PÊNÛS
 
پەروەردەى مەدەنی، ÙˆÛ•Ú© ئامرازێکى سەرەکیى سەقامگیریى سیاسی Ùˆ بنیاتنانەوەى ئاشتى Ù„Û• هەرێمى کوردستان 
     2016-11-28
عەدنان مەجید محەمەد

پەروەردەى مەدەنی، وەک ئامرازێکى سەرەکیى سەقامگیریى سیاسی و بنیاتنانەوەى ئاشتى لە هەرێمى کوردستان

 

عەدنان مەجید محەمەد/ ماستەر لە زانستە سیاسییەکان، پسپۆر لە سیستەمى سیاسی و پەروەردەى مەدەنى

"نیلسۆن ماندێلا" Ù„Û• وتەیەکیدا دەڵێت: "پەروەردە، Ú†Û•Ú©ÛŽÚ©ÛŒ گرنگی پێشکەوتن Ùˆ گۆڕانکارییە Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا ". بەربنەمای ئەم وتەیەی ماندێلا، لێرەدا تیشک دەخەینە سەر Ú•Û†ÚµÛŒ پەروەردەی مەدەنی Ù„Û• بنیاتنانی ئاشتی Ùˆ سەقامگیریى سیاسی Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• و، بەردەوامیی پارێزگاریکردن Ù„ÛŽÙ‰.

سەرەتا پێویستە ئەوە بزانین، ئاشتی بریتییە لە چی؟

ئاشتی، بریتییە Ù„Û•Ùˆ بارەی Ú©Û• هەموو تاکێک هەست بکات بەرژەوەندی Ùˆ مافەکانی پارێزراوە بەبێ جیاوازیی ئایین Ùˆ چین Ùˆ ڕەگەز Ùˆ نەتەوە Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا. هەروەها ئاشتی، Ù„Û• سادەترین پێناسەیدا بریتییە Ù„Û• "دوورکەوتنەوە Ù„Û• جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ توندوتیژی Ùˆ چارەسەرکردنی Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ ململانێکان بە شێوەیەکی ئاشتییانە." ئێستا با بزانین بنیاتنانی ئاشتی چییە؟ ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û• Ù„Û• دوای جەنگی جیهانیی دووەم، گرنگیی یەکجار زۆری پەیدا کرد، کاتێک Ú©Û• پرسی ئاسایش Ùˆ ئاشتی Ùˆ دووبارەبنیاتنانەوەی ئاشتی، بووە باس Ùˆ خواسی گرنگ Ù„Û• سیستەمی نێودەوڵەتی Ùˆ سیستەمی جیهانی. بۆ ئەوەی جارێکی تر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌کان تووشی ماڵوێرانی Ùˆ جەنگ Ùˆ کاوڵکاری نەبن، Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بنیاتنانی ئاشتی (Peace Building)ØŒ بووە ئەولەوییەتی کاری سیستەمە سیاسییەکان Ù„Û•Ùˆ کاتەدا. بۆیە، Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بنیاتنانی ئاشتی Ùˆ سەقامگیریى سیاسی، بەوە پێناسە کراوە Ú©Û• "بنیاتنانەوەی بونیادی سیستەمی سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتی Ùˆ ئابوورییە Ù„Û• قۆناغی پاش ململانێ  (Post Confect)بۆ جێگیرکردنی ئاشتی Ùˆ سەقامگیری Ùˆ پێکەوەژیان"ØŒ  کەواتە بونیادی کۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی، دەبێت لەسەر بنەمایەکی ئاشتییانە بنیات بنرێت و، هەموو ئامرازەکانی پێکەوەژیانی تێدا فەراهەم بکرێت. Ù„Û• پێناسەیەکی تریشدا Ú©Û• بۆ سەقامگیریى سیاسی Ùˆ بنییاتنانەوەى ئاشتى کراوە، هاتووە: "بریتییە Ù„Û• Ú©Û†ÛŒ گشتیی هەموو ئەو پڕۆسانەی Ú©Û• Ù„Û• پاش ململانێ Ùˆ جەنگەوە دروست دەبێت، بە مەبەستی بنیاتنانەوەی ئاشتی Ùˆ سەقامگیرى Ùˆ برەودان بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنی Ùˆ دوورکەوتنەوە Ù„Û• توندوتیژی Ùˆ دووبارەبنیاتنانەوەی ژێرخانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ بە مەبەستی ڕێگریکردن Ù„Û• توندوتیژی Ùˆ دروستبوونی حاڵەتی جەنگ. کەواتە، بنیاتنانی ئاشتی، پڕۆسەیەکە پێویستیی بە پلان Ùˆ ستڕاتیژی هەیە. ئەم پڕۆسەیەیش تەنیا Ù„Û•ÙˆÛ• ڕاناوەستێت Ú©Û• پاش ململانێ (Post Confect) کۆمەڵگا تووشی Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ ململانێ نەبێتەوە، بەڵکوو ئەم پڕۆسەیە پڕۆسەیەکی درێژخایەن Ùˆ بەردەوامە، Ú©Û• وا Ù„Û• تاکەکان دەکات Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ ململانێکان بە شێوەیەکی ئاشتییانە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ گفتوگۆ Ùˆ دیالۆگەوە چارەسەر بکەن و، ڕۆحییەتی شەڕانگێزی Ùˆ زاڵبوون Ù„Û• ناوەوەی تاکەکان Ú©Û•Ù… بکرێتەوە و، پێکەوەژیان Ùˆ پێکەوەکارکردن بکرێتە ئامانجی سەرەکی Ùˆ ستراتیژیی کاری Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ لایەنە جیاوازەکان Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا. کەواتە بنەمای سەرەکیی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی، بریتی دەبێت Ù„Û• بنیاتنانی ئاشتی (Peace Building) Ùˆ سەقامگیریى سیاسی (Political Stability). بۆ جێبەجێکردنی ئەم پڕۆسەیەیش پێویستیمان بە ئامراز Ùˆ میكانیزمی سەرەکی هەیە، بۆیە سەرکەوتنی ئەم پڕۆسەیە، پەیوەستە بە ئامادەکردنی هاووڵاتییەکی كارا Ùˆ چالاک. بۆیە لێرەدایە Ú©Û• پرسیاری گرنگ Ùˆ جەوهەری سەر هەڵدەدات، ئەویش ئەوەیە Ú•Û†ÚµÛŒ پەروەردە Ùˆ پەروەردەی مەدەنی Ù„Û• بنیاتنانەوەى  ئاشتی  Ùˆ سەقامگیریى سیاسیدا چییە؟

Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە، ئەگەر بگەڕێینەوە سەر وتەکەی "ماندیلا"ØŒ ئەوە دەردەکەوێت Ú©Û• پەروەردە، سێکتەرێکی هەرە گرنگی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یە Ú©Û• کاریگەریى لەسەر هەموو سێکتەرەکانی تری Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ هەیە و، فاکتەری هەرە سەرەکیی گۆڕانکاری Ùˆ پێشکەوتنی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یە.  بۆ نموونە گرنگترین ئەرک Ùˆ وەزیفەی پەروەردە Ùˆ سیستەمی پەروەردەیی، دروستکردنی هاووڵاتیی چاکە (Good Citizen). هەروەها ئەم وەزیفەیە، وەزیفەی سەرەکیی سیاسەت Ùˆ سیستەمی سیاسییشە، بۆیە پەروەردە Ùˆ سیاسەت پەیوەندییەکی توندوتۆڵ Ù„Û• نێوانیاندا هەیە، Ú©Û• زۆر جار Ù„Û• سیاسەتی پەروەردەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا بەئاشکرا دەبینرێت. بۆیە ئەگەر سیاسەتی پەروەردەیی، سیاسەتێکی Ù‡Û•ÚµÛ• بێت، پەروەردە Ùˆ سیستەمی پەروەردەیش Ù„Û• وەزیفەی سەرەکیی خۆیان دوور دەکەونەوە و، بەپێچەوانەیشەوە ڕاستە. بۆیە بە گرنگی دەزانم جیاوازی Ù„Û• نێوان دوو شتدا بکەین: "پەروەردەی سیاسی" Ùˆ "سیاسەتی پەروەردەیى". چونکە زۆر جار Ù„Û• پەروەردەی سیاسیدا دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان ئامانج Ùˆ ئەجێندای سیاسیی خۆیان فێری هاووڵاتیانی خۆیان دەکەن، Ú©Û• بێ گومان لێرەدا، پەروەردە نابێتە فاکتەرێک بۆ بنیاتنانی ئاشتی Ùˆ سەقامگیری، بەڵکوو پەروەردە، دەخرێتە خزمەت بەرژەوەندییەکانی سیستەمی سیاسی. بەڵام Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ دیموکراتیدا، Ù„Û• پێناو گەییشتن بە ئامانجە باڵاکان Ùˆ سەقامگیریی سیاسی Ùˆ بنیاتنانی ئاشتی Ùˆ بەرجەستەکردنی بەرژەوەندیی گشتی، گرنگی بە سیاسەتی پەروەردەیی دەدرێت. بۆیە، دەبێت Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا بە شێوەیەکی گشتی گرنگییەکی جەوهەری بە پەروەردە بدرێت و، پەروەردەی مەدەنی بە شێوەیەکی تایبەتی. چونکە پەروەردەی مەدەنی Ù„Û• پێناسەیەکی گرنگیدا ئاماژەیە بۆ "فێرکردنی تاک بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© بەها Ùˆ بنەمای مەدەنی، Ú©Û• یارمەتییان دەدات بۆ ئەوەی هاووڵاتییەکی کارا و، بەشدار بن Ù„Û• ژیانی سیاسی Ùˆ مەدەنیدا و، ماف Ùˆ ئازادییەکانی خۆیان بزانن Ùˆ بە شێوەیەکی ئاشتییانە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەکتردا بژین Ùˆ هەست بە هاووڵاتیبوون بکەن Ùˆ لەژێر چەتری Ú©Ù‡‌لتوورێکی مەدەنیی هاوبەشدا بژین؛ ئەمەیش دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ دروستکردنی ناسنامەیەکی نیشتیمانیی هاوبەش Ùˆ کەمکردنەوەی گیانی ململانێ Ùˆ توندوتیژی لەناو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا." کەواتە Ú•Û†ÚµÛŒ پەروەردەی مەدەنی (Civic Education) Ù„Û• بنیاتنانی ئاشتی Ùˆ سەقامگیریى سیاسیدا چییە؟

Ù„Û• تیۆری Ùˆ پڕاکتیکدا، پاراستنی بنەمای هاووڵاتیبوون Ùˆ مافە مەدەنییەکان، دوو ڕەهەندی سەرەکیی پێکهێنەری پەروەردەی مەدەنین، Ú©Û• تیشکی سەرەکی دەخاتە سەریان، بەتایبەت Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەک Ú©Û• Ù¾Ú•Û• Ù„Û• توندوتیژی Ùˆ دەمارگیری Ùˆ ململانێ. کەواتە پەروەردەی مەدەنی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دوو ڕەهەندی سەرەکییەوە، دەتوانێت ئاشتی Ùˆ سەقامگیریی کۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی دابین بکات، ئەوانیش:

یەکەم: پارێزگاری Ùˆ گەشەدان بە بنەمای هاووڵاتیبوون (Citizenship). هاووڵاتیبوون Ù„Û• سادەترین پێناسەیدا بریتییە Ù„Û• "مافی نیشتەجێبوون Ùˆ کارکردن Ùˆ بەشداریی تاک Ù„Û• هەموو کایە سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتی Ùˆ ئابوورییەکان بەبێ جیاوازی Ùˆ بە شێوەیەکی یەکسان Ùˆ ئینتمابوون بۆ دەوڵەت Ùˆ بەرژەوەندیی گشتی، بەبێ جیاوازیی نەتەوە، ئایین، ڕەگەز Ùˆ Ú•Û•Ù†Ú¯. کەواتە "هاووڵاتیبوون هەستکردنی تاکە، بەوەی Ú©Û• ئەندامێکی کارای Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یە بەبێ گوێدانە جیاوازییەکان و، هەروەها "هاووڵاتیبوون" میحوەرێکی گرنگە بۆ گواستنەوە Ùˆ دوورکەوتنەوەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ù„Û• ململانێ Ùˆ توندوتیژیی کۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی و، چارەسەرکردنی Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ ناکۆکییەکان بە شێوەیەکی ئاشتییانە Ùˆ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دیالۆگ Ùˆ گفتوگۆ Ùˆ گەشەدان بە هاووڵاتیبوونێکی کارا. کەواتە گرنگیی هاووڵاتیبوون Ù„Û• بنیاتنانی ئاشتی Ùˆ ئاسایش Ùˆ گەشەسەندنى دەوڵەت Ùˆ ئینتیمای سیاسی، بە شێوەیەک دەبێت Ú©Û• پاڵنەرى بەهێزی تاکەکان، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ بەکارهێنانی گەشەپێدانی دەوڵەت Ùˆ بەرژەوەندیی گشتی، Ù†Û•Ú© ئینتیمای تەسک Ùˆ بەرژەوەندیی تایبەتی. کەواتە بەهای هاووڵاتیبوون، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ بەهێزکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت Ù„Û• لایەک و، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ جۆرێک Ù„Û• دروستکردنی پەیوەندی Ùˆ پێکەوەژیان Ùˆ دروستکردنی Ú©Ù‡‌لتوورێکی هاوبەش Ú©Û• زۆرینە Ùˆ کەمینەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ هەست دەکەن Ú©Û• مافیان تێیدا پارێزراوە. ئەمەیش هەنگاوی سەرەکی Ùˆ بنەڕەتی دەبێت Ù„Û• بنیاتنانی ئاشتی Ùˆ پڕۆسەی نیشتیمانسازی، بەتایبەت Ù„Û•Ùˆ دەوڵەتانەی Ú©Û• فرەڕەنگ Ùˆ فرەدەنگن. بۆیە پڕۆفیسۆر "سەید علیوی" پێناسەی پەروەردەی مەدەنی دەکات بەوەی "پەروەردەى مەدەنى، ئامانجی پێکهینانى Ú©Ù‡‌لتوورە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ بڵاوکردنەوەى دیموکراسی Ùˆ پێکهێنانى هاووڵاتیبوون و، ئامانجی گەشەکردنێکى بەردەوام Ùˆ بەشدارییەکى ڕۆشنگەرە Ù„Û• چوارچێوەى فەرمانڕەوایییەکى باش (Good Governance ) بە هەموو مەرجەکانییەوە."

هەروەها "فەرهەنگی نێودەوڵەتیی پەروەردە"یش بەم شێوەیە پێناسەی پەروەردەی مەدەنی دەکات: "گەشەسەندنی هاووڵاتیبوون Ùˆ توانا Ùˆ بەهرەى مەدەنییە، Ú©Û• تیشک دەخاتە سەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• Ú†Û•Ù…Ú© Ùˆ بەهایەک Ú©Û• Ù„Û• میانەیەوە ملکەچى Ùˆ پابەندبوون بۆ دەسەڵات Ùˆ سیستەمى سیاسى Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ حیکمەتى هاووڵاتیبوونەوە دروست دەکات و، بەدەستهێنانى بەهایە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ڕێکخستن Ùˆ کارامەیییەوە بە شێوەیەکى گونجاو بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•." کەواتە هاووڵاتیبوون Ùˆ پێگەیاندنى ديموكراسى، دوو  ئامانجی سەرەکیى پەروەردەى مەدەنین.

بێ گومان گرنگترین پێوەر بۆ هاووڵاتیبوونێکی چاک، بەشدارییە Ù„Û• بەڕێوەبردن Ùˆ فەرمانڕەوایی، Ù†Û•Ú© تەنیا بەشدارییەکی ڕووکەشانەی هاووڵاتیان، بەڵکوو دەبێت هاووڵاتییان Ù„Û• Ú©Û†ÛŒ گشتیی چالاکییەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡ بەشدارییەکی کارا بکەن.‌ ئەمەیش دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ بنیاتنانی هاووڵاتییەکی بەرپرس. بۆیە پەروەردەی مەدەنی، هاووڵاتیان ڕادەهێنێت لەسەر پێدانی بەها Ùˆ مەعریفە Ùˆ کارامەییی سەرەکی، Ú©Û• بەشداری Ù„Û• فەرمانڕەوایی، دەبێت بۆ بەرژەوەندیی گشتی بەکار بهێنرێت، Ù†Û•Ú© بەرژەوەندیی کەسێک، یان گرووپێکی دیاریکراو. بۆیە ئەم جۆرە فێرکردنە (پەروەردەی مەدەنی) زۆر گرنگ دەبێت، بەتایبەت Ù„Û•Ùˆ وڵاتانەی Ú©Û• Ù¾Ú•Ù† Ù„Û• ململانێ Ùˆ جیاوازی، بۆ ئەوەی Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ ناکۆکییەکان بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ئاشتییانە چارەسەر بکرێت.

دووەم: پەروەردەی مەدەنی، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات مافە مەدەنی Ùˆ بەها دیموکراسییەکان Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا Ú¯Û•Ø´Û• Ù¾ÛŽ بدات. مافە مەدەنی Ùˆ بەها دیموکراسییەکان بابەتگەلێکی گرنگن و، جێی بایەخی پەروەردەی مەدەنین. پەروەردەی مەدەنی، خۆی Ù„Û• خۆیدا پەروەردەیەکی لیبڕاڵییە، Ù„Û• هەمان کاتدا گرنگى بە پاراستنى مافەکانى مرۆڤیش دەدات.  بۆیە، پەروەردەى مەدەنى بۆ جێبەجێکردنى ئامانجەکانى، دەبێت Ù„Û• سیستەمى پەروەردەیىدا پێگەیەکى یەکجار گرنگى بۆ تەرخان بکرێت، بەتایبەت Ù„Û•Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یانەى Ú©Û• Ù„Û• Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ بەدیموکراتیبوونن، چونکە Ù„Û• چوارچێوەى پەروەردەى مەدەنییەوە، تاک فێرى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© بەهاى گرنگ Ùˆ بنەماکانى دیموکراسى دەکرێت وەکوو لێبوردەیى، ئازادى، یەکسانى، ئازادى بیر Ùˆ ڕا، دادپەروەرى، فرەیى، دادپەروەریى کۆمەڵایەتى، بەشداریى سیاسى Ùˆ هۆشیاریى سیاسی. هەروەها پەروەردەى مەدەنى، دەبێتە Ù‡Û†Ù‰ بەرهەمهێنانى تاکێکى دوور Ù„Û• توندوتیژى Ùˆ دەمارگیرى Ùˆ ڕەگەزپەرست. ئەمەیش بێ گومان کاتێک دەکرێت Ú©Û• پەروەردەى مەدەنى، بکرێتە بەشێک Ù„Û• ئامانجە باڵاکانى سیستەمى سیاسی Ù„Û• پێناو گەشەسەندن Ùˆ پێگەیاندنى دیموکراتییانەى تاک و، دابینکردنى سەقامگیرى Ùˆ ئاشتیى کۆمەڵایەتى Ùˆ سیاسی. بۆیە، دەبێت هەموو کەناڵەکانى پەروەردەى مەدەنى کارا بکرێت، بۆ ئەوەی Ú•Û†ÚµÛŒ خۆیان بگێڕن، بەتایبەت Ù„Û• دامەزراوەکانی فێرکردندا. به‌Ù… پێیه‌ØŒ Ú•Û†ÚµÛŒ پەروەردە Ùˆ پەروەردەی مەدەنی Ù„Û• بنیاتنانی ئاشتیدا زۆر گەورەیە، چونکە پەروەردە Ù„Û• مییانەی قوتابخانە، مامەڵە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ نەوەیەک دەکات Ú©Û• Ù„Û• داهاتوودا ئەوانە دەبنە ئامانجی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• و، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بەڕێوە دەبەن.

بۆیە هەروەک "دێڤد ئیستۆن" ده‌ÚµÛŽ: "ئەگەر Ù„Û• تەمەنێکی زووی منداڵییەوە، نەتوانرێت Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© بەهای مەدەنی Ùˆ گرنگ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دامەزراوەکانی فێرکردنەوە فێری منداڵان بکرێت، ئەوا زۆر ئەستەمە بتوانرێت Ù„Û• تەمەنی پێگەییشتوودا بۆیان Ù¾Ú• بکرێتەوە." هەروەها "جۆن دیوی" Ù¾ÛŽÛŒ وایە: "ئەگەر بمانەوێت Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەک بەدیموکراتی بکەین، پێویستە هەنگاوی سەرەکیمان Ù„Û• بەدیموکراتیکردنی سیستەمی پەروەردەییەوە دەست Ù¾ÛŽ بکات." بۆیە ئەگەر Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە تەماشای واقعی ژیانی سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتی Ù„Û• هەرێمی کوردستان بکەین، ئایا دەتوانین بڵێین پەروەردە، ئامانجەکانی خۆی پێکاوە؟ دەتوانین بڵێین پەروەردەی مەدەنی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دامەزراوەکانی فێرکردنەوە توانیویەتی بیرۆکەی هاووڵاتیبوون Ùˆ بەها مەدەنی Ùˆ دیموکراسییەکان لای تاکی کوردی جێبەجێ بکات؟ ئایا خودی پڕۆگرامی پەروەردەی مەدەنی Ù„Û• هەرێمی کوردستان، پڕۆگرامیکی سەرکەوتووە؟ ئایا توانیومانە Ù„Û• کوردستان سیستەمی پەروەردەیی بەدیموکراسی بکەین؟ ئەمانە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© پرسیار Ùˆ ئەرگۆمێنتی جددین بۆ ئەوەی Ù„Û• داهاتوودا بتوانین تاکێک Ùˆ نەوەیەکی دیموکرات بنیات بنێین، Ú©Û• بنەماکانی دیموکراسی Ùˆ سەروەریی یاسا Ùˆ ئاشتی Ùˆ پێکەوەژیان، Ù„Û• پیرۆزییەکانی بن. بۆیە، دەبێت لایەنە پەیوەندیدارەکان وەڵامی جددییان بۆ ئەمە هەبێت.

کەواتە پەروەردە Ù„Û• هەموو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکدا Ù„Û• ڕێزی هەرە Ù¾ÛŽØ´Û•ÙˆÛ•ÛŒ فاکتەرەکانی گرنگیدانە بە پاراستنی سەقامگیریی کۆمەڵایەتی Ùˆ گره‌نتی Ùˆ بەردەوامیی سیاسەت Ùˆ گەشەسەندنی ئابووری Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا. Ù„Û•Ù… ڕوانگەیشەوە ئەگەر تەماشاى واقعی هەرێمى کوردستان بکەین، دەتوانرێت بگوترێت تا ئێستایش ئێمە نەگەییشتووینەتە قۆناغى (Post Conflict) بەڵکوو هێشتا Ù„Û• حاڵەتى ململانێى ناشەرعى Ùˆ Ø´Û•Ú•Ù‰ هەمووان دژى هەمووانین، Ú©Û• ڕاستەوخۆ دەسەڵات Ùˆ حزبە سیاسییەکان Ù„ÛŽÙ‰ بەرپرسن، چونکە تواناى جێبەجێکردن (the capacity of performance)  زۆر لاوازە، پاشان تاک، خێزان، قوتابخانە Ùˆ دامەزراوەکانى تر بەرپرسن Ù„Û•Ùˆ واقعەى Ú©Û• Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا دورست بووە. ئەوەى پەیوەندیى بە واقعى پەروەردە Ùˆ سیستەمى پەروەردەیى Ùˆ پەروەردەى مەدەنییەوە هەیە Ù„Û• هەرێمى کوردستان بە شێوەیەکى گشتى و، Ù„Û• ناوەندەکانى خۆێندن بە شێوەیەکى تایبەتى، Ù„Û• حاڵەتێکى زۆر خراپدایە، بە شێوەیەک Ú©Û• نازانرێت سیستەمى پەروەردەیى Ù„Û• هەرێمى کوردستان، پشت بە Ú† فەلسەفەیەک دەبەستێت و، نازانرێت پەروەردە Ù„Û• هەرێمى کوردستان، دەیەوێت Ú† هاووڵاتییەک Ù¾ÛŽ بگەیەنێت.

دەبێت Ú†Ù‰ بکرێت بۆ ئەوەى پەروەردە Ùˆ پرۆسەى پەروەردەى مەدەنى ÙˆÛ•Ú© فاکتەرێکى گرنگ دەربکەون، Ú©Û• کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر گشت سێکتەر Ùˆ بواره‌کانى ترى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡ هەبێت:

یەکەم: پێداچوونەوە بە فەلسەفەى پەروەردەیى Ùˆ بنیاتنانى ژێرخانێکى فکرى Ùˆ فەلسەفى  بۆ سیستەمى پەروەردەیى Ù„Û• هەرێمى کوردستان.

دووەم: گرنگیپێدانى زیاتر به‌ پرۆگرامى پەروەردەى مەدەنى Ù„Û• ناوەندەکانى خۆێندن. ئەمەیش، دەبێت بە پێداچوونەوە بە پرۆگرامەکان بێت Ù„Û• لایەن کەسانى پسپۆر Ùˆ شارەزاوە و، دابینکردنى مامۆستاى پسپۆر بۆیان و، زیادکردنى بودجەى تایبەت بۆ ئەو پرۆگرامانە. Ù„Û• ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا، ساڵانە بڕى 32 ملێۆن دۆلار تەنیا بۆ پرۆگرامى پەروەردەیى ته‌رخان کراوە.

سێیەم: پێویستە ئەو بەهایانەى Ú©Û• Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ پرۆگرامەکان دەخۆێندرێت، ڕەنگدانەوەیان لەسەر Ú©Û†Ù‰ گشتیى دامەزراوەکانى تر هەبێت، بۆ نمونە خێزان. هەروەها حزبە سیاسییەکان Ùˆ دەسەڵاته‌ شەرعییەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ بۆ نموونە حزبە سیاسییەکان، دەبێت لەسەر بنەمای ئەو بەهایانەى Ú©Û• پەروەردەى مەدەنى تیشکیان دەخاتە سەر، ئەندامەکانى خۆیان پەروەردە بکەن، Ù†Û•Ú© لەسەر بنەماى "دڵسۆزى" Ùˆ ئینتماى تەسکى حزبى. ئەو کات Ù„Û• جیاتى لێکترازان، سەقامگیرى Ùˆ بەرپرسیارێتیی هاوبەش دروست دەبێت. 

چوارەم: زیادکردنى "جورعەی دیموکراسی" و، برەودان بە پرۆسەى دیموکراتیزەیشنى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ و، دابینکردنى دادى کۆمەڵایەتى، بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• کاریگەریى ڕاستەوخۆیان لەسەر بنیاتنانەوەى ئاشتى Ùˆ سەقامگیرى دەبێت، چونکە Ù„Û• زۆربەى وڵاتاندا ئێستا دیموکراسی ÙˆÛ•Ú© ڕەگەزێگى گرنگى ئاسایشى نەتەوەیى چاوى Ù„ÛŽ دەکرێت و، ئەمەیش هۆکار دەبێت بۆ زیادکردنى هاوسەنگى Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ کورد Ù„Û• ناوچەکە Ùˆ پشتگیریکردنى Ù„Û• لایەن دەوڵەتە دیموکراسیخوازەکانەوە.

Ù„Û• میانەى ئەو باسانەى پێشوو، دەمەوێت ئاماژە بە وتەیەکى فەیلەسووفى گەورە "ئیمانۆیل کانت" بکەم Ú©Û• دەڵێت: "بۆ گۆڕانکارى Ù„Û• کۆمەڵگەدا، پێویستە گۆڕانکارى Ù„Û• ئه‌قڵییەتى باوى  Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بکرێت؛ ئەمەیش تەنیا یەک Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هەیە، ئەویش پەروەردەیە ... ."

 
 
« Ú•Û†ÚµÙ‰ حزبە سیاسییەکان Ù„Û• پێکهێنانى کەلتووری سیاسی Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا
« Ú•Û†ÚµÙ‰ قوتابخانە Ù„Û• پێگەیاندنى سیاسیدا 
« پەروەردەى مەدەنی، ÙˆÛ•Ú© ئامرازێکى سەرەکیى سەقامگیریى سیاسی Ùˆ بنیاتنانەوەى ئاشتى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« پەیمانى کۆمەڵایەتى، ÙˆÛ•Ú© ڕێگەچارەى قەیرانەکان Ù„Û• هەرێمى کوردستان Ù„Û• قۆناغى Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەت
« بنەما فەلسەفییەکانى مافەکانى مرۆڤ Ùˆ خۆیندنەوەیەک بۆ پرۆگرامەکانى مافەکانى مرۆڤ Ù„Û• ناوەندەکانى خۆێندن Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« Ú•Û†ÚµÙ‰ ڕێکخراوە ناحکوومییەکان Ù„Û• بنیاتنانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون