PÊNÛS
پۆست ده‌وڵه‌ت – نه‌ته‌وه‌ له‌ دیدی فه‌یله‌سووف یۆرگن هابرماس  

2017-06-21

پۆست ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت – نه‌ته‌وه‌ له‌ دیدی فه‌یله‌سووف "یۆرگن هابرماس"

 

ئاماده‌كردنی: عەدنان مەجید محەمەد/ ماستەر Ù„Û• زانستە سیاسییەکان، پسپۆر Ù„Û• سیستەمى سیاسی Ùˆ پەروەردەى مەدەنى

سه‌ره‌تا:

"پۆست ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت - نه‌ته‌وه له‌ دیدی فه‌یله‌سووف یۆرگن هابرماس"ØŒ ناونیشانی په‌رتووكێكه‌ كه‌ نووسه‌ره‌كه‌ÛŒ "عه‌بدولعه‌زیز ڕكح"Ù‡. ناوبراو مامۆستای فه‌لسه‌فه‌یه‌ له‌ زانكۆی سه‌تیف له‌ جه‌زائیر. ÙƒÛ†ÛŒ گشتیی ئه‌Ù… په‌رتووكه‌ له‌ 214 لاپه‌Ú•Ù‡‌ Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌. به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی ئه‌Ù… ‌ په‌رتووكه‌ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ فه‌لسه‌فه‌ÛŒ سیاسیی هاوچه‌رخه‌وه‌ØŒ له‌ دووتوێی دید Ùˆ بۆچوونه‌كانی یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ ناودارترین فه‌یله‌سووفه‌كانی بواری زانستی سیاسی Ùˆ فه‌لسه‌فه‌ÛŒ ئه‌وروپی، فه‌یله‌سووفی ئه‌ڵمانی "یۆرگن هابرماس"Ù‡‌وه باس له‌ Ú†Ù‡‌مكی به‌جیهانیبوون (گلۆبالیزه‌یشن)‌ ده‌كات. له‌Ù… په‌رتووكه‌دا تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر شیكردنه‌وه‌كانی "هابرماس" ده‌رباره‌ÛŒ ئێستا Ùˆ داهاتووی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت –نه‌ته‌وه‌ØŒ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا. بۆیه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ته‌ماشای ناوه‌Ú•Û†ÙƒÛŒ په‌رتووكه‌كه‌ بكه‌ین، له‌ چوارچێوه‌ÛŒ سێ بازنه‌ÛŒ سه‌ره‌كی، یان سێ ئیشكالییه‌تی سه‌ره‌كیدا ده‌خولێته‌وه‌ ئه‌وانیش:

  • ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت –نه‌ته‌وه‌ چییه‌ Ùˆ Ú†Û†Ù† Ù¾ÛŽÙƒ دێت؟ كه‌ تیایدا باس له‌ Ú†Ù‡‌مكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- نه‌ته‌وه‌ ده‌كات و، چۆنێتیی دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- نه‌ته‌وه‌ له‌ ڕووی فه‌لسه‌فییه‌وه باس ده‌كات.
  • كاریگه‌ریی جیهانگیری له‌سه‌ر ئه‌Ù… بونیاده‌ سیاسی Ùˆ یاسایییه چییه‌ØŸ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ جیهانگیریدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه‌ Ú†Û†Ù† ده‌توانیت ڕووبه‌ڕووی ئه‌Ùˆ ئاسته‌نگانه‌ ببێته‌وه‌ كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكارییه‌كانه‌وه‌ دوچاری ده‌بێت؟
  • ئه‌Ùˆ چاره‌سه‌رییانه‌ چین كه‌ هابرماس‌ بۆ پاراستنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ به‌رده‌وامبوونی، دای ناوه؟ بێ گومان هه‌موو ئه‌Ù… خاڵانه‌یش له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ فه‌لسه‌فی Ùˆ هزرییه‌وه‌ خراونه‌ته‌ به‌ر باس.

بێ گومان ئه‌Ù… په‌رتووكه‌ په‌رتووكێكی گرنگه‌ و، پێویسته‌ خۆینه‌ران شاره‌زایییه‌ÙƒÛŒ باشیان ده‌رباره‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ئاسته‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانی به‌رده‌Ù…ÛŒ هه‌بێت، به‌تایبه‌ت بۆ خۆینه‌رانی بواری زانستی سیاسی له‌Ù… ڕۆژگاره‌ÛŒ ئێستاماندا كه‌ پرسی ڕیفراندۆم Ùˆ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ له‌ باشووری كوردستان، قسه‌ Ùˆ باسوخواسێكی زۆری‌ له‌ ناوه‌نده‌ جیهانی Ùˆ نێوخۆیییه‌كاندا له‌سه‌ره؛ به‌تایبه‌ت دوای ڕاگه‌یاندنی Ú•Û†Ú˜ÛŒ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم له‌ 25/9/2017 له‌ لایه‌Ù† سه‌ركردایه‌تیی سیاسیی كورده‌وه‌. بۆیه‌ له‌ خواره‌وه‌ ئاماژه‌ به‌ پوخته‌یه‌ÙƒÛŒ ئه‌Ù… په‌رتووكه‌ ده‌كه‌ین:

پوخته‌ÛŒ په‌رتووكه‌كه‌:  

  • سه‌ره‌تا Ú†Ù‡‌مكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت – نه‌ته‌وه‌ Ùˆ بنه‌Ú•Ù‡‌تی ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه‌ØŒ بریتییه‌ له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان دوو شێواز، یان دوو فۆرمی جیاواز له‌ كۆبوونه‌وه‌ Ùˆ كۆمه‌ÚµÛŒ مرۆڤایه‌تی: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت وه‌Ùƒ بونیادێكی سیاسی Ùˆ یاسایی، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ نه‌ته‌وه‌ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ هه‌ست Ùˆ سۆز Ùˆ ئینتیما بۆ كۆمه‌ÚµÙ‡‌یه‌Ùƒ كه‌ خاوه‌Ù† Ú†Ù‡‌ند بنه‌Ú•Ù‡‌ت Ùˆ بنچینه‌یه‌ÙƒÛŒ هاوبه‌شن.
  • له‌ ڕوانگه‌ÛŒ "هابرماس"Û•ÙˆÛ• بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ Ù¾ÛŽØ´ بنیاتنانی نه‌ته‌وه‌ دایه‌ØŒ بۆیه‌ ده‌ڵێت: "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ پشته‌وه‌ÛŒ زیادكردنی هه‌ستی نیشتمانی Ùˆ ئینتیمای نه‌ته‌وه‌ییی تاكدان."
  • ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ناتوانێت به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ باش به‌رامبه‌ر ئه‌Ùˆ ئاڵه‌نگاری Ùˆ ئاسته‌نگانه‌ÛŒ كه‌ ڕووبه‌ڕووی ده‌بنه‌وه‌ØŒ به‌رده‌وام بێت، مه‌Ú¯Ù‡‌ر ته‌نیا له‌ كاتێكدا نه‌بێت كه‌ سیاسه‌تی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ میكانیزمه‌ جیاوازه‌كانی سیاسه‌تی گشتی به ‌شێوه‌یه‌Ùƒ به‌كار بهێنرێت Ùˆ گۆڕانكاریی تێدا بكرێت، كه‌ بتوانێت به‌رده‌وام له‌Ú¯Ù‡‌Úµ قۆناغه‌ جیاوازه‌كاندا خۆی بگونجێنێ.

بۆ نموونه‌ له‌ قۆناغی یه‌كه‌مدا، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ته‌نیا ئامرازێك بووه‌ بۆ سه‌قامگیری Ùˆ ئاسایش Ùˆ ڕزگاربوون له ‌شه‌Ú•ÛŒ هه‌مووان دژی هه‌مووان، به‌ڵام به‌ تێپه‌ڕبوونی مێژوویی، وه‌زیفه‌ Ùˆ ئه‌ركی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت گۆڕاوه‌. پێویستیی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ هه‌موو پێكهێنه‌ره‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌شداریی سیاسییان هه‌بێت، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی یاسا دابمه‌زرێت، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت سییفه‌تێكی شه‌رعی وه‌ربگرێت Ùˆ ڕۆحییه‌تی هاووڵاتیبوون Ùˆ دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی تیایدا به‌رجه‌سته‌ بكرێت.

هه‌روه‌ها له‌ ڕوانگه‌ÛŒ هابرماسه‌وه‌ به‌جیهانیبوون كاریگه‌ریی خستۆته‌ سه‌ر كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان و، تایبه‌تمه‌ندییه‌ كلاسیكییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت كه‌وتوونه‌ته‌ ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌وه‌ وه‌Ùƒ: جیاكاریی نێوان تایبه‌ت Ùˆ گشتی، قۆرخكردنی هێز  Ùˆ توندوتیژیی ماددی، سه‌پاندنی پێوه‌ره‌ یاسایییه‌كان، پراكتیزه‌كردنی تاكلایه‌نه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵات. ئه‌مانه‌یش وای له‌ تیۆریسییه‌كان كرد كه پشتگیری له‌ دیارده‌ÛŒ به‌جیهانیبوون بكه‌Ù† و، بڵێن، پێویسته‌ له‌Ù… چوارچێوه‌ سیسته‌ماتیكییانه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ڕزگار بین Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ نوێ بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان دابنرێت كه‌ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ته‌واو توانای خۆگونجاندنی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دیارده‌ÛŒ به‌جیهانیبوون Ùˆ داواكارییه‌ ئابوورییه‌كان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا هه‌بێت. به‌ڵام له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆر له‌ بیرمه‌ندان گوتیان كه‌ ڕاسته‌ به‌جیهانیبوون سنووری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی لاواز كردۆته‌وه‌ØŒ به‌ڵام نه‌بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ مه‌رگێكی حه‌تمی بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت – نه‌ته‌وه‌. كه‌واته‌ØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت - نه‌ته‌وه‌ وه‌Ùƒ یه‌كه‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ به‌جیهانیبوون، له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ نیۆده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا Ú•Û†Úµ ده‌گێڕێت. ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ یه‌كه‌ÛŒ جیاواز Ùˆ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌ په‌یوه‌ندیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا په‌یدا بوون، به‌ڵام له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌مانه‌وه‌ØŒ ده‌كرێت دیسانه‌وه‌ ئه‌Ù… یه‌كه ‌ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییانه‌ به‌شێكیان له ‌لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌وه‌ ئاراسته‌ بكرێن وه‌كوو كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كان Ùˆ هه‌ندێك له‌ ڕێكخراوه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان. بۆیه‌ له ‌ڕوانگه‌ÛŒ "هابرماس"Ù‡‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه،‌ ده‌بێت ئه‌ركه‌كانی خۆی بگۆڕێت Ùˆ كار له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ به‌هایانه‌ بكات كه‌وا مۆدێرنیته‌ÛŒ سیاسی جه‌ختی له‌سه‌ر كردۆته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ دیارده‌ÛŒ به‌جیهانیبووندا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت – نه‌ته‌وه‌ بتوانێت خۆی بگونجێنێت.

بۆ ئه‌مه‌Ø´ جه‌ختی له‌سه‌ر Ú†Ù‡‌مكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نیشتمانی (الدولة الوطنية) Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی هاوڵاتی (الدولة المواطن) ده‌كرده‌وه‌ØŒ كه‌ به‌رمه‌بنای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی یاسا سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی خۆی به‌ڕێوه‌ ببات؛ به ‌شێوه‌یه‌Ùƒ كه‌ هه‌موو تاكه‌كان تیایدا به‌شدار بن به‌بێ Ú•Ù‡‌چاوكردنی جیاوازیی Ú•Ù‡‌Ú†Ù‡‌ÚµÙ‡‌Ú¯ÛŒ Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینی Ùˆ مه‌زهه‌بی. هه‌موو بۆچوونه‌كانی هابرماس ده‌رباره‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ به‌جیهانیبوون، بریتییه‌ له‌ ده‌رخستنی جیاوازی له‌ نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی دیموكراسی Ùˆ نادیموكراسیدا. بۆیه‌ هابرماس هه‌میشه‌ جه‌ختی له‌سه‌ر Ú†Ù‡‌مكی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ده‌Ù†ÛŒ ده‌كرده‌وه،‌ وه‌Ùƒ فه‌زایه‌ÙƒÛŒ گشتی بۆ هه‌ر دوو Ú•Ù‡‌هه‌ندی نیشتمانی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی. هابرماس Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ گڵۆبالیزه‌یشندا Ú•Ù‡‌هه‌ندی نیشتمانی، توانای كاری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت فراوانتر ده‌كات و، ده‌توانێت بۆ جێبه‌جێكردنی ئامانجه‌ هاوبه‌شه‌كان Ùˆ دروستكردنی ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ هاوبه‌Ø´ بۆ تاكه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، به‌شداری له‌ یه‌كه‌یه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌تری ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا بكات؛ بۆ ئه‌مه‌یش، نموونه‌ به‌ یه‌كێتیی ئه‌وروپا ده‌هێنێته‌وه‌. له‌ كۆتاییدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت وه‌Ùƒ یه‌كه‌یه‌ÙƒÛŒ پێویست بۆ پاراستنی ناسنامه‌ Ùˆ سه‌قامگیری Ùˆ پاراستنی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی له‌ هه‌موو قۆناغێكدا Ú•Û†ÚµÛŒ خۆی ده‌گێڕێت و، گرنگیی خۆی هه‌یه‌.

ناوه‌رۆكی په‌رتووكه‌كه‌:

ئه‌Ù… په‌رتووكه‌ له پێشه‌كییه‌Ùƒ Ùˆ ‌ سێ به‌Ø´ Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌. له‌ به‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌مدا تیشك خراوه‌ته‌ سه‌ر ئه‌Ù… بابه‌تانه‌ÛŒ خواره‌وه‌:

  • پێناسه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت
  • نه‌ته‌وه‌ Ùˆ نه‌ته‌وایه‌تی
  • له‌ سه‌روه‌ریی Ú¯Ù‡‌له‌وه‌ بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی یاسا
  • له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی یاسا‌وه‌ بۆ شه‌رعییه‌تی دیموكراسی
  • ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی چاودێر وه‌كوو چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ هاوچه‌رخ بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- نه‌ته‌وه‌
  • بڵاوبوونه‌وه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌مكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- نه‌ته‌وه‌

هه‌روه‌ها له‌ به‌Ø´ÛŒ دووه‌مدا تیشك خراوه‌ته‌ سه‌ر ئه‌Ù… بابه‌تانه‌ÛŒ خواره‌وه‌:

  • پێناسه‌ÛŒ به‌جیهانیبوون
  • به‌جیهانیبوون:باكگراوندی مێژوویی Ùˆ دیارده‌یه‌ÙƒÛŒ نوێ
  • تایبه‌تمه‌ندییه‌ گشتییه‌كانی به‌جیهانیبوونی هاوچه‌رخ
  • په‌یوه‌ندییه‌ تیۆرییه‌كان بۆ دیارده‌ÛŒ به‌جیهانیبوون
  • ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت –نه‌ته‌وه‌: نه‌مان، یان دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌
  • به‌جیهانیبوون: سنووری جوگرافی Ùˆ سه‌روه‌ری
  • قه‌یرانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی چاودێر له‌ چوارچێوه‌ÛŒ به‌جیهانیبووندا
  • به‌جیهانیبوون Ùˆ دیموكراسی

هه‌روه‌ها له‌ به‌Ø´ÛŒ سێیه‌مدا تیشك خراوه‌ته‌ سه‌ر ئه‌Ù… بابه‌تانه‌ÛŒ خواره‌وه‌:

  • پۆست ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت –نه‌ته‌وه‌: پۆست- نشتیمانیبوون ‌لای هابرماس
  • بزاوت له‌ نێوان كرانه‌وه‌ Ùˆ داخراویدا
  • یه‌كێتیی ئه‌وروپا Ùˆ دیموكراسییه‌تی پۆست- نشتیمانیبوون
  • فره‌كه‌لتووری: هابرماس له‌ نێوان كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌رایی Ùˆ لیبراڵییه‌تدا.

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون