن. بە مانایەکی تر، ئەو شێوازە جیاوازانەی کوشتن Ùˆ مامەڵەکردن، بریتین Ù„Û• تاوانی نێودەوڵەتی. کەواتە گۆڕەبەکۆمەڵەکان سەلمێنەری هەبوونی یەکێکە Ù„Û•Ù… تاوانانە: تاوانی جەنگ Ùˆ تاوانی دژی مرۆڤایەتی و، هەروەها تاوانی جینۆساید.

Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان بەڵگەی یاسایین، لەوانەیە یەکەم Ùˆ باشترین بەڵگەی یاساییش بن بۆ ڕوودانی تاوانێکی نێودەوڵەتی. دادگه‌ÛŒ نێودەوڵەتیی تاوان، تایبەت بە يوگسلاڤیای پێشوو، پشکنێکی تەواوی دەربارەی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان ئەنجام داوە و، Ù„Û• چەندین کەییسدا وەکوو بەڵگەنامەیەکی حاشاهەڵنەگر قبووڵ کرا، بۆ نموونە Ù„Û• کەیسەکانی ملاديچ Ùˆ کارازیچ.

هەوڵەکانی پاراستنی گۆڕەبەکۆمەڵەکان، تەنیا بۆ مەبەستی بەڵگەی یاسایی بۆ دادگه‌کان نییە، ئینجا نێودەوڵەتی بێت یان ناوخۆیی؛ بەڵکوو ئەرکی پاراستنی ئەو جۆرە گۆڕانە، لایەنێکی مرۆڤایەتیی مەزنی تێدایە. کەسوکاری قوربانییەکان، پێویستە ڕاستییه‌كانیان بۆ ده‌ركه‌ÙˆÛŽ و، لاشەی خۆشەویستەکانی خۆیان بە جوانترین Ø´ÛŽÙˆÛ• بە خاك بسپێرن. واتا Ù„Û• ڕووی دەروونییشەوە، پێویستە کەسوکاری قووربانییەکانی دەستی داعش، بە شایستەترین Ø´ÛŽÙˆÛ• قەرەبوو بکرێنەوە. بەپێی بنەمای حەوتەم Ù„Û• بنەما بنەڕەتییەکان سەبارەت بە قوربانیانی پێشێلکارییە گەورەکانی مافی مرۆڤ Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٥، Ú©Û• Ù„Û• لایەن Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان دەرچووە، ئەرکی دەوڵەتانە قوربانییەکان ئاشنا بکەن بە ڕاستییەکان Ùˆ ڕووفاتی کەسوکارەکانیان. باشترین Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یش بۆ گەییشتن بە هەقیقەتی جینۆساید دژی کوردانی ئێزدی، بریتییە Ù„Û• پاراستنی گۆڕەبەکۆمەڵەکان Ù„Û• دەستی تێکدەر Ùˆ  ژینگە.

پاراستنی گۆڕەبەکۆمەڵەکان لە ئاستی عێراق

هەروەک باسمان كرد، پاراستنی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان، ئەرکی سه‌رشانی حکوومەتەکانه‌. سەبارەت بە Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکانی کوردانی ئێزیدی، لەبەر هەڵکەوتەی جوگرافیی گۆڕەکان، ئەرکی هەردوو حکوومەتی هەرێم Ùˆ حکوومەتی عێراقییە، Ú©Û• بیانپارێزێت. عێراق تاکە وڵاتە Ù„Û• جیهان Ú©Û• Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٦ەوە، یاسایەکی تایبەت بە کاروباری پاراستنی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکانی هەیە: یاسای ژمارە (Ù¥)ÛŒ ٢٠٠٦. هەڵبەتە، Ù‡Û†ÛŒ دەرچوونی ئەم یاسایەیش دیارە؛لەسەردەمی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ ڕووخاوی سەددام، ژمارەی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان گەییشتبووە ڕێژەیەکی سەرسووڕهێنەر بۆ عێراق Ùˆ جیهان. دوای ئەم یاسایە، عێراق چاوەرێی ئەوەی نەدەکرد، بۆ جارێکی تریش،گۆڕی بەکۆمەڵی نوێلەسەر خاکەکەی Ù„ÛŽ بدرێتەوە. بۆیە، دیسانەوە یاساکە هەموارکرایەوە، بۆ ئەوەی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ تاوانەکانی داعش بگونجێت:بەپێی یاسای ژمارە (١٣)ÛŒ ٢٠١٥.

ئەگەر بە هەموو جیهاندا بگەڕێین، تاکە یاسا Ú©Û• پێناسەی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکانی کردبێت، یاسای عێراقییە، بەم شێوەیە: "خاکێکە، لاشەی زیاتر Ù„Û• شەهیدێکی تێدایە، بە شێوەیەك نێژراون یان شاردراونەتەوە Ú©Û• ڕێوشوێنە شەرعی Ùˆ بەها مرۆڤایەتییه‌كان ڕەچاو نەکراون، مەبەست Ù„ÛŽÛŒ شاردنەوەی تاوانی کۆمەڵکوژییە Ú©Û• Ù„Û• لایەن تاکێك، یان Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• کەسێك، یان دەستەیەك ئەنجامدراوە، هەروەها بریتییە Ù„Û• پێشێلکاریی مافی مرۆڤ."سەرەڕای ئەو تێبینییه‌ یاسایییانەی Ú©Û• دەربارەی ئەم پێناسەیە Ùˆ یاساکە هەیە، بەڵام یاسای عێراقی بۆ کاروباری Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان، داهێنانێکی گرنگە. دەسەڵاتی پاراستنی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان ڕێکخراوە؛ پێشتر ئەرکی وەزارەتی مافی مرۆڤی عێراقی بوو، ئێستا Ù„Û• دەستی دەزگه‌ÛŒ شەهیدانی عێراقە. چەندین ماددە Ùˆ بڕگە، بە مەبەستی چۆنیەتیی کردنەوە Ùˆ پشکنینی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان داڕێژراون. هەروەها ئەم یاسایە، بۆ دۆزەرەوە Ùˆ ڕێنیشاندەرەکانی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان، خەڵاتی داناوه‌. Ù„Û• هەمان کاتدا، بۆ ئەو کەسانەی كه‌ دەبنە Ù‡Û†ÛŒ تێکدان Ùˆ ڕێگەگرتن Ùˆ ونکردنی بەڵگەکان، سزا دانراوە.

پاراستنی گۆڕەبەکۆمەڵەکان لە ئاستی هەرێمی کوردستان

کاتێك دێینە سەر یاسا کوردستانییەکان، دەبينین Ù„Û•Ù… بابەتەدا زۆر کورتبڕی کراوە. یاسای سندووقی پشتگيری Ùˆ هاوکاریی خانەوادەی شەهیدان Ùˆ ئەنفالکراوان Ùˆ قوربانیانی جينۆساید، ژمارە (٣٧)ÛŒ ساڵی ٢٠٠٧، باسی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکانی نەکردووە. هەروەها یاسای ماف Ùˆ ئیمتیازاتی کەسوکاری شەهید Ùˆ ئەنفالکراوان، ژمارە (Ù©)ÛŒ ساڵی ٢٠٠٧، درکی بەوە نەکردووە Ú©Û• گەڕان Ùˆ پشکنین Ùˆ پاراستنی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان قەرەبوویەکی مەعنەوین بۆ کەسوکاری قوربانییەکان. ئەم یاسایە، زیاتر باس Ù„Û• بابەتی ماددی دەکات، Ù†Û•Ùƒ مەعنەوی، هەروەکوو Ù„Û• ماددەی حەوتەمی ئەم یاسایەدا بۆمان دەردەکەوێت. بەپێی ئەو زانیارییەی هەمانە، تاكه‌ یاسا Ú©Û• باسی Ù„Û• Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان کردبێت Ù„Û• هەرێم، یاسای وەزارەتی کاروباری شەهیدان Ùˆ ئەنفالکراوانی هەرێمی کوردستانە: ژمارە (Ù¨)ÛŒ ساڵی ٢٠٠٦. ماددەی دووەمی پەڕەگرافی دەیەم، دەڵێت: "وەزارەتی ناوبراو ئەرکی گەڕان بە دوای چارەنووسی ئەنفالکراوەکان Ùˆ دۆزینەوەی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان Ùˆ گێڕانەوەیان بۆ زێدی خۆیان، دەگرێتە ئەستۆ."دیارە Ù„Û• کاتی دەرکردنی ئەم یاسایه‌ Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٦، پەرلەمانی کوردستان Ù„Û•Ùˆ باوەڕەدا نەبووە Ú©Û• جينۆسایدێکی تر دژی هاووڵاتیانی کوردستان Ùˆ عێراق ڕوو بداتەوە، بۆیە بابەتی گەڕان Ùˆ دۆزينەوەی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکانیكورت كردۆته‌وه‌ بۆ"ئەنفالکراوەکان". پرۆسەی جينۆسایدی کوردانی ئێزیدی Ù„Û• ٢٠١٤، بە شێوەیەکی تر ڕوویداو، بە مەبەستێکی جیاواز ڕووی دا و، Ù„Û• لایەن بکەری جیاوازه‌وه‌ ڕوویداوە.

بەڵام ڕاستییه‌كه‌ی، پرۆسەی ئەنفال Ùˆ جينۆسایدی ئێزیدییەکان، دوو ڕووی هەمان تاوانن، ئەویش تاوانی جينۆسایدە. بۆ قوربانیانی ئەنفال لەسەردەمی بەعس، Ú†ÛŒ کراوە Ùˆ Ú†ÛŒ دەکرێت، پێویستە بە هەمان شێوەیشبۆ قوربانیانی دەستی داعش بکرێت. بەتایبەتی كه‌ ئێستا Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هەرێمی کوردستان Ù„Û• بارێکی نێودەوڵەتیی باشدایە، دەتوانرێت هێشتا زیاتر، کار له‌سه‌‌ر کەیسی ئێزیدییەکان بكرێت. سۆزێکی نێودەوڵەتیی بەهێز بۆ ئەم کەیسە هەیە. پێویستە یاساکانی هەرێمی کوردستان، وەڵامی تەواویان بۆ ئەم پرسە هەبێت، ÙˆÛ•Ú© Ú†Û†Ù† ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق Ù„Û• ساڵی ٢٠١٥دا، یاسای کاروباری گۆڕەبەکۆمەڵەکانی هەموارکرد، بۆ ئەوەی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پێشهاتە نوێیەکانی عێراق بگونجێت.

ئەگەر بەوردی دەقە یاسایییەکەی هەرێمی کوردستان بخوێنینەوە، پرسی پاراستنی گۆڕە بەکۆمەڵەکان باس ناکات، تەنیا باس لە "گەڕان"، "دۆزینەوە" و "گێڕانەوە" دەکات. بابەتی پاراستنی گۆڕە بەکۆمەڵەکان لە ناوچەکانی ژێردەسەڵاتی پێشمەرگە، ئەرکێکی نيشتیمانییە و، داواکارییەکی نێودەوڵەتییە. دەقە یاسایییەکانی پەرلەمانی عێراق، زۆر باش داڕێژراون. بەڵام بە کردار، حکوومەتی عێراق ناتوانێت بەتەواوی پیادەی بکات، بەتایبەت لەو ناوچانەی کە لەژێر دەستی هێزە عێراقییەکاندا نییە.

دەقە یاسایییەکانی هەرێم،بەرامبەر پرسی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان لاوازن. بە کردەوە، دەبينین چەندین Ù‡Û•ÙˆÚµ بۆ پاراستن Ùˆ پشکنینی گۆڕەکان هەیە، بەتایبەتی Ù„Û• لایەن Ù„ÛŽÚ˜Ù†Û•ÛŒ باڵای بەجينۆسایدناساندنی کەیسی ئێزیدییەکان. Ù„Û• لایەکی ترەوە، چەندین ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی ناحکوومی، دەیانەوێت هاوکار بن؛ وەکوو کۆمیسيۆنی نێودەوڵەتی بۆ کەسە ونبووەکان (International Commission on Missing Persons)ØŒ كه‌ چالاکانە Ù„Û• مانگی (Ù£)ÛŒ ٢٠١٦ه‌وه‌ کار دەکەن. هەرچۆنێك بێت، کار Ùˆ هەوڵەکانی ئەم جۆرە ڕێکخراوانە، پێویستە بە ئاگاداری Ùˆ چاودێریی دادگه‌ نێودەوڵەتییەکان (ÙˆÛ•Ùƒ دادگه‌ÛŒ نێودەوڵەتیی تاوان) Ùˆ ڕێکخراوە پەیوەندیدارەکان (ÙˆÛ•Ùƒ کۆمیسيۆنی باڵای مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان) بێت. حکوومەتی هەرێمێش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دامەزراوەی تایبەتمەندەوە، ڕێکخەر Ùˆ سەرپەرشتیاری Ú©Û†ÛŒ پرۆسەکانی تایبەت بە Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان بێت.

کۆتایی

Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکانەوە، ویستراوە ناسنامەی نەتەوەیەك، یان Ú©Û†ÛŒ پێکهاتەیەکی ڕەسەنی تێدا بنێژرێت. پاراستنی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان ئەرکێکی نيشتمانییە. پشکنين Ùˆ لێکۆڵینەوەکان کارێکی پيشەیی Ùˆ زانستیی وردە و، ناساندنیان بە جينۆساید، مافێكی نێودەوڵەتییە. كوردستان، Ù„Û• بواری گەڕان Ùˆ هەڵدانەوە Ùˆ پشکنين Ùˆ پاراستن Ùˆ بەڵگەکردنی Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان، پێویستیی بە دەزگه‌یەکی حکوومیی تایبەتمەند هەیە. ئەم دەزگه‌یە، دەتوانێت سوود Ù„Û• شارەزا نێودەوڵەتییەکان وەرگرێت و، هاوکار بێت بۆ هەر دادگه‌ Ùˆ لێکۆڵینەوەیەکی نێودەوڵەتی. Ú¯Û†Ú•Û• بەکۆمەڵەکان باشترین بەڵگەی سەلماندنی تاوانی جينۆسایدن. هەروەها پاراستن Ùˆ ناسينەوە Ùˆ بەرزڕاگرتنی جەستەی شەهیدان، قەرەبووکردنەوەیەکی مەعنەویی کاریگەرە بۆ کەسوکاری قوربانییەکان.

 
 
« سێ وانە Ùˆ سێ پێشنياز دەربارەی ياداشتی لێکتێگەيشتنی نێوان هەرێمی کوردستان Ùˆ ئەمریکا
« ئاسمانی هەرێمی کوردستان؛ Ú†Û•Ú©ÛŽÚ©ÛŒ دووسەرە
« زێڕی سوور
« چۆنیەتیی دروستکردنی ڕووداوی ديپلۆماسی، لەسەر خاكی هەرێمی کوردستان
« بڕیاری (٢٢٩٩)ÛŒ ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان: پێناسەیەکی نوێ بۆ هەرێمی کوردستان؟
« ئامادەسازی بۆ دەوڵەتی خاك "داخراو"
« پەیوەندیی نێوان تاوانی نێودەوڵەتی Ùˆ دامەزراندنی دەوڵەت

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون