PÊNÛS
کام Ù„Û• دەوڵەتان Ù„Û• دیموکراسیبووندا بەهێزترینن؟  

2017-06-11

کام لە دەوڵەتان لە دیموکراسیبووندا بەهێزترینن؟

 

ئەندرێیا ویڵیج

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: دامگا هەورامی

 

دیموکراسی بەرەو هەڵدێر

لە پاشکۆی ساڵی ٢٠١٦ ی یەکەی ئاژانسی ئابووریدا هاتووە، کە لە ساڵی ڕابردوودا ٧٢ دەوڵەت لە جیهاندا، دیموکراسیبوونیان بەرەو ئاستێکی نزم دابەزیوە. بەپێی هەمان سەرچاوە، ئەو دەوڵەتانەی کە ئاستی دیموکراسیبوونیان ڕوو لە نزمبوونەوەیە، بە ڕێژەی ٢ بۆ ١، لەو دەوڵەتانە زیاترە کە ئاستی دیموکراسییان لە بەرزبوونەوەدایە.

پاشکۆی دیموکراسیی ئاژانسی یەکەی ئابووری، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ بابەتی کردووەتە پێوەر بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی دیموکراسی Ù„Û•Ùˆ دەوڵەتانەی، Ú©Û• سیسته‌Ù…ÛŒ دیموکراسی پەیڕەو دەکەن. ئەو پێوەرانەیش بریتین Ù„Û•: پرۆسەی هەڵبژاردن، فرەیی، ئاستی ئازادیی تاك، کارکردنی حکوومەت Ùˆ به‌شداریی سیاسی Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری. ئەم پێوەرانەیش بۆ ١٦٠ دەوڵەت Ù„Û• جیهاندا بۆ دیاریکردنی ئاستی دیموکراسی تێیاندا بەکار هاتوون. ئەم پێوانەیەی یەکەی ئاژانسی ئابووری، دەری خستووە کەوا بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ساڵی ٢٠١٥دا، ئاستی دیموکراسی Ù„Û• ٥،٥٥ بۆ ٥،٥٢ Ù„Û• ساڵی ٢٠١٦دا دابەزیوە (پێوەرەکە بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ژمارە، Ù„Û• ژمارە سفرەوە بۆ ژمارە دە دانراوە).

نه‌رویج پلەی یەکەمی Ù„Û• سیسته‌Ù…ÛŒ دیموکراسیدا بەدەست هێناوە

بەپێی ڕیزبەندیی پاشکۆکەی یەکەی ئاژانسی ئابووری، دەوڵەتی نه‌رویج Ù„Û• ئاستی یەکەمی ڕیزبەندییەکەدایە و، Ù„Û• دوای نه‌رویج، ئایسلەند Ùˆ سوید Ù„Û• ئاستی دووەم Ùˆ سێیەمی ڕیزبەندییەکەدان. Ù„Û• دوای ئەمانیشەوە نیوزیلەند ئاستی چوارەم Ùˆ دانیمارك پێنجەم Ùˆ کەنەدا Ùˆ ئێرلەند هەردووکیان Ù„Û• ئاستی Ø´Û•Ø´Û•Ù…ÛŒ ڕیزبەندییەکەدان. وڵاتانی سوید Ùˆ فینله‌ند Ùˆ ئوسترالیایش Ù„Û• نزیك دە دەوڵەتە یەکەمەکەی باشترین ئاستی دیموکراسیدان.

کەمتر Ù„Û• Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ لەسەدا پەنجا  (٥٠%)ÛŒ جیهان، Ù„Û• چوارچێوەی سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ دیموکراسیدا ده‌ژین

هەمان ڕاپۆرت ئەوە نیشان دەدات Ú©Û• کەمتر Ù„Û• Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ٥٠%ÛŒ دانیشتووانی Ú¯Û†ÛŒ زەوی، (٤٩ %)ØŒ Ù„Û• سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ دیموکراسیدا دەژین و، تەنیا Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ Ù¥.Ù¤ % بەرز بوونەتەوە بۆ ئاستی "دیموکراسییەتێکی تەواو". بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ساڵی ٢٠١٥دا، ئەم دابەزینە ڕێژەیەکی بەرچاوە، Ú©Û• ئاستی سیسته‌Ù…ÛŒ دیموکراسی Ù„Û• ساڵی ٢٠١٥دا Ùˆ بە هەمان پێوەر Ù©% بووە.

سیسته‌Ù…ÛŒ ئێستای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئامریکا دیموکراسییەتێکی ناتەواوە

دابەزینی ئاستی دیموکراسی Ù„Û• ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەپێی پێوەرەکەی یەکەی ئاژانسی ئابووری، بۆ کەمبوونەوەی ئاستی متمانەی Ú¯Û•Ù„ÛŒ ئەمریکا بەرانبەر بە حکوومەتەکەیان دەگەڕێتەوە. ڕاپۆرتەکەی یەکەی ئاژانسی ئابووری، جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە Ú©Û• ئەم Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ متمانەیە گۆڕانێکی بەرچاوی Ù„Û• دوای هەڵبژاردنە سەرۆکایەتییەکەی ئەمریکا و، وه‌رگرتنی پۆستی سه‌رۆكایه‌تی له‌ لایه‌Ù† "دۆناڵد ترامپ"Ù‡‌وه‌ بەخۆوە بینیوە. هەروەها بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•ØŒ بەڵگەگەلێکی تر بەردەستن Ú©Û• Ù„Û• دەوڵەتانی تریشدا هەمان هۆکاری کەمبوونەوەی متمانەی Ú¯Û•Ù„ بەرانبەر بە حکوومەتەکانیان، بووەتە هۆکاری دابەزینی ئاستی دیموکراسییەت Ù„Û•Ùˆ دەوڵەتانەدا.

Ù„Û•Ùˆ کاتەوەی بریتانیا کارتی سووری بۆ یەکێتیی ئەوروپا بەرز کردووەتەوە، ئاستی به‌شداریی سیاسی ڕووی Ù„Û• بەرزبوونەوە کردووە

هەرچەندە نەمانی متمانەی سیاسی بە سیاسییەکان و نائومێدیی خەڵك، بووە هۆکاری بەرزبوونەوەی پۆپوڵیزم، بەڵام بە هەمان شێوە، بووە هۆکاری نوێبوونەوەی بەشداریکردنی سیاسی لەنێو خەڵکدا. بە بەراورد لەگەڵ دە ساڵی ڕابردووی هەڵبژاردنەکانی بریتانیا، کە تێکڕای ٦٣ %ی خەڵك بەشدارییان لە دەنگداندا کردووە، کەچی لە ڕیفراندۆمی جیابوونەوەی بریتانیا لە یەکێتیی ئەوروپا، ٧٢ %ی خەڵکی بریتانیا لەو ڕیفراندۆمە بەشداریی کرد و دەنگی دا. ئەمەیش نیشانەی بەرزبوونەوەی ئاستی بەشداریی سیاسییە، وەك لەوەی بەرەو کەمبوونەوە بڕوات. هەروەها، بریتانیا گەیشتۆتە ئاستێکی بەرچاو لە بەشداریکردن و پەیوەندیکردنی خەڵك بە حزبە سیاسییەکانەوە. لەبەر ئەم هۆکارەیش ئاستی دیموکراسییەتی بریتانیا گەیشتۆتە ڕێژەی ٨.٣١ لە ساڵی ٢٠١٥ و، ٨.٣٦ لەمساڵدا و، ئەمەیش وای کردووە بریتانیا بکەوێتە پلەی شانزەیەمی ڕیزبەندی ئەو دەوڵەتانەوە، کە دەوڵەتی تەواو دیموکراسین.

ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا، سوودەکانی دەیموکراسیبوونی خستووەتە ژێر پرسیارەوە

Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٦وە، لەوکاتەوەی ئەم پاشکۆی دیموکراسییە کاری Ù¾ÛŽ دەکرێت، ئەمە یەکەم جارە Ú©Û• بەم شێوەیە بەرەی کۆمۆنیستی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ئەوروپادا ڕووبەڕووبوونەوەی Ù„Û•Ù… جۆرەی بەخۆوە بینیبێت. Ù„Û• ١٨ دەوڵەتی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپادا بە شێوەیەکی بەربڵاو بەرانبەر بەو سیسته‌Ù…Û• دیموکراسییە بێ هیوایی نیشاندراوە، Ú©Û• بۆ ئەوان سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ تراژیدی بووە و، Ù†Û† دەوڵەتیان بە ئاستی جیاواز لەسەر لاوازیی سیسته‌Ù…ÛŒ دیموکراسی Ùˆ هەمان گرفتی بێ هیوابوون بەرانبەر بە دیموکراسی، ڕووبەڕووبوونەوەی هاووڵاتیانیان Ù„Û• بەرانبەر ئەو سیسته‌Ù…Û• دیموکراسییەی پەیڕەویان کردووە، بەخۆوە بینیوە.

Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە، ئیستۆنیا Ù„Û• نێوان ٢٩ دەوڵەتدا بەرزترین ئاستی هەبووە. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەدا Ú©Û• یەکەی ئاژانسی ئابووری دەڵێت هیچ دەوڵەتێك نییە گەیشتبێتە ئاستێکی تەواو Ùˆ پڕاوپڕ Ù„Û• دیموکراسیدا، Ú©Û•Ú†ÛŒ ١١ Ù„Û•Ùˆ دەوڵەتانەی Ù„Û• ڕاپۆرتەکەدا كاریان لەسەر کراوە بریتین Ù„Û• دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا. نزمترین ئاستی نیشاندانی نزمبوونەوەی دیموکراسی Ù„Û•Ùˆ دەوڵەتانەدا، نەچوونی خەڵکە بۆ دەنگدان Ù„Û• کاتی دەنگدانی سەرۆکایەتی Ùˆ دەنگدانەکانی دیكه‌دا.

دیموکراسی لە جیهاندا لە ئاستێکی ناجێگیردایە و بەرزی و نزمی بەخۆیەوە دەبینێت

ئەگەر Ù„Û• ڕوانگەی به‌شداریی سیاسیەوە Ù„Û• بابەتەکە بڕوانین، ئەوا دەبینین ئەو دەوڵەتە ئەفریقییانەی خوار بیابانی ئه‌فریقا Ù„Û• Ù¾ÛŽØ´Û•Ù†Ú¯ÛŒ دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپاوەن، بەڵام Ù„Û• ڕووی کارپێکردن Ùˆ ڕاگەیاندنی فەرمیی دیموکراسییەوە، Ù„Û• دواوەی دەوڵەتەکانی دیكەوەن. دەوڵەتەکانی ئەم ناوچەیە زۆر بەکەمی پێشڤەچوونیان بەخۆوە بینیوە Ùˆ Ù„Û• ئاستێکی تا ڕاددەیەك جێگیردان. ئەمەیش ئاماژەیە بۆ ئەوەی Ú©Û• ئەو دەوڵەتانە هێشتا ڕێگەیەکی دووریان Ù„Û•Ù¾ÛŽØ´Û• بۆ ئەوەی گرنگی بە لایەنی فرەیی Ùˆ کارابوونی حکوومەت Ùˆ ئازادیی تاکەکەس بدەن Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ پێشخستنیان بدەن. موریس (دوورگەیەکە لەناو زه‌ریای هندی) Ù„Û• بەرزترین ئاستی دەوڵەتەکانی ناوچەکەیە، Ú©Û• نموونەی گەیشتنە بە ئاستی دیموکراسییەتێکی تەواو.

Ù„Û• ماوەی دە ساڵی ڕابردوودا، ئەمریکای لاتین بە Ù‡Û†ÛŒ کاڵبوونەوەی بەرەی Ú†Û•Ù¾Û•ÙˆÛ• پێشڤەچوونێکی بەرچاوی Ù„Û• ڕووی فرەیییەوە بەخۆوە بینیوە. ساڵی ڕابردوو ناوچەکە بە شێوەیەکی دیار گرنگیی بە بەرەی ڕاست دا و، ئەوانەی لاینگری سیسته‌Ù…ÛŒ بازاڕی ئازاد بوون ئۆفیسەکانی حکوومەتیان گرته‌ ده‌ست. Ù„Û•Ù… ڕووەیشەوە ئۆرۆگوای بووەتە سیمبۆلی دیموکراسییەکی تەواو Ù„Û• ناوچەکەدا و، Ù„Û• ئاستی ژمارە نۆزدەی ڕیزبەندییەکەدایە.

دوای پێشڤەچوونێکی بەرچاو Ù„Û• دە ساڵی ڕابردوودا Ù„Û• ئاسیا، Ú©Û•Ú†ÛŒ هێشتا ئاستی دیموکراسی، ئاستێکی باش نییە و، Ù„Û• ساڵی ٢٠١٦دا بە Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ Ù¥.Ù§ مەزه‌ندە دەکرێت Ùˆ Ù„Û• دوای ئەمریکای لاتینەوە دێت Ú©Û• Ú•ÛŽÚ˜Û•Ú©Û•ÛŒ (Ù¦.Ù£)یە Ùˆ ئەوروپا (Ù¨.Ù¤) Ùˆ ئەمریکای باکوور (Ù¨.Ù¦)Û•. ژاپۆن Ù„Û• بەرزترین ئاستدایە Ùˆ Ù„Û• ڕیزبەندییەکەدا Ù„Û• پلەی ٢٠ دێت، بەڵام بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دیموکراسیی تەواودا، یەکێکە Ù„Û•Ùˆ دەوڵەتانەی بەرەو لاوازیی دیموکراسی دەڕوات.

لە دەوڵەتانی عەرەبیشدا، دەرەنجامی بەهاری عەرەبی هێشتا بەتەواوەتی ڕوون نییە و، تێبینیی لەسەرە. لە تونس پۆستەری ئەو منداڵەی کە لە ڕاپەڕین و خۆپیشاندانەکاندا هەبووە، لە دوانزە جێگە و ئاستی جیادا لە جیهاندا باس کراوە و، وای کردووە ببێتە یەکێك لەو دەوڵەتانەی کە بەرەو دیموکراسییەکی خراپ دەڕۆن.

ئایا هیچ تروسکایی و هیوایەك هەیە؟

ڕاپۆرتەکەی یەکەی ئاژانسی ئابووری، ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە Ú©Û• Ù„Û• دە ساڵەی ڕابردوودا ئاستی دیموکراسییەت Ù„Û• جیهاندا ڕووی Ù„Û• Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ Ùˆ کەمبوونەوەیە و، هۆکارەکەیشی بۆ بێهیواییی خەڵك Ù„Û• بەرانبەر سیاسییەکان دەگەڕێنێتەوە. ئەمە Ù„Û• کاتێکدایە Ú©Û• Ù„Û• ڕووی به‌شداریی سیاسییەوە تروسکایی Ùˆ هیوایەك هەیە و، بەپێی ڕاپۆرتەکە به‌شداریی سیاسی بە شێوەیەکی گشتی Ù„Û• جیهاندا زیادی کردووە.

 

سەرچاوە:

https://www.weforum.org

 

 

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون