PÊNÛS
قانوونی نێودەوڵەتیی مافەکانی مرۆڤ  

2017-07-23

قانوونی نێودەوڵەتیی مافەکانی مرۆڤ

ناوی کتێب: قانوونی نێودەوڵەتیی مافەکانی مرۆڤ

چەند دۆکیۆمێنتێکی سەرەکیی نێودەوڵەتی

وەرگیڕانی: ئاسۆ کەریم

ئه‌Ù… كتێبه‌ "قانوونی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تيى مافه‌كانى مرۆڤ- Ú†Ù‡‌ند دۆكيۆمێنتێكى سه‌ره‌كيى نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى"ØŒ كه‌ به‌سه‌ريه‌كه‌وه‌ 344 لاپه‌Ú•Ù‡‌يه‌ØŒ ئه‌مساڵ له‌ "ده‌زگه‌Ù‰ چاپ Ùˆ په‌خشى سه‌رده‌Ù…" له‌ سلێمانى ده‌رچووه‌.

ئه‌Ù… كتێبه 18 به‌ÚµÚ¯Ù‡‌نامه‌Ù‰ قانوونی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیى له‌خۆ گرتووه‌. هەندێکیان پێشتر Ù„Û• لایەن خوشک Ùˆ براى دیکەوە كراونه‌ته‌ كوردى و، به‌ پێويستم زانى جارێكى ديكه‌  ڕاسته‌وخۆ له‌ زمانى ئينگليزييه‌وه‌ ته‌رجه‌مه‌يان بكه‌مه‌وه ‌و، به ‌ده‌قى ته‌رجه‌مه‌كراوى عه‌ره‌بيش به‌راورد Ùˆ پێكيان بگرمه‌وه‌ØŒ به‌ڵام له‌بارى تێكنه‌كردنه‌وه‌Ù‰ ده‌قه‌كاندا، ده‌قه‌ ئينگليزييه‌كه‌Ù… كردووه‌ به‌ بنه‌ما. دياره‌ هێشتا ده‌يان به‌ÚµÚ¯Ù‡‌نامه‌Ù‰ ديكه‌Ù‰ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى Ùˆ هه‌رێمايه‌تى هه‌Ù† كه‌ پێوه‌ندييان به‌ مافه‌كانى مرۆڤه‌وه‌ هه‌يه‌ Ùˆ ته‌رجه‌مه‌Ù‰ كوردى نه‌كراون، كه‌ به‌سه‌ريه‌كه‌وه‌ تابڵۆكه‌ كامڵتر ده‌كه‌Ù†. بەو ئومێدەم خەڵکى کورد سوودێک Ù„Û•Ù… بەڵگەنامانە ببینن Ùˆ بە مەودا Ùˆ ئاقارى مافەکانى خۆیان ئاشنا ببن.

به‌ هه‌ر حاڵ، Ú† له‌سه‌ر ئاستى دنيا Ùˆ Ú† له‌سه‌ر ئاستى ناوچه‌يى Ùˆ ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئاستى ناوخۆى وڵاتانيشدا، مافه‌ بنچينه‌ييیه‌كانى مرۆڤ بوونه‌ته‌ جێگه‌Ù‰ بايه‌خپێدان Ùˆ لێكۆڵينه‌وه‌ Ùˆ باس Ùˆ Ú¯Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌شه ‌و، به‌ ده‌يان ڕێكخراو Ùˆ سازى (ده‌زگه‌)ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى Ùˆ ناوچه‌يى Ùˆ نێوخۆيى بۆ به‌ره‌وپێشبردن Ùˆ چاودێريى پێشێلكردنى ئه‌Ùˆ مافانه‌ له‌ مه‌يداندان و، به‌كورتى تۆمارى مافه‌كانى مرۆڤ له‌ هه‌ر وڵاتێكدا مه‌وداى پابه‌ندبوونى  سيسته‌مى سياسيى وڵاته‌كه‌ نيشان ده‌دا به‌Ùˆ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌نامانه‌Ù‰ خۆى مۆرى كردوون.

له‌ دواى بڕانه‌وه‌Ù‰ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی دووه‌مه‌وه‌ØŒ به‌ ده‌يان ڕێككه‌وتننامه‌ Ùˆ په‌يماننامه‌ØŒ پرۆتۆكۆڵ، جاڕنامه‌ØŒ پره‌نسيپ، بنه‌ما Ùˆ بنه‌واشه‌ØŒ ڕاسپارده‌ØŒ بڕيار Ùˆ ڕێساى یاساییی نموونه‌يى له‌Ù… بوار Ùˆ ئه‌Ùˆ بوارى مافه‌كانى مرۆڤ به‌تايبه‌تى  له ‌لايه‌Ù† ڕێكخراوى نه‌ته‌وه‌ يه‌كگرتووه‌كان Ùˆ ئاژانسه‌ تايبه‌ته‌كانى سه‌ر به‌Ùˆ ڕێكخراوه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تييه‌ ده‌رچوون و، ته‌رجه‌مه‌Ù‰ زمانه‌كانى دنيا كراون.

به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌Ùˆ مافانه‌ØŒ جێگه‌Ù‰ خۆيان له‌ناو ده‌ستوور Ùˆ یاساى بنه‌Ú•Ù‡‌تى Ùˆ یاسا‌كانى ديكه‌Ù‰ وڵاتاندا كردووه‌ته‌وه‌. له‌ هه‌رێمى كوردستاندا، وێڕاى كه‌ تا ئێسته‌ ده‌ستوورێكى تايبه‌ت به‌ خۆمان نييه‌ØŒ هه‌ندێك له‌Ùˆ مافانه‌ به‌ یاسا Ú•ÛŽÙƒ خراون، وه‌Ùƒ: ياساى حزبه‌كان، ياساى كارى ڕۆژنامه‌Ú¯Ù‡‌رى، ياساى خۆپيشاندان، ياساى به‌ده‌ستهێنانى زانيارى Ùˆ هتد.

ئێستە، ئەو حەمکە پەیماننامە و جاڕنامە و پرەنسیپ و بنەمایانە، بوونەتە بەشێکى سەرەکى و بنەڕەتیى یاسای نێودەوڵەتیى مافەکانى مرۆڤ، كە لقێکیشە لە یاساى نێودەوڵەتى، لەکاتى ئاشتى و ئارامیدا، دەبێ دەستیان پێوە بگیرێ و لەسەر دەوڵەتانە کە ڕێز لەو مافانە بگرن و دەستەبەریان بکەن.

یاساى نێودەوڵەتیى مافەکانى مرۆڤ، سەروکارى بە چەندین یاساى ناوخۆیى هەیە ÙˆÛ•Ú©: یاساى سزاکان، یاساى کار، یاساى بارى کەسێتى Ùˆ هى دیکەیش. واتە ئەم یاسایە، Ù‡Û•Ù… بەشێکە Ù„Û• یاساى نێودەوڵەتى Ùˆ Ù‡Û•Ù… بەشێکى یاساى ناوخۆییى وڵاتانیشە و، ئەمەیش جۆرێ له‌  ØªÛŽÚ©Ù‡Û•ÚµÚ©ÛŽØ´Ù‰ Ùˆ بەندیواریى Ù„Û• نێوان ئەو دوو یاسایەدا Ù¾ÛŽÚ© هێناوە.

به‌شى زۆرى ئه‌Ùˆ مافانه‌ØŒ تاك وه‌Ùƒ تاك ده‌توانێ كه‌ڵكيان Ù„ÛŽ وه‌ربگرێ وه‌Ùƒ مافى ژيان كه‌ مافێكى بنه‌Ú•Ù‡‌تييه ‌و، ده‌بێ یاسا بيپارێزێ و، نابێ هيچ كه‌سێك ملهوڕانه‌ له‌ مافى ژيان، يان له‌ ئازادى بێبه‌Ø´ بكرێ Ùˆ ئه‌شكه‌نجه‌ Ùˆ ئازار بدرێ. هه‌ندێكيشيان ÙƒÛ†Ú• Ùˆ كۆمه‌ڵ، يان كۆميونيته‌ ده‌توانێ سووديان Ù„ÛŽ وه‌ربگرێ وه‌Ùƒ مافى بڕیاردانی چاره‌نووس كه‌ له‌ مادده‌ 1Ù‰ په‌يماننامه‌Ù‰ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تيى مافه‌ مه‌ده‌نى Ùˆ سياسييه‌كاندا هاتووه‌ كه:‌ "هه‌موو Ú¯Ù‡‌لان مافى بڕیاردانی چاره‌نووسیان هه‌يه؛ به‌ پشتبه‌ستن به‌Ù… مافه‌ØŒ ده‌كارن ئازادانه‌ ستاتۆى سياسيى خۆيان بڕيار بده‌Ù† و، به‌ ئازادانه‌یش درێژه‌ به‌ نه‌شونماى ئابوورى Ùˆ كۆمه‌ڵايه‌تى Ùˆ كه‌لتووريى خۆيان بده‌Ù†."  لێره‌دا وشه‌Ù‰ "Ú¯Ù‡‌لان" به‌ شێوه‌يه‌كى Ú•Ù‡‌ها هاتووه‌ Ùˆ پره‌نسيپێكى یاساییش هه‌يه‌ كه‌ ده‌ÚµÛŽ: "المطلق يجري على اطلاقه."  يان مادده‌ 27Ù‰ هه‌مان مادده‌ له‌باره‌Ù‰ كه‌مينه‌كانه‌وه‌ ده‌ÚµÛŽ: "له‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌Ù‰ كه‌ كه‌مينه‌Ù‰ ئيتنى، ئايينى، يان زمانييان هه‌يه‌ØŒ ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌Ù‰ كه‌ سه‌ر به‌Ù… كه‌مينانه‌ن، نابێ حاشا له‌Ùˆ مافه‌يان بكرێ، بهه‌ڤرا له ‌پاڵ ئه‌ندامانى ديكه‌Ù‰ ئه‌Ù… گرووپه‌دا، كه‌ÚµÙƒ له‌ كه‌لتوورى خۆيان وه‌ربگرن Ùˆ په‌ÙŠÚ•Ù‡‌وى له‌ ئايينى خۆيان بكه‌Ù† Ùˆ ڕێوره‌سمه‌كانى جێبه‌جێ بكه‌ن؛ يانى زمانى تايبه‌ت به‌ خۆيان به‌كار بهێنن."

له‌سه‌رينى ئه‌مه‌وه‌ØŒ ده‌بێ له‌ ده‌ستوورى كوردستاندا، فه‌سڵێكى تايبه‌ت بۆ ماف Ùˆ ئازادييه‌كانى ئه‌Ùˆ كه‌مه‌ ئايينى Ùˆ نه‌ته‌وه‌ييیانه‌Ù‰ له‌ كوردستاندا ده‌ژين هه‌بێ و، Ú¯Ù‡‌ره‌نتيى ده‌ستوورييان Ù¾ÛŽ بدرێ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى كوردستان به‌هه‌Ù‚ لانكه‌Ù‰ پێكه‌وه‌ژيانى به‌ئاشتييانه‌يه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا.

کەواتە، Ù„Û• سۆنگەى پەرەسەندنى ئەم یاسایه‌ÙˆÛ•ØŒ Ù„Û• پاڵ دەوڵەتان Ùˆ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییه‌كاندا، "تاکەکەس"یش، بەم یان بەو ڕاددەیە، بووەتە سوژەى ئەم یاسایە. Ù„Û• چەندین ڕێککەوتننامە، جاڕنامە، پرەنسیپ، ڕاسپاردە Ùˆ بنەماى نێودەوڵەتیدا، ئاماژە بۆ ستاتۆ Ùˆ ڕەوشى تاکەکەس Ùˆ ماف Ùˆ ئەرکەکانى کراوە. ڕاستە، ئەم دۆکیومێنتانە Ù„Û• ڕووى هێز Ùˆ بڕستى یاسایى Ùˆ پابەندبوون پێیانەوە وەکیەک نین، Ù„ÛŽ بەگوێرەى پرەنسیپى لەسەرەوەبوون (superiority)Ù‰ یاساى نێودەوڵەتى، دەکرێ Ù„Û• دەستوور Ùˆ یاساى ناوخۆى وڵاتاندا، ÙˆÛ•Ú© چاوگە Ùˆ ڕێنوێن بەهەند وەربگیرێن. Ù„Û• سۆنگەى ئەو پەرەسەندنەى بەسەر مافەکانى مرۆڤدا هاتووە، چیدیکە ئەو پرسانەى پێوەندییان بە ماف Ùˆ ئازادییە بنەڕەتییەکانى مرۆڤەوە هەیە، بەتەنیا ناکەونە ناو ده‌سه‌ڵاتى ناوخۆى وڵاتانەوە، بەڵکوو جۆرێ Ù„Û• هاوبەندى Ù„Û• نێوان ئەو مافە بنەڕەتییانە Ùˆ ئاشتى Ùˆ تەناهیى نێودەوڵەتیدا هاتووەتە ئاراوه‌ و، لەسەرینى ئەم هاوبەندییەیشدا، پرەنسیپى ده‌ستوه‌ردان Ù„Û• کاروبارى ناوخۆى وڵاتاندا جێگەى خۆى گرتووە و، چیدیکە وڵاتان ناکارن بە بیانووى پراکتیزەکردنى سەروەریى ناوەخۆ، ئەو مافانە Ù¾ÛŽØ´ÛŽÙ„ بکەن. ئاخر هەندێ Ù„Û•Ùˆ مافە بنەڕەتییانە، Ú† Ù„Û• ساتەوەختى ئاشتى Ùˆ Ú† Ù„Û• ساتەوەختى جه‌نگدا، سیفەتى ڕێساى فەرمانپێکەر (آمرە- Jus cognios)یان وەرگرتووە و، ناکرێ لێیان Ú©Û•Ù… بکرێتەوە وه‌Ùƒ: مافى ژيان، مافى ئه‌شكه‌نجه‌نه‌دان، مافى كۆيله‌نه‌بوون، مافى زيندانینه‌كردن له‌به‌ر جێبه‌جێنه‌كردنى پابه‌ندييه‌كى گرێبه‌ست، مافى ناسين له‌ به‌رده‌Ù… یاسادا وه‌Ùƒ كه‌سێك، مافى ئازاديى بيركردنه‌وه‌ Ùˆ باوه‌Ú• Ùˆ ئايين Ùˆ هتد.

ÙˆÛ•Ú© ئاماژەى بۆ کرا، هەندێ Ù„Û•Ùˆ مافانە نەمازە مافە مه‌دەنى Ùˆ سیاسییەکان، دەوڵەتان بەرعۆدە دەکەن Ú©Û• Ù†Û•Ú© هەر دەست نەهێننە Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ پراکتیزەکردنى ئەو مافانە، بەڵکوو دەبێ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ڕێوشوێنى یاسایى Ùˆ کاربگێڕییەوە، کارئاسانی بۆ تاکەکان بکەن و، بە یاسا بیانپارێزن؛ بەو مافانەیش دەگوترێ "مافە نێگەتیڤەکانى مرۆڤ".

 Ù„Û• کاتێکدا مافە ئابوورى، جڤاکى Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورییه‌كان، Ù„Û• دەوڵەت دەخوازن Ú©Û• بە شێوەیەکى ئیجابى ده‌ست له‌Ùˆ مافانه‌ وه‌ربده‌Ù† Ùˆ بیانخەنە بوارى کارپێکردن Ùˆ جێبەجێکردنەوە بەگوێرەى توانا Ùˆ سەرچاوەى ماددى Ùˆ دارايیى بەردەستیان؛ لەوما بەو مافانە دەگوترێ "مافە پۆزەتیڤەکانى مرۆڤ" ÙˆÛ•Ú©: مافى خوێندن Ùˆ فێربوون Ùˆ هتد.

ڕاستییه‌كه‌ی، ئەو دوو بەشەى مافەکانى مرۆڤ (مافه‌ Ù†ÛŽÚ¯Ù‡‌تيڤه‌كان Ùˆ مافه‌ پۆزه‌تيڤه‌كانى مرۆڤ)ØŒ بێ یەکتر نابن Ùˆ یەکیان ئەوى دیکەیان تەواو دەکا. به‌ دابينكردنى ئه‌Ùˆ مافانه‌ له‌ ته‌Ùƒ پراكتيزه‌كردنى مافى بڕیاردانی چاره‌نووس كه‌ مافێكى كورده‌ وه‌Ùƒ Ú¯Ù‡‌لێكى به‌جياهه‌ڵكه‌وتوو، بوون Ùˆ کەرامەت Ùˆ Ø´Ú©Û†Ù‰ مرۆڤى كوردستان پارێزراو دەبێ Ùˆ كوردستان جێگه‌Ù‰ خۆى له‌ناو كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تيدا ده‌گرێ.

 Ø¦Û•Ù… کارەى من، ÙˆÛ•Ú© زۆر کارى دیکە بێ Ù‡Û•ÚµÛ• Ùˆ کەموکورتى نییە و، دەکرێ خوێنەر بەگەورەییى خۆى، Ù„Û• درز Ùˆ کەلێنەکانى ئاگادارم بکاتەوە.

 

چاپخانە: دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون