PÊNÛS
نەخێر، کوردستان دەوڵەتێکی سەرکەوتوو دەبێت  

2017-07-17

نەخێر، کوردستان دەوڵەتێکی سەرکەوتوو دەبێت

 

سێس جەی فرانتزمان

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: دامگا هەورامی

وتارێك نووسراوە Ùˆ تێیدا ئاماژە بەوە کراوە، Ú©Û• گوایە کوردستان دەوڵەتێکی سەرکەوتوو نابێت. ئەم وتارە Ù„Û• لایەن "نیوزویک Ùˆ ئەمێریکان ئینترپرایز"Û•ÙˆÛ• دووبارە بڵاو کراوەتەوە. ئەم وتارە بەدروستی ئاماژەی بەوە کردووە، کەوا "کوردەکان مافی خۆیانە سەربەخۆ بن"ØŒ بەڵام سەربەخۆییی کوردستان دەبێتە هۆکاری ناسەقامگیری Ù„Û• ناوچەکەدا. نووسەرەکەی هاتووە، ئاماژەی بە خاڵە لاوازەکانی سەربەخۆییی کۆسۆڤۆ Ùˆ باشووری سوودان Ùˆ ڕۆژهەڵاتی تەیموور کردووە. ئەو نووسەرە دەڵێت Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ ئاو دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ نەگەیشتن Ùˆ تێکچوونی خەونی سەربەخۆیی. هەروەها، گرفتی دیاریکردنی سنوورەکانی ئەو دەوڵەتە نوێیە بۆ چەندین ساڵ دەبێتە مایەی ئاژاوە Ùˆ ناکۆکی. Ù„Û• بەشێکی وتارەکەدا، نووسەرەکەی ئەوە دەخاتە ڕوو، Ú©Û• گوایە "گەندەڵی Ùˆ خزمخزمێنە" دەبنە هۆکاری هەڵدێری ئابووریی نەوت و، دواجار کوردەکان ڕەگەزنامەی عێراقیی خۆیانیش لەدەست دەدەن. زیاد لەوەیش، ئەم نووسەرە Ù„Û•Ù… وتارەدا دەڵێت "هێزە کوردییەکان Ùˆ میلیشیا شیعەکان ÙˆÛ•Ùƒ یەکن Ùˆ هیچ جیاوازییەکیان نییە" و، ئەو هێزە ئەوەندەی هێزێکی میلیشیایییە، هێزێکی نیزامی نییە. دراوسێکانی گرفت Ùˆ کۆسپ Ù„Û• بەردەم کوردستاندا دروست دەکەن. هەروەها، نووسەر Ù„Û•Ù… وتارەدا دەپرسێت: "ئەی هەڵسوکەوت Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ ئێران Ùˆ تورکیا Ú†Û†Ù† دەبێت؟" ئەو دەڵێت لەبەر ئەوەی ئێران دژی سەربەخۆییی کوردستانە، کوردستان دەبێتە مەیدانی جەنگێکی داردەستەییی نوێ Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. دواتر نووسەر هاتووە سەرکردە کوردەکانی بە "یاسر عەرەفات"ÛŒ سەرۆکی فەڵەستین چوواندووە.

بەڵام Ú©Û• دێیتە سەر واقع، ئەوەی Ú©Û• دەگوترێت، زۆر جیاوازە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• هەیە. ئەوە عێراقە، Ú©Û• دەوڵەتێکی شکستخواردوو Ùˆ سەرنەکەوتووە Ù†Û•Ùƒ کوردستان. هەموو ئەو نووسین Ùˆ گوتراوانەی Ù„Û• دژی مافەکانی کورد Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان دەنووسرێن Ùˆ دەگوترێن، دەڵێن کوردستان دەبێتە ئیسڕائیلێکی نوێ. Ù„Û• ڕابردوویشدا دەیانگوت کوردستان شیرێکە Ù„Û• یەکگرتووییی عەرەب دەدرێت. ئێستا ئەو گوتن Ùˆ بەیت Ùˆ بالۆرانە گۆڕاون و، ئێران Ùˆ شیعە داردەستەکانی ناو عێراقی Ù„Û• دژی سەربەخۆییی کوردستانن. Ù„Û•Ù… ماوه‌یه‌دا، یەکێک Ù„Û• سەرکردە شیعەکانی عێراق Ú©Û• ناوی "عەممار حەکیم"Û• گوتی: "ئیسڕائیل بۆ دابەشکردنی خاکی عێراق پشتیوانی Ù„Û• سەربەخۆبوونی کوردستان دەکات."

هەموو ئەو شتانەی کە لە دژی مافەکانی کورد دەگوترێن، وەك پاساوێکە بۆ ڕێگریکردن لە سەربەخۆبوونی هەر گرووپ و نەتەوەیەك. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە لە ساڵی ١٧٧٦دا سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند لایەنێکی ئابووریی سەرکەوتوو و هێزێکی نیزامیی نەبوو. مافەکانی لە لایەن دراوسێکانییەوە قبووڵ نەدەکران و سنوورەکانیشی ناڕوون بوون. جا چییە؟ پێش سەربەخۆبوونی کوردستان، عێراق هەمان گرفتی ئاوی لەگەڵ ئێراندا هەبووە و، لەمەیشدا ئەو ناوچەیەی کە ڕووبەڕووی مەترسیی بێئاوی بووەتەوە، هەر کوردستان بووە.

عێراق دەوڵەتێکی شکستخواردووە. عێراق لە لایەن گرووپە توندڕەوەکانەوە بەڕێوە دەبردرێت. یەکەمجار دوای تاوانەکانی سەددام و ڕووخانی سەددام لە ساڵی ٢٠٠٣دا، لە لایەن گرووپە ناڕازییەکان و دواتر داعشەوە دەستی بەسەردا گیرا و، ئێستایش بە هەمان شێوە لە لایەن میلیشیا شیعەکانەوە دەستی بەسەردا گیراوە و حوکم دەکرێت. لە ساڵی پار فرۆشتنی خواردنەوە کحولییەکان قەدەغە کرا و، لە لایەن حزبە دینییە سیاسییەکانەوە دەستی بەسەردا گیراوە. کۆمەڵکوژیی ئێزدییەکان و چەوساندنەوە و دەربەدەریی مەسیحی و کاکەیییەکان و هەموو کەمە نەتەوایەتییەکانی تر، لەسەر بنەمای قبووڵنەکردنی بەرامبەر لە لایەن عەرەبە سوننەکانەوە ئەنجام درا. پێشمەرگە و میلیشیا شیعەکان ڕووبەڕووی داعش بوونەوە، بەڵام ئەو عەرەبە سوننانەی لەو ناوچانەی ژێردەستی داعش، کە لە لایەن میلیشیا شیعەکانەوە دەچەوسێنرانەوە، بەرەو کوردستان ڕۆیشتن و، لە کوردستان ژیانیان پارێزراو بوو. ئەوە کوردستان بوو، کە ئێزدی و ئاشووری و مەسیحییەکان لە کاتی جەنگ و دەربەدەریدا ڕوویان تێ دەکرد. ئەوە هەولێرە ڕێگە بە بنیاتنانی کەنیسە دەدرێت و کەنیسەی تێدا دروست دەکرێت، نەك بەغدا و مووسڵ و بەسرە.

کوردستان تاكه‌ شوێنه‌ Ù„Û• عێراق، Ú©Û• کاروبارەکانی بەدروستی تێدا بەڕێوە دەچێت Ùˆ ژیانی تێدا دەکرێت. شوێنێکە هەموو Ú•Û•Ù†Ú¯ Ùˆ ئایین Ùˆ کەمایەتییەکانی تر تێیدا Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• بە شەقامەکانیدا پیاسە Ùˆ گوزەر دەکەن. هەرچەندە کوردستان Ù„Û• هەموو ڕوویەکەوە پڕاوپڕ Ùˆ تەواو نییە، بەڵام بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراق Ùˆ دەوڵەتەکانی دەوربەری، شوێنێکی زۆر ئارامتر Ùˆ سەقامگیرتر Ùˆ پەسەندترە. گرووپە توندڕەوە ئێرانییەکان Ùˆ گرووپی ÙˆÛ•Ùƒ حزبوڵڵا و، سوننە توندڕەوەکان Ùˆ یاسا سەرکوتکەرەکانی ÙˆÛ•Ú© یاساکانی سعوودیی عەرەبیی تێدا نییە. شان بە شانی شوێنەکانی ÙˆÛ•Ùƒ ئۆرشەلیم Ùˆ بەیروت Ùˆ دوبەی، ڕۆژنامەنووسان Ù„Û• سەرتاسەری جیهانەوە ڕووی تێ دەکەن Ùˆ Ù„Û•ÙˆÛŽ دەمێننەوە. ئەو شارەی ئەو ڕۆژنامەنووسانە تێیدا دەمێننەوە، شاری هەولێرە، Ù†Û•Ùƒ بەغدا Ùˆ دیمەشق Ùˆ تاران. هەرچەندە ئێستا کوردستان ÙˆÛ•Ùƒ ساڵی ٢٠١٣ی Ù„ÛŽ نەهاتووەتەوە، بەڵام وردەوردە Ù„Û• دوای نەمانی داعشەوە دیسان گەشتیارگەلێکی زۆر خەریکن ڕووی تێ دەکەنەوە. ئایا ئەو گەشتیارانە ڕوو Ù„Û• ڕومادی دەکەن؟ ئایا گەشتیارەکان دەچنە لیبیا؟

Ù„Û•Ù… چەند ساڵەی جەنگی داعش خەڵکێکی ئاوارەی زۆر Ù„Û• ناوچە جیاجیاکانی عێراقەوە ڕوویان کردووەتە کوردستان و، کاریگەریی لەسەر ئابووریی کوردستان هەبووە. بەڵام بۆچی ڕوو Ù„Û• کوردستان دەکەن Ùˆ دێنە کوردستان؟ لەبەر ئەوەی شوێنێکی ئارام Ùˆ سەقامگیرە و، بووەتە جێگەی ڕێکخراوە ناحکوومییە نێودەوڵەتییەکان Ùˆ بەگەرمی پێشوازییان Ù„ÛŽ دەکرێت. خەڵک Ù„Û• ئێران Ùˆ سووریا هەڵدێن Ùˆ پەنا بۆ کوردستان دەهێنن. وەبەرهێنەره‌کان ڕوو Ù„Û• هەولێر دەکەن و، دەیانەوێت Ù„Û• کوردستان سەرمایه‌ÛŒ خۆیان بخەنە Ú¯Û•Ú•.

ئەوە ئەوروپییەکان بوون، بەتایبەت فەڕەنسا Ùˆ بریتانیا، Ú©Û• وایان کرد ئەو سنوورانە دابنێن؛ کوردستان بە عێراقەوە بنووسێنن Ùˆ بیکەنە ئەو عێراقەی Ú©Û• ئێستا هەیە. Ú•Û†Ú˜ÛŽÙƒ Ù„Û• ڕۆژان تورکیا حکومڕانیی بەشێك Ù„Û• مووسڵ Ùˆ هەرێمی کوردستانی کردووە. دوای سەد ساڵ بەسەر پەیماننامەی سایکس-پیکۆ Ùˆ دوای تاوانەکانی سەددام Ùˆ گرووپێکی توندڕەوەی ÙˆÛ•Ùƒ داعش، ئایا ئێستا کاتی ئەوە نییە Ú©Û• کوردەکانیش هاوشێوەی نەتەوەکانی تری دونیا هەمان مافی خۆیانیان Ù¾ÛŽ بدرێت؟ کۆسۆڤۆ Ùˆ ڕؤژهەڵاتی تەیموور دەوڵەتێکی بەتەواوەتی سەرکەوتوو نین، بەڵام فەڕەنسا Ù„Û• دوای Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ فەڕەنسی و، ئەمریکا Ù„Û• دوای سەربەخۆبوونی Ù„Û• ساڵی ١٧٧٦ بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• دەوڵەتێکی بێکەموکوڕی نەبوون. بەڵام هەبوونی ئەو کەموکوڕییە، مانای ئەوە نییە Ú©Û• ئەو دەوڵەتانە ئیتر مافی سەربەخۆبوونیان نەبێت. زۆربەی خەڵکی دونیا دەیانه‌وێت خۆیان چارەنووسی خۆیان دیاری بکەن، Ù†Û•Ùƒ کەسێك بێت داگیریان بکات Ùˆ بە کەیفی خۆی حوکمیان بکات. ئەو کۆڵۆنییە ئاسیایی Ùˆ ئەفریقییانە ڕاستیی ئەوەیان سەلماند، Ú©Û• باشترە خۆیان حوكمی خۆیان بکەن ÙˆÛ•Ùƒ Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ دەوڵەتێکی ئەوروپی، یان هەر کەسێکی تر حکومیان بکات. بەڵام هەموو کەسێك، ده‌كرێ Ù‡Û•ÙˆÚµ بۆ شتێك بدات Ùˆ سەرکەوتوویش نەبێت.

ئەو کۆسپ و تەگەرانەی سەبارەت بە سەربەخۆییی کوردستان دەخرێنە ڕوو، کە گوایە کوردستان ڕووبەڕووی تەنگ و چەڵەمە دەبێتەوە، بۆچوونێکی هەڵەن. لەبارەی شەش قەیرانەوە، بە قەیرانی ئابووری و قەیرانی کەمئاوییشەوە، کە ڕووبەڕووی کوردستان دبنەوە، لە نووسینێکمدا خستوومەتە بەر دیدی خوێنەران. بەڵام ئەوە تەنیا کوردستان نییە ڕووبەڕووی ئەو قەیرانانە دەبێتەوە، بەڵکوو چەندین دەوڵەت و وڵاتی تر ڕووبەڕووی هەمان ئەو قەیرانانە بوونەتەوە. ئەو خاڵانەی لەبارەی ئەوەوە کە گوایە کوردستان دەوڵەتێکی شکستخواردوو دەبێت، بەئاسانی ڕەت دەکرێنەوە و، دەسەلمێنرێت کە وا نین.

  • ئەو گرفتانەی Ù„Û• ڕووی سەرچاوەی ئاوەوە ڕووبەڕووی کوردستان دەبنەوە، دەکرێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ گفتوگۆ Ùˆ دانوستانەوە چارەسەر بکرێن و، کوردستان بڕی پێویستی خۆی سەرچاوەی ئاوی هەیە. ئەوە کوردستان نییە کەمئاو بێت؛ ئەوە دەوڵەتەکانی دەوروبەرن گرفتی ئاویان هەیە Ùˆ بێئاون.
  • Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ سنووریش دەتوانرێت چارەسەر بکرێت. گرفتی سنووری لەسەر ناوچە جێناکۆکەکانی نێوان کوردستان Ùˆ بەغدا Ù„Û• شنگاڵەوە بۆ کەرکووک Ùˆ دوزخورماتوو Ùˆ خانەقین هەر بەردەوام دەبێت، بەڵام خۆ "دیواری ئاشتی" تەنیا بۆ باکووری ئێرله‌ندا نییە و، دەکرێت لێرەیش دروست بکرێت. ئەم ناوچانە بەرده‌وام گرفتیان هەبووە، بەڵام کوردستانێکی سەربەخۆ دەتوانێت بەئاسانتر Ù„Û• هەرێمێکی فیدراڵ، ئەو گرفتانە چارەسەر بکات.
  • گەندەڵی Ùˆ خزمخزمێنە، بوونەتە بەشێك Ù„Û• سیسته‌Ù…ÛŒ کارکردنی ئەو ناوچەیە و، شتێك نییە تەنیا Ù„Û• کوردستاندا هەبێت و، هۆکارێکی بەو جۆرە نییە Ú©Û• Ù„Û• داهاتوودا ببێتە مایەی شکستخواردنی دەوڵەتی کوردستان و، ئەم دیاردەیە Ù„Û• ئۆردن Ùˆ میسر Ùˆ دەوڵەتەکانی تری ناوچەکەیشدا بوونی هەیە.
  • Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ ڕەگەزنامە: Ù„Û• ئێستادا کوردەکان دوچاری گرفتی هەبوون Ùˆ هەڵگرتنی پاسپۆرتی عێراقی بوونەتەوە Ùˆ هیچ سوودێکیان Ù„Û• عێراقیبوونیان نەبینیوە. بوون بە هاووڵاتیی کورد هیچ زەرەرێکی نابێت. کوردەکان Ù„Û• دەوڵەتێکی سەرکەوتوو Ùˆ پێشکەوتوو جیا نابنەوە Ùˆ دەوڵەتێکی نوێ دروست بکەن. ئەوان Ù„Û• عێراق جیا دەبنەوە و، عێراقیش دەوڵەتێکی شکستخواردووە Ù†Û•Ùƒ کوردستان.
  • گوایە پێشمەرگە ئامادەییی ئەوەیان تێدا نییە، Ú©Û• ببنە سوپایەکی نیزامی، چی؟ سوپای عێراق سوپایەکی پێشکەوتووی یەکگرتووە؟ دوای ئەو هەموو خەرجییانەی سوپای عێراق Ùˆ دابینکردنی جۆرەها کەرەستەی جەنگ Ù„Û• لایەن ئەمریکاوە بۆی Ù„Û• دوای ساڵی ٢٠٠٣وە، Ú©Û•Ú†ÛŒ نەیانتوانی Ù„Û• ساڵی ٢٠١٤ ڕووبەڕووی داعش ببنەوە Ùˆ ئەمەیش بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ دەربەدەری Ùˆ ماڵکاوڵی Ùˆ جینۆساید. ئەوانەی بەرگرییان Ù„Û• عێراق Ùˆ هاووڵاتیانی عێراق Ù„Û• ساڵانی دوای ٢٠١٤وە کرد، هێزەکانی پێشمەرگە Ùˆ میلیشیا شیعەکان بوون Ù†Û•Ùƒ سوپای عێراق. Ù„Û•Ù… ڕۆژانەیشدا سوپای عێراق Ù„Û• لایەن چەند گرووپێکی مەزهەبییەوە سەرپەرشتی دەکرێت و، تەنیا چەند یەکەیەکی باشی تێدا هەیە. ئایا هێزی پێشمەرگە Ù„Û• هێزە ئاشتیپارێزەکانی تری عێراق زیاتر میلیشیایییە Ùˆ ÙˆÛ•Ùƒ ئەوان زیاتر دابەش دەبێت؟ حەشدی شەعبی Ù„Û• گرووپە میلیشیاکان دروست بووە و، هەر گرووپ Ùˆ تاقمێکی سەر بە کەسایەتییەکن Ùˆ زۆربەیشیان Ù„Û• ئێران ڕاهێنانیان Ù¾ÛŽ کراوە. ڕاستە پێشمەرگەی کوردستان لایەنگری "پارتی دیموکراتی کوردستان" یان "یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان"ن، بەڵام Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÚ©ÛŒ زۆر بۆ یەکخستنەوەی ئەم هێزانە دراوە، ئایا ئەمان ناتوانن Ù„Û• داهاتوودا ببنە هێزێکی یەکگرتووی کوردی بۆ دەوڵەتە نوێیه‌کەیان؟ دەوڵەتە نوێیەکان هێزی خۆیانیان Ù„Û• میلیشیا گرووپە شاردراوەکانەوە Ù¾ÛŽÚ© هێناوە. Ú†Û†Ù† تورکیا Ù„Û• ١٩٢٠ەکاندا دەرکەوت Ùˆ دروست بوو؟ Ú†Û†Ù† Ù„Û• ساڵی ١٩٤٨دا ئیسڕائیل دروست بوو؟ ئایا هێزی سەربازیی زۆربەی وڵاتانی ÙˆÛ•Ú© وڵاتی چین Ù„Û• ساڵی ١٩٤٩ Ù„Û• Ú©ÙˆÛŽÙˆÛ• هاتن؟ ئەم هێزانە سەرەتا ڕووبەڕووی جەنگ بوونەوە و، دواتر بوونە سوپایەکی نیزامیی بەهێز. دوای ئەوەیش، ڕاهێنەرە سەربازییەکان Ù„Û• ماوەی سێ ساڵی ڕابردوودا ڕاهێنانیان بە هێزەکانی پێشمەرگە کردووە Ùˆ زۆر لەگەڵیان خەریک بوون. هەبوونی سەنتەرێکی ڕاهێنانی ÙˆÛ•Ùƒ "سەنتەری ڕاهێنانی کوردستان" Ù„Û• نزیك شارەکانی هەولێر Ùˆ سلێمانی Ùˆ دهۆك، هۆکارێکی باشە بۆ ئەوەی بتوانین بڕاوامان بەوە هەبێت Ú©Û• Ù„Û• داهاتوودا هێزی پێشمەرگە دەبێتە سوپایەکی پێشکەوتوو.
  • گوایە کوردستان ڕووبەڕووی گرفت Ùˆ Ú©ÛŽØ´Û• دەبێتەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەوڵەتانی دراوسێی، ئەگەر ببێتە دەوڵەتێکی سەربەخۆ. بەڵێ وایە، بەڵام چییە ئەگەر بەم جۆرەیش بێت؟ Ù„Û• چەند ساڵی ڕابردوودا سووریا Ùˆ عێراق، Ú©Û• هەردووکیان دەوڵەتن، دەوڵەتێکی شکستخواردوو بوون. یەمەن Ùˆ لیبیا دوچاری جەنگ بوونەتەوە. هەموو دەوڵەتانی ئەو ناوچەیە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دراوسێکانیاندا ناکۆکن. ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ گوایە کوردستان دەبێتە مەیدانێک بۆ جەنگی داردەستەیی، شتێکی سەیر Ùˆ چاوەڕواننەکراو نییە، بەڵام ئەمە ÙˆÛ•Ùƒ ئەوە وایە بڵێی Ù„Û• ئێستادا کوردستان Ùˆ سووریا Ùˆ عێراق Ùˆ لوبنان Ùˆ دەوڵەتانی دیكه‌ÛŒ ناوچەکە نەبوونەتە مەیدانی جەنگی داردەستەیی. بە شێوەیەکی گشتی، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کەوتووەتە ژێر سێبەری جەنگی تائیفی Ùˆ مەزهەبییەوە. کوردستان نابێتە Ù‡Û†ÛŒ زیاتر گەشەسەندن Ùˆ تەشەنەکردنی ئەو جەنگانە، بەڵکوو ÙˆÛ•Ùƒ هەر دەوڵەتێکی تری ناوچەکە بەشێکە Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەوەی، Ú©Û• ئێران ناڕازییە بەرامبەر بە سەربەخۆییی کوردستان، ئیتر نابێت لەبەر ئەم ناڕازیبوونە، Ú¯ÙˆÛŽ Ù„Û• ئێران بگیرێت Ùˆ مافی کورد وەلا بنرێت.
  • ئایا سەرکردەکانی کورد Ù„Û• دوای سەربەخۆبوونی کوردستان دەبنە سەرکردەی باش؟ بەدڵنیایییەوە ئەوە، دەبێت کات ئەوەمان نیشان بدات Ùˆ Ù„Û•Ùˆ کاتەدا دەردەکەوێت. دیموکراتییەتی کوردەکان Ú†Û†Ù†Û• و، سەرنج Ù„Û• شێوازی حزبە سیاسییەکانی ÙˆÛ•Ùƒ پارتی دیموکراتی کوردستان Ùˆ گۆڕان Ùˆ یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان Ùˆ حزبە سیاسییەکانی تر بدەن Ú†Û†Ù† Ú•ÛŽÚ© کەوتوون Ùˆ Ú†Û†Ù† هەڵبژاردنیان ئەنجام داوە. ڕاستە هەر دوو بنەماڵەی بارزانی Ùˆ تاڵەبانی Ù„Û• ڕووی سیاسییەوە Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ بەرچاویان هەیە Ùˆ بە درێژاییی مێژوویان ناکۆکییان Ù„Û• نێواندا هەبووە و، Ù„Û• ساڵانی ١٩٩٠دا جەنگی ناوخۆ ڕووی داوە، بەڵام دەوڵەتێکی ÙˆÛ•Ùƒ ئێرله‌ندیش بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• جەنگی ناوخۆ تێیدا ڕووی داوە Ù¾ÛŽØ´ ئەوەی سەربەخۆ بێت و، بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• Ù„Û• ئەمریکایش جەنگی ناوخۆ ڕووی داوە، Ú©Û• ٦٢٠،٠٠٠ کەسی تێدا کوژراوە. Ù„Û• سەدەکانی ١٩ Ùˆ ٢٠دا دەوڵەتانی ÙˆÛ•Ùƒ ئیسپانیا Ùˆ ڕووسیا Ùˆ فەڕەنسا ڕووبەڕووی پشێوی Ùˆ پاشاگەردانییەکی زۆر بوونەتەوە. جەنگی ناوخۆ Ùˆ ناکۆکی Ùˆ ئازارەکانی، نابنە پاساو بۆ ڕێگری Ù„Û• گەیشتن بە سەربەخۆیی Ùˆ مافی بڕیاردانی چاره‌نووس. دەبێت Ù„Û•Ùˆ نموونانەی Ù¾ÛŽØ´Û•ÙˆÛ• وانە وەربگرین Ùˆ لێیانەوە فێر بین. جەنگی ناوخۆی ساڵانی ١٩٩٠، ئازارەکانی بوون بە ئۆتۆنۆمی بوو و، لێرەدا پرسیار ئەوەیە Ú©Û• داخۆ کوردەکان Ù„Û•ÙˆÛ•ÙˆÛ• فێر بوون Ùˆ وانەیان Ù„ÛŽ وەرگرتووە؟ بەڵام ناکۆکیی ناوخۆیی، پاساو نییە بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی Ùˆ مافی خەڵکی. لوبنان جەنگی ناوخۆی تێدا ڕووی دا، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نەبوو Ú©Û• ئیتر نابێت لوبنان سەربەخۆ بێت. ئەفغانستان هێشتایش ئەو گرفتەی هەیە، چونکە دەیان ساڵ جەنگی ناوخۆی تێدا بووە. گرفت Ùˆ ناکۆکییە نێوخۆیییەکان نابنە هۆکارێك بۆ ئەوەی دەوڵه‌تێك شکستخواردوو بێت، تەنیا مەگەر ئەو دەوڵەتە خۆی بیەوێت لەسەر شێوازی سۆماڵ Ùˆ سووریا Ùˆ یەمەن Ùˆ لیبیا بڕوات و، کوردستانیش بەو جۆره‌ نییە Ùˆ ÙˆÛ•Ùƒ ئەوان حوکمڕانی ناکات.        

 

بیرۆکەی ئەوەی Ú©Û• گوایە کوردستان "دەوڵەتێکی شکستخواردوو" دەبێت، پشتگوێخستن Ùˆ فەرامۆشکردنی ڕاستیی ئەو بارودۆخەیە Ù„Û• عێراق دەگوزەرێت. ئەگەر کوردستان ناوچەیەکی نائارام Ùˆ بەکێشەیە، بۆچی ڕۆژنامەوانان Ù„Û• هەموو دونیاوە ڕووی تێ دەکەن Ùˆ Ù„Û• هەولێر دەمێننەوە Ùˆ ناچنە شارەکانی نەجەف Ùˆ فەللوجە Ùˆ بەسرە Ùˆ بەغدا؟ ئەوان ڕوو دەکەنە هەولێر یان سلێمانی و، ناچنە بەغدا. ئەو ڕۆژاوایییانەیش، Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەکگرتووییی خاکی عێراقن Ùˆ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سەربەخۆبوونی کوردستاندا نین، خۆیان بە Ù¾ÛŽÛŒ خۆیان دەنگ لەسەر ئەو ڕاستییە دەدەن، Ú©Û• کوردستان شوێنێکی ئارامە و، دەچن له‌ کوردستان دەمێننەوە؛ Ú©Û•Ú†ÛŒ ئەوانە Ù„Û• دژی مافەکانی ئەو شوێنە دەوەستن، Ú©Û• تێیدا دەمێننەوە Ùˆ هەست بە ئازادی Ùˆ ئارامی دەکەن. کاتێك دەچن ڕاپۆرت لەبارەی مووسڵەوە ئامادە بکەن، Ù„Û• هەولێر دەمێننەوە Ùˆ ناچنە مووسڵ Ù„Û•ÙˆÛŽ بمێننەوە Ùˆ بخەون، Ú©Û•Ú†ÛŒ باس Ù„Û• یەکگرتووییی خاکی عێراقیش دەکەن. هەموو کەسێك دەزانێت کوردستان شوێنێکی سەرکەوتوو Ùˆ خۆش Ùˆ ئارامە. شوێنێکی سەرەکییە بۆ بازرگانی Ù„Û• عێراق Ùˆ لانەی مانەوەی ڕۆژنامەنووسانە Ù„Û• عێراقدا. ئەگەر کوردستان شوێنێکی ناسەقامگیر Ùˆ شکستخواردووە، ئەدی بۆچی ئەوانە ناتوانن بڕۆن Ù„Û• ڕومادی بمێننەوە؟

کوردستان هەر لە سەرەتای بنیاتنانییەوە دەوڵەتێکی سەرکەوتووە و، دەبێتە سەرچاوەی ئارامی و سەقامگیری و بە ڕێکوپێکی کارەکانی بەڕێوە دەچێت و ژێرخانی ئابووری گەشە پێ دەدات. کوردستان بووەتە خاوەنی فڕۆکەخانەی خۆی و، بووەتە سەنتەری بازرگانی لە ناوچەکەدا. لە ڕووی ئابوورییەوە گەشەی کردووە و توانیویەتی مەترسیی داعش لەسەر خۆی لا بدات و ببێتە پەناگەیەك بۆ ئاوارەکان. بەپێچەوانەی دەوڵەتانی تری ناوچەکەوە، کوردستان شوێنێکە لەگەڵ ڕۆژاوادا هاوڕایە و بەگەرمی پێشوازی لە بێگانە و کەمە نەتەوایەتییەکان دەکات.

کوردستان نابێتە هۆڵەندا، بەڵام کوردستان لەناو ئەوروپادا نییە و، دەبێت بە دەوڵەتە دراوسێکانی بەراوردی Ù¾ÛŽ بکرێت. ÙˆÛ•Ùƒ دوبەی دەوڵەمەند نییە، بەڵام Ù„Û• ناوچەکانی تری عێراق باشترە (تێکڕای داهاتی تاکەکەس Ù„Û• کوردستاندا نزیکەی ٤٥٠٠ دۆلارە، Ú©Û• ئەم ڕێژەیەیش ٥٠%یه‌ Ù„Û• بەشەکانی تری عێراق) Ùˆ له‌ زۆربەی دەوڵەتانی ناوچەکە زیاترە (دەکرێت دەوڵەتی کوردستان هاوشێوەی میسر Ùˆ ئۆردن بێت و، بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ئێران Ùˆ تورکیای دراوسێی Ù„Û• ڕووی ئابوورییەوە Ú¯Û•Ø´Û• بکات). لەوانەیە هەر بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ئەو دەوڵەتانه‌یش ڕووبەڕووی قەیرانی ئاو Ùˆ گەندەڵی Ùˆ گرفتی دەوڵەتانی دراوسێ Ùˆ لایەنی ئاسایش ببێتەوە. بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەوڵەتە دراوسێکانی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، کوردستان Ù„Û• زۆر ڕووەوە توانایەکی باشتری هەیە. Ù„Û• سەروو هەموو شتێکیشەوە مافی ئەوەی هەیە لەسەر ئەو ڕێگەیە بڕوات، Ú©Û• خودی خۆی بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆی Ù‡Û•ÚµÛŒ بژاردووە. کوردستان Ú©Ù‡‌لتووری تایبەت بە خۆی هەیە Ùˆ Ù„Û• دوای ساڵانی ١٩٩٠و ٢٠٠٣وە خەریکی دروستکردنی پەیوەندییە و، Ù„Û• ڕووی ژێرخانی ئابووری Ùˆ بنیاتنانەوە خەرجێکی زۆری کردووە Ùˆ بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ناوچەکانی دیكه‌ÛŒ عێراق زۆر Ù„Û•Ù¾ÛŽØ´Û•. بۆیە کوردستانیش ÙˆÛ•Ùƒ کیوبیک Ùˆ سکۆتلاند Ùˆ کۆسۆڤۆ مافی سەربەخۆبوونی هەیە. Ù„Û• جیاتی ئەوەی Ù„Û• خواستی کوردەکان بترسێن، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنی دەبێت هاوکاری ئەو خواستەی کوردەکان بێت. دەبێت Ù„Û• ڕیفراندۆمه‌کەیدا هاوکار بن Ùˆ دەرەنجامەکەی بە شێوەیەکی یاسایی جێبەجێ بکەن. کوردستان دەبێت Ù„Û• ڕووی ئاوارەکانەوە هاوکاری بکرێت تا ئەو کاتەی دەگەڕێنەوە سەر ماڵوحاڵی خۆیان. دەبێت کوردستان Ù„Û• ڕووی ئاسایشەوە بپارێزرێت و، جارێکی تر کوردستان ناگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ١٩٩٠. کەسە بیانییەکان دەبێت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سەربەخۆییی کوردستان بن. بیانییەکانیش ئەرکی سەرشانیانە، Ú©Û• بەدروستی ئەوەی دەبینن شایەدیی لەسەر بدەن. ئەگەر کوردستان سەرکەوتوویش نەبوو، ئەوا دەبێت دەوڵەتانی خۆراوا چاویان Ù„Û• کوردەکان بێت Ùˆ زیاتر هانیان بده‌Ù†.

 

سەرچاوە:

https://sethfrantzman.com

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون