PÊNÛS
 
Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ یاسای پرەنسیپی مافی چارەی خۆنووسین 
     2016-11-22
د. ئه‌سعه‌د ئه‌نوه‌ر عارف

پێگەی یاسای پرەنسیپی مافی چارەی خۆنووسین

د. ئەسعەد ئەنوەر عارف، مامۆستا لە کۆلێژی یاسا و زانستە سیاسییەکان/ زانکۆی سەلاحەددین

پێشوتار

سەربەخۆیی Ùˆ بەئەندامبوون Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتیدا، پێویستیی بە مەرجی تایبەت هەیە. Ù„Û• ڕوانگەی مێژووییشەوە، تەنیا بەڵگەی نێودەوڵەتی Ú©Û• ڕەگەزە سەرەکییەکانی پێکهێنانی دەوڵەت دیاری دەکات، ڕێککەوتننامەی ماف Ùˆ ئەرکی دەوڵەتانە Ú©Û• Ù„Û• ساڵی 1933 بەستراوە. Ù„Û•Ù… ڕێککەوتننامەیه‌دا، ڕەگەزەکانی پێکهێنانی دەوڵەت بریتین Ù„Û• خاک، نەتەوە، حکوومەت Ùˆ توانای دروستکردنی پەیوەندی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ وڵاتانی تردا. هەرچەندە سەبارەت بە سنوور Ùˆ چۆنێتیی پیادەکردنی ئەم ڕەگەزە کلاسیکییانە Ù„Û• نێوان شارەزایانی یاسای نێودەوڵەتیدا کۆدەنگی نییە، Ù„Û• هەمان کاتدا هاتنەکایەی هەندێ دەوڵەتی Ù†Û†ÛŽ Ù„Û• سەدەی ڕابردوودا Ú©Û• هەڵگری ڕەگەزی کلاسیکی پێویست سەبارەت بە دامەزراندنی دەوڵەت نەبوون، ئاماژە بە پەیدابوونی پێوەری نێودەوڵەتیی Ù†Û†ÛŽ لەسەر بنەما Ùˆ بنچینەی ڕەگەزی یاساییبوون Ùˆ شه‌رعییەت (Ú•Ù‡‌وایه‌تی) دەکات. ئەم ڕەگەزە نوێیانە Ù„Û• چوارچێوەی ڕێسای فەرمانکەری یاسای نێودەوڵەتی Ùˆ هەڵگری بنەمای دامەزراندنی دەوڵەتی Ù†Û†ÛŽÙ† و، لەسەر پرەنسیپی مافی چارەی خۆنووسین دارێژراون. لەسەر بنەمای ئەم گۆرانکارییانە، Ù„Û• درێژەی ئەم وتارەدا ئاماژە بە دامەزراندنی دەوڵەتی نوێ، بەپێی پرەنسیپی مافی چارەی خۆنووسین دەکرێت.         

شه‌رعییەت (Ú•Ù‡‌وایه‌تی)ØŒ ڕەگەزی نوێی دامەزراندنی دەوڵەت

 Ù‡Û•Ø±ÙˆÛ•Ú© ئاشکرایە، ڕەگەزە کلاسیکییەکانی دامەزراندنی دەوڵەت، لەسەر بنەمای سەروەریی  Ú©Ø§Ø±ÛŒÚ¯Û•Ø±ØŒ یان حوكمڕانیی كاریگه‌رن. ڕاستییه‌كه‌ی، سەبارەت بە دامەزراندنی دەوڵەت، ئەم بنەمایە، ئاسەواری یاسایی بە واقعییەتی بارودۆخی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• دەبەخشێت. بە واتایەکی تر، مانای کاریگەربوونی نەتەوەیەک بۆ دامەزراندنی دەوڵەت، توانای سوودمەندبوونە Ù„Û• یاسا و، جێبەجێکردنی بەڵێنە نێودەوڵەتییەکانە. بەڵام مامەڵە Ùˆ هەڵسوکەوتی دەوڵەتان، حەکایەت Ù„Û•ÙˆÛ• دەکات Ú©Û• تەنیا پرەنسیپی کاریگەربوون، نەبووەتە هۆکاری دامەزراندنی دەوڵەت. بە واتایەکی ڕوونتر، Ù„Û• هەندێ باردا هەرچەندە Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ  "کاریگەری"ØŒ ئاشکرایە Ùˆ بوونی هەیە، بەڵام بە Ù‡Û†ÛŒ سەرچاوەی نایاساییی ئەم کاریگەرییەوە، Ù„Û• ئاستی نێودەوڵەتیدا وەکوو دەوڵەت بەفەرمی نەناسراوە. Ù„Û• بەرامبەردا Ù„Û• هەندێ باردا، بە Ù‡Û†ÛŒ هاتنەکایەی ڕەگەزی نێودەوڵەتی نوێیەوە، نەتەوەیەک هەرچەندە بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ تەواو کاریگەر نەبووە بەڵام وەکوو دەوڵەت ناسراوە.

Ù„Û• بیرۆکەی زاڵی شارەزایانی یاسای نێودەوڵەتی Ùˆ هەڵسوکەوتی پراکتیکیی دەوڵەتان، وا بەدیار دەکەوێت Ú©Û• هۆکاری ئەم ڕاستییە، بۆ پەیدابوونی ڕەگەزی نوێی دامەزراندنی دەوڵەت لەسەر بنەمای یاساییبوون دەگەڕێتەوە. توێکاریی بەڵگەکانی ئەنجوومەنی ئاسایش Ùˆ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان Ùˆ هەندێ Ù„Û• دەوڵەتان سەبارەت بە بارودۆخی قوبرسی باکوور، ئاماژە بەم بابەتە Ùˆ قورساییی ئه‌Ù… بڕیاره‌ØŒ زیاتر دەکات. ئەگەرچی ئەم هەرێمە، بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ کاریگەر Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتیدا بوونی هەبووە، بەڵام بە Ù‡Û†ÛŒ سەرچاوەی نایاسایییەوە هیچ کات دەوڵەت بە مانای یاسای نێودەوڵەتی Ùˆ کەسایەتیی یاسایی بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ تەواو بەدەست نەهێناوە.

سەبارەت بەم بابەتە "دووگارد" باوەڕی وایە، بڕیارەکانی ئەنجوومەنی ئاسایش Ùˆ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، حیکایەت Ù„Û•ÙˆÛ• دەکات Ú©Û• ئەم هەرێمانە هەڵگری کاریگەری Ùˆ دەرەنجامی یاساییی دەوڵەت نین، Ù†Û•Ú© بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• ئەوان مەرجی پێویست بۆ بەدەوڵەتبوونیان تێدا نییە، بەڵکوو بوونی ئەوان، ڕێسا بنچینەیییه‌کانی یاسای نێودەوڵەتی Ù¾ÛŽØ´ÛŽÙ„ دەکات. ئەم بۆچوونەی "دووگارد" جێگه‌ÛŒ ڕەخنەیە Ùˆ باوەر وایە، به‌فه‌رمینەناسینی ئەم هەرێمانە، هەرچەندە بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ نایاسایی دامەزراون، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• ئەم هەرێمە دیفاکتۆیانە Ù„Û• بۆشاییی یاساییدا بمێننەوە و، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• ببێتە Ù‡Û†ÛŒ تێکدانی ئاسایشی نێودەوڵەتی. Ù„Û• بەرامبەردا هەندێ کەس، وەکوو "کرافۆرد" باوەری وایە، یاسای نێودەوڵەتی لەسەر ئەم هەرێمە دیفاکتۆیانەیش جێبەجێ دەکرێت؛ وەکوو تایوان، هەرچەندە دەوڵەت نییە، بەڵام بەپێچەوانەی یاسای نێودەوڵەتییەوە ناتوانێت هەڵسوکەوت بکات. Ù„Û•Ù… بۆچوونانە، وا ده‌ردەکەوێت Ú©Û• هەرێمێک Ú©Û• خاوەنی ڕەگەزی  کلاسیکی دامەزراندنی دەوڵەتە و، وەکوو پێگەیەکی کاریگەری سەر زەوی، بوونی هەیە، بۆ ئەوەی Ù„Û• ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە ببێتە دەوڵەت Ùˆ کەسایەتیی یاساییی تەواوی هەبێت، دامەزراندنی، نابێت ببێتە Ù‡Û†ÛŒ پێشێلکردنی ڕێسا بنەڕەتییەکانی یاسای نێودەوڵەتی. بەڵام کاتێک Ú©Û• نەتەوەیەکی جیاخواز بانگەشەی مافی چارەی خۆنووسینی دەرەکی دەکات، ئەوە بە مانای ململانێکردن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتی Ùˆ سەروەریی دەوڵەتی ناوەنددا نییە، بەڵکوو بەو مانایە دێت Ú©Û• ململانێکە بە مەبەستی گەییشتن بە مافە ڕەواکانیانە Ú©Û• Ù„Û• چوارچێوەی دەوڵه‌تی ناوەندیدا، Ù¾ÛŽ نەگەییشتوون.

مافی چارەی خۆنووسین.

مافی چارەی خۆنووسین (self-determination) واتە، مافی Ú¯Û•Ù„ بۆ دیاریکردنی ئازادانەی دۆخی سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی Ùˆ کەلتووریی خۆیان. Ú†Ù‡‌مكی‌ مافی‌ چاره‌ÛŒ‌ خۆنووسینی‌ نه‌ته‌وه‌یی،‌ ته‌نیا به‌ بنه‌ماكانی یاسای‌ نێودەوڵەتییەوە‌ نه‌به‌ستراوه‌ته‌وه‌ØŒ به‌ڵكوو Ú•Ù‡‌Ú¯ Ùˆ ڕیشه‌یه‌ÙƒÛŒ‌ قووڵتری‌ له‌ سرووشتی‌ مرۆڤایەتیدا هه‌یه‌. له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌یشدا، حه‌ز Ùˆ ویستی سه‌ربه‌خۆییی‌ فه‌رهه‌نگی،‌ وه‌Ùƒ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ كۆنترین Ùˆ ناسراوترین فاكته‌ره‌كانی‌ هاندان Ùˆ بزوێنه‌ری‌ سیاسی‌ له‌ مێژووی‌ مرۆڤایه‌تیدا تۆمار كراوه‌ و، دانپێدانان به‌ مافی‌ چاره‌ÛŒ‌ خۆنووسینی‌ نه‌ته‌وه‌ییش، وه‌Ùƒ بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ‌ سه‌ره‌كیی‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ‌ مۆدێرن پێناسه‌ÛŒ‌ بۆ ده‌كرێت و، Ú†Û•Ù…Ú©ÛŽÚ©Û• Ù„Û• یاسای نێودەوڵەتیدا هاتووە Ùˆ سەبارەت بە کاتی تەواوی داڕشتنی ناوەرۆکی ئەم مافە، Ù„Û• نێوان یاساناساندا کۆدەنگیی تەواو نییە. هەرچەندە Ù„Û• ماددەکانی 1 Ùˆ 55ÛŒ بڵاوکراوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و، هەروەها Ù„Û• ماددەی یەکەمی پەیمانی مەدەنی - سیاسیدا بەڕوونی هاتووە و، دووپاتی کردۆەتەوە Ú©Û• هەموو گەلان مافی چارەی خۆنووسینیان هەیە و، ئەم پەیمانە نێودەوڵەتییە یەکێکە Ù„Û• بەڵێننامەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان Ú©Û• لەسەر بنەمای جاڕنامەی جیهانیی مافی مرۆڤە Ùˆ Ù„Û• ساڵی 1976 کەوتۆتە بواری جێبەجێکردنەوە. هەروەها  Ø´Ø±Û†Ú¤Û•ÛŒ ژمارەی (23)ÛŒ "کۆمیتەی نەهێشتنی جیاوازیی" Ù„Û• نێوان نەتەوەکان، مافی چارەی خۆنووسینی بۆ ناوخۆیی Ùˆ دەرەکی دابەش کردووە و، مافی چارەی خۆنووسینی ناوخۆیی، ئاماژەیە بە جێگیركردنی داواکاریی گرووپێک Ù„Û• چوارچێوەی دەوڵەتدا و، مافی بەشداریکردنی خەڵکە Ù„Û• بەڕێوەبردنی کاروباری ناوخۆیی Ùˆ مافێکی مرۆیییە Ú©Û• هەموو مرۆڤێک هەیەتی، وەکوو داواکاریی ڕەوای Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد Ù„Û• پارچەکانی باکوور Ùˆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان Ù„Û• ئێستادا. ئەم مافە پەیوەندیی بە خواستی ڕاستەقینەی خەڵکەوە هەیە و، پێویستە بە شێوەیەکی ئازادانە Ùˆ بەدوور Ù„Û• هەر جۆرە فشارێک سوودی Ù„ÛŽ وەرگیرێت.

 Ù…افی چارەی خۆنووسینی دەرەکی، ئاماژەیە بە جیاخوازی Ùˆ دروستکردنی دەوڵەتی نوێ Ùˆ گۆڕینی سنوورەکان بە ئامانجی بەدیهێنانی مافە ناوخۆیییە پێشێلکراوەکان. جێبەجێنەکردنی مافی چارەی خۆنووسینی ناوخۆییی نەتەوەکان، بە پاساوێکی گونجاو دادەنرێت بۆ داواکردنی مافی چارەی خۆنووسینی دەرەکی، ÙˆÛ•Ú© Ú†Û†Ù† بەرپرسانی حکوومەتی هەرێم باوەڕیان وایە Ú©Û• حکوومەتی بەغدا ڕێگری Ù„Û• تواناکانی Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد بۆ بەدیهێنانی مافی چارەی خۆنووسینی ناوخۆیی Ùˆ بەدەستهێنانی گەشەپێدانی ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتی دەکات. Ù„Û• مافی چارەی خۆنووسینی دەرەکیدا، تەنیا تایبەتە بەو کیانە داگیرکراوانەی Ú©Û• بڕیارەکانی ساڵی 1960"" Ùˆ 1970""ÛŒ نەتەوە یەکگرتووەکان ئاماژەی Ù¾ÛŽ داوە. هەروەها شیکاری بەڵگە جیاوازەکان سەبارەت بە داڕشتنی مافی چارەی خۆنووسین Ù„Û• ڕوانگەی ناوخویی Ùˆ دەرەکییەوە، ئەم مافە دووپات دەکاتەوە و، کاریگەریی ئەم پرەنسیپە سەبارەت بە دەوڵەتە نوێیەکان Ù„Û• قۆناغی Ù¾ÛŽØ´ Ùˆ دوای ڕاماڵینی وڵاتە داگیرکەرەکان، جیاوازە. Ù„Û• ئێستادا مافی چارەی خۆنووسین بۆ کیانە داگیرکراوەکان ڕوونە و، Ù„Û• ڕێسای فەرمانکەرە نێودەوڵەتییەکانە، بەڵام Ù„Û• بڕیاری ساڵی 1970ØŒ جاڕنامەی پەیوەندیی دۆستانەی نەتەوە یەکگرتووەکان دەڵێت: نابێت وەکوو بابەتێک بۆ داواکاریی جیابوونەوە، Ú©Û•ÚµÚ© Ù„Û• مافی چارەی خۆنووسین وەرگیرێت. دامەزراندنی هەندێ Ù„Û• وڵاتە نوێیەکان Ù„Û• چوارچێوەی جیابوونەوەی یەکلایەنە Ù„Û• دەوڵەتی ناوەندی Ù„Û• قۆناغی پاش داگیرگەریدا، بە Ù‡Û†ÛŒ نەبوونی حکوومەتێکی کاریگەر وەکوو یەکێک Ù„Û• ڕەگەزەکانی دامەزراندنی دەوڵەت، حەکایەت Ù„Û• بەردەوامیی کاریگەریی مافی چارەی خۆنووسین، وەکوو ڕەگەزێکی گرنگ سەبارەت بە دەوڵەتە دروستکراوە نوێیەکان دەکات.

Ù„Û• بڕیارە جیاوازەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان Ùˆ بیرۆکەی پەسەند لای شارەزایانی یاسای نێودەوڵەتی، ئەم بابەتە بەدیار دەکەوێت Ú©Û• گوایە جیابوونەوەی یەکلایەنە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بنەماکانی سەروەری Ùˆ یەکپارچەییی خاکی وڵاتاندا یەک ناگرێتەوە و، Ù„Û• یاسای نێودەوڵەتیدا پشتگیری Ù„Û• به‌فه‌رمیناسینی ئەم مافە ناکات، جگە Ù„Û•Ùˆ کیانانە نەبێت Ú©Û• داگیر کراون؛ چونکە ئەم بابەتە، بەئاشکرا سەروەری Ùˆ یەکپارچەییی خاکی دەوڵەتان دووچاری گرفت دەکاتەوە و، ئاسایش Ùˆ سەقامگیریی نێودەوڵەتی دەکەوێتە مەترسییەوە. بۆیە زۆربەی داواکاریی جیابوونەوەی یەکلایەنە، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ دژایەتیی ناوخۆیی Ùˆ دەرەکی Ùˆ Ù„Û• هەندێ باردا جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆی Ù„ÛŽ دەکەوێتەوە. ئەمریکا Ùˆ هەندێک Ù„Û• دەوڵەتانی تر پاڵپشتیی تەواوی پلانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بۆ جیابوونەوەی یەکجارەکی Ù„Û• عێراق، بە Ù‡Û†ÛŒ پاراستنی یەکپارچەییی خاکی عێراق، ناکەن. هەروەها ئەو وڵاتانەی دژی سەربەخۆییی كۆسۆڤۆ بوون، دەگەڕانەوە سەر بەیاننامەی کۆتاییی هێلسینکی ساڵی 1975ØŒ Ú©Û• ئەم بەیاننامەیه‌ پاراستنی سەروەری Ùˆ یەکپارچەییی وڵاتان دووپات دەکاتەوە.‌ بەڵام  Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ "جیابوونه‌وه،‌ هەروەکوو ئاشکرایە له‌ ڕووی یاسایییه‌وه‌ جیاوازە Ù„Û• سەربەخۆیی.

جیابوونه‌وه‌ØŒ Ù„Û• یاسای نێودەوڵەتیدا بەو مانایەیە كه‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ Ù„Û• ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك ‌جیا دەکرێتەوە‌, هاوكات پێشتر ئه‌Ùˆ به‌شه‌ له ‌لایه‌Ù† ئەو وڵاتەوە داگیر نه‌كرابێت، هه‌روه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Û• له‌ باشووری سوودان ڕووی دا. به‌Ùˆ پێیه‌ی، ئه‌Ùˆ به‌شه‌ÛŒ Ù„Û• خاكی وڵات پێشتر له ‌لایه‌Ù† سوودانه‌وه‌ داگیر نه‌كرابوو، به‌ڵام جیاخوازەکان، جیایان كرده‌وه‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی نوێیان به ‌ناوی "باشووری سوودان" دامه‌زراند. به‌كارهێنانی Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی، بەو مانایە دێت كه‌ هەرێم له ‌لایه‌Ù† وڵاتێكی دیكه‌وه‌ داگیر كراوه‌Ø› ئه‌Ùˆ داگیركارییه‌یش، دەبێت كۆتاییی Ù¾ÛŽ بێت و، به‌ سه‌ربه‌خۆییی خۆی بگات. بۆ نموونە هه‌رێمی كوردستان Ù„Û• زۆر بواردا، لەژێر داگیركاریی عێراقدا‌یە و، پێویستە هەرێمی کوردستان Ù„Û• هەموو بوارەکاندا سەربەخۆ و، ئه‌Ùˆ داگیركارییه‌ كۆتاییی Ù¾ÛŽ بێت. Ù„Û• بەرامبەر ئەم بۆچوونانەی سەرەوە، Ú©Û• گوایە جیابوونەوەی یەکلایەنە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بنەماکانی سەروەری Ùˆ یەکپارچەییی خاکی وڵاتاندا یەک ناگرێتەوە گەورە شارەزایانی یاسای نێودەوڵەتی، بەتایبەت سەبارەت بە بڕیاری ژمارە ­"2625­"ÛŒ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، ناسراو بە "بەیاننامەی پەیوەندیی دۆستانە" و، هەروەها هەڵسوکەوتی وڵاتان بەتایبەت سەبارەت بە دامەزراندنی دەوڵەتی كۆسۆڤۆ، وا بەدیار دەکەوێت Ú©Û• شرۆڤەی بەردەست بۆ مافی چارەی خۆنووسین جۆرێکی تایبەت Ù„Û• مافی جیابوونەوە بە ناوی "جیابوونەوەی چارەساز" Ú©Û• جیابوونەوەیەکی یەکلایەنەیە وەکوو دواین رێگە چارە، جێگەی خۆی Ù„Û• رێسا Ùˆ تێڕوانینی یاساناسانی نێودەوڵەتیدا کردۆتەوە. بە واتایەکی تر، Ù„Û• ئێستادا مافێک سەبارەت بە جیابوونەوە، بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ڕەها، Ù„Û• یاسای نێودەوڵەتیدا بوونی نییە، بەڵام Ù„Û• هەندێ باردا Ùˆ بەدەستهاتنی هەندێ هەلومەرج، بەکارهێنانی مافی چارەی خۆنووسینی دەرەکی Ù„Û• چوارچێوەی جیابوونەوەی یەکلایەنەدا ڕێگەپێدراوە. ئەم مەرجانە بریتین Ù„Û•:

-  Ø¯Ø§ÙˆØ§Ú©Ø§Ø±ÛŒÛŒ جیابوونەوە Ù„Û• لایەن "نەتەوە"ØŒ بە مانای نێودەوڵەتی بێت

- مافی مرۆڤ، بەتایبەت مافی چارەی خۆنووسینی ناوخۆیی بە شێوەیەکی بەربڵاو Ùˆ بەردەوام Ù¾ÛŽØ´ÛŽÙ„ کرابێت و، هەموو Ù‡Û•ÙˆÚµÛ• نێوخۆیییەکان بە مەبەستی ڕاگرتنی پێشێلکردنی مافەکانیان بێئاکام بووبێت. یان بە واتایەکی تر، مافی جیابوونەوە، دوایین ڕێگەچارە بە مەبەستی پاراستنی مافە بنەرەتییەکانی ئەم گرووپە بێت. بەڵام، بەدەستهێنانی ئەم مافە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ به‌كارهێنانی هێزی ناڕه‌وا Ùˆ داگیركارییەوە نەبێت، چونکە ڕێسای قەدەغەکردنی بەکارهێنانی هێز بە مەبەستی دامەزراندنی دەوڵەت، Ù„Û• ڕێسا فەرمانکەرەکانی یاسای نێودەوڵەتی هەژمار دەکرێت و، هەر Ù„Û•Ù… ڕوانگەوە وڵاتان بەڵێنیان داوە Ù„Û• به‌فه‌رمیناسینی سەربەخۆییی ئەو نەتەوانەی Ú©Û• بە پێشێلکردنی ئەم ڕێسا نێودەوڵەتییە، جگە Ù„Û• ڕیزپەرەکانی "بەرگریی ڕەوا Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ بەکۆمەڵ"ØŒ دووری بکەن. بە واتایەکی تر، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتی بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ بەردەوام Ù„Û• بەفەرمیناساندنی ئەو هەرێم Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û• سیاسییانەی Ú©Û• بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ نایاسایی، هێز بەکار دێنن، دووری دەکات و، یەکێک Ù„Û• شوێنەوارەکانی ئەم بنەمایە بەردەوامیی پشتگیری Ù„Û• کەسایەتیی یاساییی نێودەوڵەتیی ئەو وڵاتانەیە Ú©Û• بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ناڕەوا دژی هێز بەکار هاتووە، ئەگەرچی ئەم دەوڵەتە، توانای بەرگریی Ù„Û• سەروەریی وڵاتی نەمابێت. هەر Ù„Û•Ù… ڕوانگەوە ئەو کیانە، چونکە خاوەنی سەربەخۆییی ڕاستەقینە "Ú©Û• یەکێکە Ù„Û• ڕەگەزە پێویستەکانی دامەزراندنی دەوڵەت"ØŒ نییە، Ù„Û• چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتیدا وەکوو دەوڵەت هەژمار ناکرێت. بەڵام وا ده‌ردەکەوێت ئەو بیرۆکەیه‌ÛŒ Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕاستییەکانی ئێستای Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتیدا سازگارترە ئەوەیە Ú©Û•ØŒ ئەو کیانانەی Ú©Û• بە پێشێڵکردنی ڕێسای فەرمانکەری قەدەغەبوونی بەکارهێنانی هێز دروست دەکرێن، بە Ù‡Û†ÛŒ ناشه‌رعیبوونیانەوە، بە مانای یاسای نێودەوڵەتی، دەوڵەت نین. بۆ نموونە Ù„Û• هێرشی ژاپۆن بۆ سەر پارێزگای مەنچووری Ù„Û• چین Ùˆ ڕاگەیاندنی دەوڵەتی مەنچووری، هۆکاری به‌فه‌رمینەناسینی Ù„Û• لایەن وڵاتانەوە وەکوو دەوڵەت، دەگەڕێتەوە بۆ بڕیاری Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ گەلان، Ú©Û• دوڵەتانی ناچار دەکرد Ú©Û• خۆیان Ù„Û• به‌فه‌رمیناسینی مەنچووری ببوێرن، بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی دەوڵەتی ژاپۆن پەیمانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ گەلان Ùˆ پاریسی Ù¾ÛŽØ´ÛŽÚµ کردبوو.

بارودۆخی قوبرسی باکوور نموونەیەکی ترە، چونکە پاڵپشتیی سەربازیی تورکیا بۆ مانەوەی، ئاشکرایە، هەروەها دووپاتکردنەوەی سەربەخۆنەبوونی قوبرسی باکوور Ù„Û• لایەن دادگه‌ÛŒ مافی مرۆڤی ئەوروپاوە، قورساییی ئه‌Ù… بڕیاره‌ زیاتر دەکات. جگە Ù„Û• نەبوونی سەربەخۆییی ڕاستەقینە، بەکارهێنانی هێز بە مەبەستی دروستکردنی دەوڵەت، یان بە واتایەکی ڕوونتر، نەبوونی شه‌رعییەت بە Ù‡Û†ÛŒ پێشێلکردنی ڕێسای فەرمانکەری نێودەوڵەتییەوە، بۆ بەبەفەرمینەناساندنی ئەم جۆرە دەوڵەتە نوێیانە، کاریگەرە. بۆیە زۆرێک Ù„Û• پسپۆڕانی یاسای نێودەوڵەتی، وایان Ù¾ÛŽ باشە Ú©Û• ئەم بابەتە لەژێر بابەتی "دەوڵەتی ­Ù¾Ø§Ø´Ú©Û†Ø¯Ø§" Ú©Û• هەڵگری هەر دوو بابەتی نەبوونی سەربەخۆیی Ùˆ پێشێلکردنی ڕێسای قەدەغەکردنی بەکارهێنانی هێزی ناڕەوایە،" ئاماژەی Ù¾ÛŽ بکرێت. هەرچەندە ئەم بیرۆکەیه‌یش جێگه‌ÛŒ ڕەخنەیە و، دەکرێت دەوڵەتێکی نوێ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەکارهێنانی هێزەوە دامەزرابێت و، Ù„Û• هەمان کاتدا سەربەخۆییی تەواویشی هەبێت.

دەرەنجام

مافی چارەی خۆنووسین، بابەتێکی گرینگی ئەم سەردەمەیە. هەندێک جار مامەڵەی خراپی Ù¾ÛŽÙˆÛ• دەکرێت و، ئەم کەیسە ڕووبەڕووی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتی بووەتەوە و، پێویستە بۆ چارەسەری، هەنگاوی گونجاوی پراکتیکی بهاوێژرێت. بەڵام‌ نەتەوە یەکگرتووەکان ناتوانێت Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی‌ یه‌كپارچه‌یی‌ Ùˆ دابه‌شنه‌بوونی‌ وڵاتان بکات و، زۆر به‌توندی‌ دژایه‌تیی‌ دانپێدانان به‌ مافی‌ چاره‌ÛŒ‌ خۆنووسینی‌ نه‌ته‌وه‌كان Ùˆ سه‌رپه‌ر‌شتیی‌ پێشێلكاریی‌ مافی‌ مرۆڤ ده‌كات. بەڵام خۆشبەختانە توێکاریی بیرۆکەی زانایانی یاسای نێودەوڵەتی Ùˆ بڕیاری ئەم دوایییەی دیوانی نێودەوڵەتیی دادوەری Ùˆ ئەو وڵاتانەی Ú©Û• سەربەخۆییی كۆسۆڤۆیان بەفەرمی ناسیوە، ئاماژەیە بە گۆڕانکاری Ùˆ نوێگەری Ù„Û• شرۆڤەی یاسای نێودەوڵەتیدا. بەو مانایەی Ú©Û• جیابوونەوەی بەشێک Ù„Û• خاکی وڵاتێکی فرەنەتەوە، شه‌رعییەتی نێودەوڵەتیی وەرگرتووە، ئیتر پرەنسیپی یەکپارچەییی خاکی وڵاتان گرینگیی جارانی نەماوە و، ئەگەر پێویست بکات پرەنسیپی یەکپارچەییی وڵاتان فیدای بەرژەوەندیی مافی چارەی خۆنووسینی گەلان دەکرێت.

هەرێمی کوردستان Ùˆ زۆرێک Ù„Û• گەلانی ژێر دەستی داگیرکەران، دەتوانن Ù„Û• کەیسی كۆسۆڤۆ Ú©Û•ÚµÚ© وەرگرن و، تەنیا وەکوو حاڵەتێکی تایبەت بە كۆسۆڤۆ، شرۆڤەی بۆ نەکرێت. چونکە مافی چارەی خۆنووسین، یەکسانە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ قەدەغەکردنی بەکارهێنانی هێز Ù„Û• یاسای نێودەوڵەتیدا. هەر جۆرە پێشێلکردنی ئەم مافە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەکارهێنانی هێزەوە Ù„Û• لایەن دەوڵەتی ناوەندییەوە، بە مانای پێشێلکردنی ڕێسای فەرمانکەری نێودەوڵەتییە و، Ù„Û• هەندێ باردا پێشێلکردنی بەربڵاوی مافی چارەی خۆنووسینی گەلان، وەکوو تاوان هەژمار دەکرێت. بۆیە دەوڵەتی ناوەندی، ناتوانێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هێزەوە بەربەستێک بێت سەبارەت بە دەرکردنی بڕیاری مافی چارەی خۆنووسین. Ù„Û• هەمان کاتدا، ساڵی ١٩٧٧ بڕیاری ڕاگەیاندنی پرەنسیپەکانی یاسای نێودەوڵەتی سەبارەت بە پەیوەندیی دۆستانە Ùˆ هاوکاریی نێوان وڵاتان، پانتای زیاتری بە پرەنسیپی مافی چارەی خۆنووسین بەخشی. Ù„Û•Ù… بەیاننامەیه‌دا، داوا Ù„Û• وڵاتان دەکرێت Ù„Û• هەڵسوکەوتی توند Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەکارهێنانی هێزەوە بە مەبەستی بێبەشکردنی گەلان Ù„Û• مافی چارەی خۆنووسین، دووری بکەن، بەپێچەوانەوە ئەم گەلانە دەکەونە ژێر چاودێریی پاراستنی نێودەوڵەتییەوە. هەروەها، بەکارهێنانی هێزی نارەوا Ù„Û• لایەن نەتەوەکانەوە، Ù„Û• یاسا Ùˆ ڕێسای نێودەوڵەتیدا ڕێگەپێنەدراوە و، بەکارهێنانی هێز Ù„Û• یاسای نێودەوڵەتیدا جێگه‌ÛŒ نابێتەوە. بۆیە، جیابوونه‌وه‌ به‌ Ú•Ù‡‌زامه‌ندیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ناوەندی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دانوستان Ùˆ دیالۆگەوە ‌باشترین سیناریۆی یاسایی Ùˆ سیاسییه‌ بۆ هەرێمی کوردستان. بۆ ئه‌وه‌ÛŒ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەغدا کێشەکانی نێوانیان كه‌متر ببێته‌ÙˆÛ•ØŒ پێویستە بكه‌وێته‌ دانوستاندنی ڕاسته‌وخۆ بە مەبەستی چۆنیه‌تیی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ جیابوونه‌وه‌ له‌ عێراق و، ئەگەر پرۆسه‌ÛŒ ‌دانوستانی ڕاستەوخۆ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەوڵەتی ناوەندی، بێئاکام بوو، دەرگه‌ÛŒ جیابوونەوە، یان ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی تاكلایه‌نه،‌ Ù„Û• بەردەم هەرێمی کوردستاندا کراوەیە.

 
 
« ڕاگەیاندن Ù„Û• نێوان ئازادی Ùˆ بەرپرسیارێتیی کۆمەڵایەتیدا
« پاراستنی مافی هاووڵاتی Ù„Û• یاسای "فەرعی"دا*
« هەرێمی کوردستان Ù„Û• نێوان سیستەمی پەرلەمانی Ùˆ سەرۆکایەتیدا‌
« سەروەریی یاسا
« Ú•Û†ÚµÛŒ یاسا Ù„Û• پراکتیزەکردنی ئەخلاقی ڕاگەیاندندا
« Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ یاسای پرەنسیپی مافی چارەی خۆنووسین
« زمان Ùˆ ناسنامه‌ی نیشتمانی

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون