PÊNÛS
 
دەوڵەت تەنیا Ù„Û• پێڤاژۆى جه‌نگدا دروست نابێ 
     2016-11-22
ئاسۆ کەریم

دەوڵەت تەنیا Ù„Û• پێڤاژۆى جه‌نگدا دروست نابێ

ئاسۆ کەریم

*  ئێستە نەتەوە یەکگرتووەکان، ١٩٣ ئەندامى هەیه‌. "ڤاتیکان" Ùˆ "فەلەستین"یش ئەندامى چاودێرن، Ù†Û•Ú© تەواو. هەڵبەت چەند هەرێمێکیش Ù‡Û•Ù† Ú©Û• خۆیان بە دەوڵەت ناساندووە Ùˆ چەند دەوڵەتێکى دیکە دانیان پێدا ناون (ÙˆÛ•Ú© کۆسۆڤۆ Ú©Û• ١٠٦ دەوڵەت دانیان پێدا ناوە) و، چەند هەرێمێکیش Ù‡Û•Ù† Ú©Û• یەکلایه‌Ù†Û• بەدەوڵەتبوونى خۆیان ڕاگەیاندووە، بەس هیچ دەوڵەتێکى دیکە دانى پێدا نەناون، سۆمالیالاند بۆ نموونە.

* میساقى نەتەوە یەکگرتووەکان Ù„Û• سان فرانسیسکۆ Ù„Û• ٢٦ى حوزێرانى ١٩٤٥دا مۆر کرا. Ù„Û• نێوان ٢٤ى تشرینى یەکەمى ١٩٤٥ تا ٢٧ى کانوونى یەکەمى هەمان ساڵ، (٥١) دەوڵەت، بوونە ئەندامى سه‌ره‌كیی ئەو ڕێکخراوەیە. Ù„Û• ماوەى ٧٠ ساڵدا  ژمارەى ئەندامانى ئەو ڕێکخراوە زۆر زێدە بووە. هەر Ù„Û•Ù… ٢٥ ساڵەى دواییدا، واتە Ù„Û• ١٩٩٠ به‌Ù… لاوه‌ØŒ (٣٥) دەوڵەت، بوونەتە ئەندامى ئەو ڕێکخراوە Ùˆ Ù¾ÛŽÙ… وایە دەوڵەتى دیکەیش  بەڕێوەن.

* ئێستا Ù„Û• تەواوى دنیادا، (١٧) هەرێمى ناخۆبەڕێوەبەر ماون Ú©Û• فەسلى (١١)Ù‰ میساقى نەتەوە یەکگرتووەکانیان بەسەردا جێبەجێ دەبێ، واتە  هێشتا کۆلۆنیالیزم بەتەواوى بنبڕ نەبووە. بەڵام ئەو هەرێمە ناخۆبەڕێوەبەرانە، Ù‡Û•Ù… بە ڕووبەر بچووک Ùˆ Ù‡Û•Ù… بە ژمارەى دانیشتووان؛ سەحراى ڕۆژاوا نەبێ.

* کەچى هیچ هەرێمێک لە دنیادا نەماوە سیستەمى "ویصایە"ى نێودەوڵەتیى بەسەردا جێبەجێ ببێ کە لە هەر دوو فەسلى (١٢ و ١٣)ى میساقى نەتەوە یەکگرتووەکاندا هاتووە و، دوا هەرێم کە لەژێر "ویصایە"دا بووبێ، هەرێمى "پاڵاو"Palau) ) بووە، کە دوورگەکانى ئۆقیانووسى هێمن بوون و، لەژێر سەرپەرشتیى ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکادا بوو، بووەتە دەوڵەتێکى سەربەخۆ و لە 15ى كانوونى يەكەمى 1994ەوە بووەتە ئەندام لە نەتەوە یەکگرتووەکان.

* بە ڕاى خۆم  Ù„Û• دوو  پێڤاژۆ (سیاق)دا  دەوڵەت دامەزراون، یان هەڵوەشاونەتەوە Ùˆ دەوڵەتى دیکە، یان دەوڵەتگەلێکى دیکەیان Ù„Û• جێ دروست بوون:

 Ù¡. پێڤاژۆى یەکەمیان Ù„Û• ئاکامى جه‌نگدا بووە. بەراى خۆم بەشێکى زۆرى دەوڵەتان Ù„Û• ئەنجامى جه‌نگدا دروست بوون:

  1. جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانى، یان نێودەوڵەتى international war or international armed conflict: Ù„Û• ئاکامى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ جیهانیی یه‌كه‌مدا (١٩١٤- ١٩١٨)ØŒ ئیمپراتۆریى عوسمانلى  Ùˆ ئمپراتۆریى نەمسا- مەجەر هەڵوەشانەوە.  Ù„Û• ئەنجامى هەڵوەشانەوەى دەوڵەتى عوسمانلى، بەشێکى قەڵەمڕەوى ئەو دەوڵەتە، بەگوێرەى ڕێککەوتننامەى سایکس- پیکۆ Ùˆ دواتر سان ڕیمۆ (١٩٢٠) Ù„Û• نێوان فەرەنسا Ùˆ بریتانیادا دابەش کرا و، Ù„Û• ئەنجامى هەڵوەشانەوەى ئیمپراتۆریى نەمسا- مەجەریش تەواوى خاکى (Ù§) دەوڵەت Ùˆ بەشێکى خاکى (١٣) وڵاتى دیکەى ئەوروپى دەگرتەوە. Ù„Û• ئەنجامى جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی دووه‌میشدا،  ئەڵمانیا بووە دوو ئەڵمانیا.
  2. جه‌Ù†Ú¯Ù‰ سەربەخۆیى Ùˆ ڕزگاریخوازیى نیشتیمانى independent war and national liberation war: Ù„Û• ئەنجامى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ سەربەخۆیى، دەیان دەوڵەت Ù„Û• پەنجاکان Ùˆ شەستەکانى ڕابردوودا هاتنە مەیدان، بەتایبەتى Ù„Û• ئاسیا Ùˆ ئەفریقا.
  3. جه‌Ù†Ú¯Ù‰ ناوخۆیى civil war or internal armed conflict: هەڵوەشانەوەى یەکێتیى کۆمارەکانى یۆگسلاڤیا Ù„Û• نه‌وەدەکانى سەدەى ڕابردوو Ù„Û• ئەنجامى هەڵایسانى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ ناوخۆیى، پاش ئەوەى کرواتیا Ùˆ سلۆڤینیا Ùˆ مەكدۆنیا سەربەخۆییى خۆیان Ù„Û• ١٩٩١ ڕاگەیاند.  پاشان Ù„Û• ١٩٩٢، بۆسنیا Ùˆ هێرزێگۆڤینا Ùˆ Ù„Û• ٢٠٠٥یش  مۆنتێنێگرۆ  Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ڕیفراندۆمەوە سەربەخۆییى خۆى ڕاگەیاند و، سربیایش بووە دەوڵەتێکى سەربەخۆ.

Ù¢. پێڤاژۆى دووەم، پێفاژۆى غەیرى جه‌Ù†Ú¯:

* ÙˆÛ•Ú© هەڵوەشانەوەى یەکێتیى سۆڤیەت، Ú©Û• Ù„Û• ئەنجامدا ١٥ کۆمارى فیدراڵى، بوونە دەوڵەتى سەربەخۆ. ئەم هەڵوەشانەوەیە Ù„Û• ئەنجامى دۆڕانى جه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ© بە مانا نەریتییەکەى نەبووە.

*  یان لێکجیابوونەوەى ئاشتییانەى چیک Ùˆ سلۆڤاکیا،

*یان یەکگرتنەوەى ئاشتییانەى هەردوو ئه‌ڵمانیا،

* چەندین وڵاتى دیکەى بچووکیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ڕیفراندۆمەوە  سەربەخۆ بوون، بەتایبەتى ئەو هەرێمانەى  ÙƒÛ• تا ئەم دوايیيانە لەژێر "ویصایە" Ùˆ پاراستنى ئەم، یان ئەو دەوڵەتدا بوون.

 

کوردستان

لە دیرۆکى کۆن و نوێدا، کوردستان شەڕ و شۆڕى زۆری تێدا قەوماوە.

* Ù„Û• بەشێکى کوردستانى باشوور، حوکمداریی Ø´ÛŽØ® مەحموود  Ù„Û• دواى جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی یه‌كه‌Ù… دامەزرا، بەڵام زوو Ù¾ÛŽØ´ بەم حوکمدارییە گیرا و، به‌كورتییه‌كه‌ی، کورد لەبەر چەندین Ù‡Û† نەیتوانى سوود Ù„Û• ئاکامەکانى ئەو Ø´Û•Ú•Û• وەربگرێ Ùˆ قەوارەیەک بۆ خۆى، تەنانەت ئەگەر Ù„Û• بەشێکى کوردستانیش بێ، Ù¾ÛŽÚ© بهێنێ. بەڵام دەبێ جەخت لەوەیش بکەینەوە Ú©Û• ستراتیژیى ئەو دەمەى بزووتنەوەى کورد سەربەخۆیى بووە، Ù†Û•Ú© شتێکى دیکە. دەکرێ بڵێین دیسان ÙˆÛ•Ú© ئاکامێکى جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی دووه‌Ù…ØŒ قەوارەیەکى سیاسیى خۆبەڕێوەبردن Ù„Û• مەهاباد Ú©Û• بەشێکى کوردستانى ڕۆژهەڵاتى دەگرتەوە، دامەزرا، بەڵام دیسان ئەو قەوارەیەیش خۆى نەگرت. Ù„Û• هەر دوو باردا، سەربارى هۆکارى خۆیى، هۆکارى نێودەوڵەتییش Ù„Û• مانەوەى ئەو دوو قەوارە کوردییەدا، یارمەتیدەر نەبوو.

* Ù„Û• دواى جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی دووه‌Ù…ØŒ ستراتیژیی بزووتنەوەى کورد  Ù„Û• خوار سەربەخۆیى بووە، Ù„Û• لامەرکەزى (ناسانترالیزم)Ù‰ ئیدارییەوە بگرە، تا ئۆتۆنۆمى، ئۆتۆنۆمیى ڕاستەقینە، فیدراڵیزم و، شتى Ù„Û•Ù… بابەتە. ئەم داوایانەیش، Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ کوردى دەخستەوە ناو چوارچێوەى سەروەریى دەوڵەت Ùˆ دەستوور Ùˆ یاساى ئەو وڵاتەى Ú©Û• جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ ڕزگاریخوازەکەى تێدا بووە و، ئەو جه‌نگەیش بە جه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ©Ù‰ ناوخۆیى Ù„ÛŽÚ© دراوەتەوە، Ù†Û•Ú© جه‌Ù†Ú¯Ù‰ ڕزگاریخوازى نیشتیمانى، Ú©Û• یاساى نێودەوڵەتیى بەسەردا جێبەجێ دەبێ. شۆرشى  بارزانیى نەمر، Ú©Û• بە ڕێککەوتننامەى ١١ى ئادارى ١٩٧٠ کۆتاییى Ù¾ÛŽ هات، ئۆتۆنۆمیى Ù„ÛŽ کەوتەوە؛ واتە جه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ©Ù‰ ناوخۆیى، چارەسەرێکی ناوخۆیى Ù„Û• چوارچێوەى دەستوور Ùˆ یاساى عێراقى بە دواى خۆیدا هێنا، Ù†Û•Ú© بەگوێرەى یاساى نێودەوڵەتى.

* Ù„Û• ١٩٩١، دیسان Ù„Û• ئاکامى "جه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ©Ù‰ ناوچەیى- regional war" (هاوپەیمانان Ùˆ عێراق- جه‌Ù†Ú¯Ù‰ ڕزگارکردنى کوێت)ØŒ Ú©Û• عێراقى تێدا خەسارەت بوو، Ú¯Ù‡‌Ù„ ڕاپەڕى Ùˆ بزووتنەوەى چەکداریى کوردیش ئاوێتەى ئەو ڕاپەرینە بوو. ئەم جارە دوو هۆکار یەکیان گرت: نێودەوڵەتى Ùˆ ناوخۆ. Ù„Û• سایەى بریارى ٦٨٨ى ئەنجوومەنى ئاسایشى نەتەوە یەکگرتووەکاندا، کورد توانیى Ù„Û• ١٩٩٢ قەوارەیەک دابمەزرینێ Ú©Û• تا ئەمڕۆیش ماوەتەوە؛ Ù„ÛŽ ئەم قەوارەیە Ú©Û• حکوومەتى هەرێمى کوردستانى Ù¾ÛŽ دەگوترێ، Ù„Û• دەوڵەت بچووکترە.

* پرسیار ئەوەیە Ú©Û• ئێستا هاوپەیمانێتییەکى نێودەوڵەتیى دژى تیرۆر Ù„Û• ئارادایە، کوردیش بەشێکە Ù„Û•Ùˆ هاوپەیمانێتییە و، هێزیکى مەیدانى Ùˆ کارایە Ù„Û•Ùˆ بەرەنگاربوونەوەیەدا. Ù„Û• پاش تێکشکاندنى داعش و، ÙˆÛ•Ú© ئاکامێکى ئەو جه‌Ù†Ú¯Û• Ùˆ تەرەفى براوەى جه‌نگ، کوردستان دەبێتە دەوڵەت؟ یان وەکوو خۆى دەمێنێتەوە؟ هەرچەندە بۆ بوونەدەوڵەت، ماوەیەکە سەرکردایەتیى کورد جەخت لەسەر ئەو بابەتە دەکاتەوە Ú©Û• دەیانەوێ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ گفتوگۆ Ùˆ لێکحاڵیبوونەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراق، هەر دوو لا Ù„ÛŽÚ© جیا ببنەوە. بەڵام ئەگەر ئەمە نەکرا، Ú† Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ دیکە بۆ کورد دەمێنێتەوە؟

 Ø¨Û• هەر حاڵ، کورد دەیەوێ یەکەم جار Ù„Û• چوارچێوەى یاساى ناوخۆ Ùˆ دەستوورى عێراقدا سەربەخۆیى بەدەست بهێنێ، ئەگەر نا، دەبێ پەنا بۆ یاساى نێودەوڵەتى Ùˆ چەسپاندنى ئەمرى واقیع ببات.

 
 
« خوێندنەوەیەک بۆ Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا Ù„Û• ململانێیەکانی ناوچەکەدا
« چەند سەرەقەڵەمێک لەبارەى پرۆژەى بەدەوڵەتبوونى کوردستانەوە (بەشی یەکەم)
« چەند سەرەقەڵەمێک لەبارەى پرۆژەى بەدەوڵەتبوونى کوردستانەوە (بەشی دوووەم Ùˆ کۆتایی)
« یاسایه‌ك، سعوودیا سەروەشێن دەکا
« کوردستان Ùˆ ئەگەرەکانى دواى گرتنەوەى مووسڵ
« سیناریۆکانى دواى گرتنەوەى مووسڵ
« دەوڵەت تەنیا Ù„Û• پێڤاژۆى جه‌نگدا دروست نابێ

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون