PÊNÛS
كوردستان: له‌ ڕيفراندۆ‌مه‌وه‌ بۆ سه‌ر ڕێگه‌ى سه‌ربه‌خۆيى  

2017-07-03

كوردستان: له‌ ڕيفراندۆ‌مه‌وه‌ بۆ سه‌ر Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ سه‌ربه‌خۆيى*

24Ù‰ حوزه‌يران 2017

د. ئيدى كۆهين، نووسه‌رى كتێبى (هۆلۆكۆست له‌ ديدى مه‌حموود عه‌باسه‌وه‌- به‌ زمانى عيبرى)

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: ئاسۆ کەریم

له‌ 25Ù‰ ئه‌يلوولدا ڕيفراندۆ‌Ù…ÛŽÙƒ له‌باره‌Ù‰ ئايینده‌Ù‰ هه‌رێمى كوردستانى عێراقه‌وه‌ ساز ده‌كرێ. ده‌نگدانه‌كه‌ بڕيار ده‌دا كه‌ داخوا كوردستانى خۆبه‌ڕێوه‌به‌ر، له‌ عێراق جودا ده‌بێته‌وه‌ Ùˆ ده‌بێته‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكى سه‌ربه‌خۆ، يان له‌Ù†ÛŽÙˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى عێراقدا ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌Ùˆ ڕيفراندۆ‌مه‌ ده‌بێته‌ یه‌كه‌مین هه‌نگاوى كۆنكرێتیى كورده‌كانى عێراق به‌ره‌Ùˆ به‌ديهێنانى خه‌ونى سه‌ده‌يه‌Ùƒ زێترى خۆيان؛ خه‌ونى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكى سه‌ربه‌خۆى كوردى.

پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی یه‌كه‌Ù…ØŒ هێزه‌ براوه‌كان به‌ڵێنى سه‌ربه‌خۆييیان به‌ كوردان دا،  Ù„ÛŽ چونكه‌ مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتورك-Ù‰ دامه‌زرێنه‌رى توركياى نوێ، زۆر دژى دامه‌زرانى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك بۆ كورد بووه‌ØŒ ئه‌Ùˆ به‌ڵێنه‌ جێبه‌جێ نه‌كراوه‌. ئا له‌Ùˆ ده‌مه‌وه‌ØŒ كورده‌كان له‌Ùˆ وڵاتانه‌Ù‰ كه‌ ئه‌وانى تێدان: عێراق، ئێران، سووريا‌ Ùˆ توركيا‌ØŒ دوچارى سته‌Ù… Ùˆ زۆر Ùˆ سه‌ركوتانه‌وه‌ بوون. كورده‌كان ئێسته‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ترين گرووپى نه‌ته‌وه‌يى له‌ جيهاندا Ù¾ÛŽÙƒ دێنن كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكى تايبه‌ت به‌ خۆيان نييه‌.

له‌وه‌ته‌Ù‰ سه‌دام حوسێن له‌ 2003دا ڕووخاوه‌ØŒ كورده‌كان ئۆتۆنۆمييه‌كى به‌رفره‌يان هه‌یه‌ØŒ كه‌ ئاوات Ùˆ مه‌رامى سه‌ربه‌خۆيیى له ‌لا ژياندنه‌وه‌. ئه‌Ù… خه‌ون Ùˆ ئاواته‌ØŒ  تينوتاوێكى Ú¯Ù‡‌وره‌ترى بينيوه‌ له‌به‌ر ئه‌Ùˆ هاريكارييه‌ به‌رچاوه‌Ù‰ پێشمه‌رگه‌ بۆ‌ سوپاى عێراقى له‌ جه‌Ù†Ú¯Ù‰ دژبه‌ داعش، كه‌ به‌بێ ئه‌Ùˆ هاريكارييه‌ سوپاى عێراقى نه‌يده‌توانى‌ ناوچه‌Ù‰ مووسڵ له ڕێكخراوى تيرۆريستیى ئيسلامى ڕزگار بكا. Ù„ÛŽ جۆرێ له‌ دڕدۆنگى له‌ سه‌ركه‌وتنه‌كانى عێراقى له‌ كوردستان هه‌يه‌: ئه‌Ùˆ سه‌ركه‌وتنانه‌ØŒ بوونه‌ مايه‌Ù‰ قه‌يرانێكى بچووك‌ له ‌نێوان حكوومه‌تى به‌غدا Ùˆ حكوومه‌تى هه‌رێمى كوردستاندا سه‌باره‌ت به‌ سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌Ù‰ ئاواته‌ نه‌ته‌وه‌ييیه‌كانى كورده‌وه‌.

له‌مباره‌وه‌ØŒ وێده‌Ú†ÛŽ هيچ گۆڕانێك له‌ هه‌ڵوێستى حكوومه‌تى ئێسته‌Ù‰ عێراق به‌به‌راورد به‌ هه‌ڵوێستى حكوومه‌ته‌كانى پێشه‌ خۆى، نه‌بێ. به ‌قسه‌Ù‰ حكوومه‌تى ناوه‌ندى Ùˆ كه‌سايه‌تييه‌ گشتييه‌كانى عێراقى، كه‌ دژايه‌تیى سه‌ربه‌خۆيیى كوردى ده‌كه‌ن، كورده‌كان- ته‌باى ئاسورى، ئێزدى Ùˆ توركمانه‌كان- به‌شێكى جيانه‌كراوه‌Ù‰ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ عێراقين و، نابێ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى دايك، له‌ عێراق جيا ببنه‌وه‌.

له‌وه‌یش زێتر، ناكۆكى Ùˆ ئاريشه‌يه‌كى توند له ‌نێوان حكوومه‌تى هه‌رێمى كوردستان Ùˆ حكوومه‌تى عێراقدا هه‌يه‌ سه‌باره‌ت به‌ خاوه‌ندارێتيى نه‌وتى كوردستان Ùˆ Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌Ù‰ ئه‌Ùˆ داهاتانه‌Ù‰ له‌ فرۆشتنى ئه‌Ùˆ نه‌وته‌وه‌ ده‌ست ده‌كه‌ون. ئه‌Ùˆ پشتگيريیه‌ چاوه‌ڕواننه‌كراوه‌Ù‰ [عێراق] له ‌لايه‌Ù† عه‌ره‌بستانى سعوودييه‌وه‌‌ له‌به‌ر پشتيوانيى توركيا‌ بووه‌ له‌ قه‌ته‌ر، كه‌ به‌دواى تۆڵه‌كردنه‌وه بووه‌‌ له‌ ئا‌نكا‌را‌.

سه‌باره‌ت به‌ "ئيسڕائيل"يش، له ‌كاتێكدا بێده‌نگييه‌كى ته‌واوى فه‌رمى هه‌يه‌ØŒ Ù„ÛŽ گومانى تێدا نييه‌ كه‌ ئۆرشه‌ليم پشته‌وانى له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكى سه‌ربه‌خۆى كوردى ده‌كا. Ù¾ÛŽØ´ نزيكه‌Ù‰ سێ ساڵێك، سه‌رۆكوه‌زيران نه‌ته‌نياهۆ، پشته‌وانيى ئيسڕائيلى بۆ دامه‌زرانى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكى وه‌های له‌Ùˆ به‌شه‌Ù‰ عێراق كه‌ ئه‌Ù…Ú•Û† ئۆتۆنۆمیى كوردیى تێدايه‌ØŒ ڕاگه‌ياند. نه‌ته‌نياهۆ له‌ ئاخاوتنێكى خۆيدا له‌ ئینستتیۆتی ديراساتى ئاسايشى نه‌ته‌وه‌يى له‌ ته‌لئه‌بيب گوتی: "ئێمه‌ ده‌بێ پشتيوانى له‌ ئاوات Ùˆ ئارمانجه‌كانى كوردان بۆ سه‌ربه‌خۆيى بكه‌ين؛ ئه‌وان شايه‌نى ئه‌وه‌Ù†."  

ئه‌Ù… هه‌ڵوێسته‌ له ‌لايه‌Ù† نوورى مالكى، سه‌رۆكوه‌زيرانى پێشووترى عێراق (2006- 2014) وه‌ڵامێكى توندى درايه‌وه‌ و، به‌ ميدياى ڕاگه‌ياند كه‌ كوردستان ده‌بێته‌ "ئيسڕائيلێكى دووه‌Ù…". كاتێ كه ڕيپۆرته‌ره‌‌كانى ئيسڕائيلى بۆ ڕووماڵكردنى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ دژ به‌ داعش Ú¯Ù‡‌يشتنه‌ عێراق، مالكى كه‌رب Ùˆ ڕقى خۆى نه‌شارده‌وه‌. Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÙƒ سه‌ركرده‌Ù‰ ديكه‌Ù‰ عێراقى، هاوشانى مالكى، تۆمه‌تى ده‌ستێكه‌ڵكردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئيسڕائيلدا، ده‌ده‌نه‌ پاڵ سه‌رۆكى ناوچه‌Ù‰ خۆبه‌ڕێوه‌به‌رى كوردى، مه‌سعوود بارزانى و، ئاماژه‌ به‌Ùˆ كۆمه‌كه‌ سه‌ربازييه‌ ده‌كه‌Ù† كه‌ له‌ شه‌سته‌كان Ùˆ حه‌فتاكاندا له‌ جه‌Ù†Ú¯Ù‰ دژ به‌ حكوومه‌تى ناوه‌ندى، ئيسڕائيل له‌ ساى ڕێبه‌رايه‌تيى مسته‌فا بارزانى (باوكى مه‌سعوود)دا، به‌ كورده‌كانى كردووه‌‌.

Ú†Ù‡‌ند وڵاتێكى كه‌Ù…ØŒ پشتيوانى له ڕيفراندۆ‌Ù… Ùˆ ده‌سته‌به‌رى سه‌ربه‌خۆيى بۆ Ú¯Ù‡‌لى كورد ده‌كه‌Ù† كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكى خۆيان هه‌بێ. هه‌رێمى كوردى، هيچ ده‌روازه‌يه‌كى ده‌ريايیى نييه‌ØŒ به‌ دوژمنان ده‌وره‌ دراوه ‌Ùˆ سنوورى له‌Ú¯Ù‡‌Úµ عێراق، ئێران، سووريا‌ Ùˆ توركيا‌دا هه‌يه‌. ئه‌Ù… وڵاتانه‌ØŒ به‌تايبه‌تى ئێران Ùˆ توركيا‌ØŒ به‌توندى دژايه‌تیى دامه‌زراندنى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكى كوردى ده‌كه‌Ù†. ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ØŒ ته‌باى مالكى، ده‌ترسن  كوردستان- كه‌ ده‌يه‌ÙˆÛŽ دوورگه‌يه‌كى دۆستانه‌Ù‰ ته‌ناهى Ùˆ سه‌قامگير له‌ ناوچه‌يه‌كدا بنيات بنێ كه‌ به‌ دوژمنان Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ ده‌وره‌ دراوه‌- له ‌ڕاستيدا ببێته‌ ئه‌Ùˆ شته‌ بێزراوە‌ØŒ واته‌ "ئيسڕائيلێكى دووه‌Ù…". ئه‌Ù… ده‌سته‌واژه‌يه‌ له‌Ù… ساڵانه‌Ù‰ دواييدا زۆر دێته‌ به‌كارهێنان؛ كاتێ كه‌ پرسى سه‌ربه‌خۆيیى كوردستان دێته‌ پێشه‌وه‌ Ùˆ ده‌بێته‌ ناونيشان. به‌ته‌واوى Ú•ÛŽÙ‰ تێ ده‌Ú†ÛŽ كه‌ ئێرانييه‌كان Ùˆ توركه‌كان هه‌ÙˆÚµÙ‰ تێكدانى ڕيفراندۆ‌مه‌كه‌ بده‌Ù† و، لايه‌نه‌كانى كورد لێكدى بكه‌نه‌وه‌ Ùˆ په‌رتيان بكه‌Ù†.

لاى خۆيه‌وه‌ØŒ ئيسڕائيل به‌رژه‌وه‌ندييه‌كى ئابوورى Ùˆ ته‌ناهى (ئاسایشی)ÛŒ له‌ پشته‌وانيكردنى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكى كورديدا هه‌يه‌. له ڕوانگه‌Ù‰ ميليشيا جيهادييه‌ زۆروزه‌وه‌نده‌كانه‌وه‌ له‌ سووريا ‌Ùˆ عێراقدا، ده‌بێ ئۆرشه‌لیم خۆى بهاوێته‌ ناو په‌ره‌سه‌ندنه‌كان له‌ كوردستاندا.  Ø¦Ù‡‌وه‌ به‌ قازانجى ئيسڕائيل ده‌بێ كه‌ وه‌زاره‌تى به‌رگریى ئيسڕائيلى، مه‌شق Ùˆ ڕاهێنان به‌ پێشمه‌رگه‌ له‌ هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكى داهاتووى كوردى بكا. ده‌كرێ له‌وه‌ زيتريش بڕۆين- كارێكى ماقووڵ Ùˆ كرده‌نيشه‌ كه‌ ئيسڕائيل بنكه‌يه‌كى هێزى هه‌وايى له‌ كوردستان بۆ پاراستنى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كه‌ دابمه‌زرێنێ. له‌وه‌یش پتر، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى سه‌ربه‌خۆى كورد Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ به‌ دووباره‌ دامه‌زراندنه‌وه‌ Ùˆ ئاكنجيبوونه‌وه‌Ù‰ دانيشتووانه‌ جووه‌كانى خۆى بداته‌وه‌ØŒ كه‌ پێشتر بۆ ده‌سته‌به‌سه‌رداگرتنى موڵك Ùˆ ماڵيان، له‌ عێراق وه‌ده‌ر نرابوون و، به‌Ù… شێوه‌يه‌ ببێته‌ هه‌نگاوێكى له‌پێشينه‌ بۆ ڕێككه‌وتننامه‌كانى ئاشتى كه‌ له ‌نێوان ئيسڕائيل- عه‌ره‌بدا له‌ ئايینده‌دا بێنه ‌ئاراوه‌.

بێ له‌Ùˆ به‌رژه‌وه‌نده‌ گرنگ Ùˆ زيندووانه‌ØŒ خه‌ڵكى ئيسڕائيل زۆر له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خه‌باتى Ú•Ù‡‌واى كورداندا هاوسۆزن. زۆر شتى هاوبه‌Ø´ له ‌نێوان خه‌ڵكى كورد Ùˆ خه‌ڵكى جوودا هه‌Ù†: هه‌ر دوو Ú¯Ù‡‌Ù„ بۆ ماوه‌يه‌كى دوورودرێژ Ùˆ به‌رده‌وام تووشى سته‌Ù… Ùˆ Ú†Ù‡‌وساندنه‌وه‌ هاتوون Ùˆ به‌ سه‌رانسه‌رى دنيادا په‌رتوبڵاو بوونه‌ته‌وه‌.

ئێران، توركيا‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی عه‌ره‌ب هه‌رگيز پشتيوانیى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى سه‌ربه‌خۆى كوردستان ناكه‌Ù†. ده‌بێ كورده‌كان كات به‌فيڕۆ نه‌ده‌Ù† Ùˆ پاش ڕيفراندۆ‌مه‌كه‌ جاڕى جيابوونه‌وه‌Ù‰ خۆيان له‌ عێراق بده‌Ù† Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى سه‌ربه‌خۆى كوردستان دابمه‌زرێنن.

له‌ هه‌موو ئه‌Ú¯Ù‡‌رێكدا، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى كوردستان ده‌بێته‌ دوورگه‌يه‌كى سه‌قامگير كه‌ مافه‌كانى مرۆڤى تێدا ڕێزلێگيراو ده‌بێ و، به ‌شێوه‌يه‌كى جه‌وهه‌رى له‌Ùˆ وڵاتانه‌Ù‰ ده‌وروپشتى خۆى جودا ده‌بێ. كاربگێڕيى ترامپ، ده‌بێ پشته‌وانى له ڕيفراندۆ‌Ù… Ùˆ سه‌ربه‌خۆيیى هه‌رێمى كوردستان Ùˆ جيابوونه‌وه‌Ù‰ له‌ عێراق بكا، چونكه‌ ئه‌Ù… په‌ره‌سه‌ندنه‌ به‌ قازانجى ته‌واوى ناوچه‌كه‌يه‌.

ده‌بێ Ú¯Ù‡‌لى كورد ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكى خۆيان هه‌بێ و، Ú†Ù‡‌ند زووتر بێ باشتره‌. ده‌بێ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى، پشتيوانى له‌ سه‌ربه‌خۆيیى كوردستان بكا، نه‌Ùƒ هه‌ر ته‌نيا پشتيوانى له‌ دامه‌زراندنى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكى فه‌ÚµÙ‡‌ستينى بكا. بڕیاردانی چاره‌نووس Ùˆ سه‌ربه‌خۆيى، ده‌بێ ببێته‌ مافى هه‌موو Ú¯Ù‡‌لان، نه‌Ùƒ پره‌نسيپێك كه‌ به ‌شێوه‌يه‌كى هه‌ڵبژارده‌ Ùˆ هه‌ڵاوێردراو (انتقائي) بێته‌ جێبه‌جێكردن.

سەرچاوە:

https://besacenter.org

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون