PÊNÛS
كوردستانێکى سەربەخۆ له‌ عێراق؟  

2017-06-05

كوردستانێکى سەربەخۆ له‌ عێراق؟

ئاسۆ و تواناکانى دەوڵەتێکى ئاییندە

Gallia Lindenstrauss and Adrien Cluzet

25 May 2017

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: ئاسۆ کەریم

Ù„Û• شوباتى ٢٠١٤دا، مەسعوود بارزانى، سەرۆکى هەرێمى کوردستانى عێراق، حەزى خۆى بۆ سازدانى ڕیفراندۆمێک  لەبارەى پرسى سەربەخۆیى Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ کوردەکانى عێراقدا دەربڕى Ùˆ نیشان دا. Ù„Û• کاتێکدا بارزانى به‌ڵێنى نەدا Ú©Û• ئەنجامەکانى ئەو ڕیفراندۆمە، یەکجێ ڕاگەیاندنى ڕاستەوخۆى سەربەخۆییى بەدواوە دەبێ و، گوتى ڕیفراندۆمێکى وا، خواست Ùˆ ویستى خەڵک نیشان دەدا Ùˆ سەربەخۆیى "Ù„Û• هەلومەرج Ùˆ کاتێکى لەبار"دا دێتە دى(Ù¡). پێشتر Ù„Û• ٢٠٠٥دا، ڕیفراندۆمێکى نافەرمى کراوە Ùˆ ٩٩%Ù‰ [ڕاستییەکەى ٩٨.٧٦% بوو] ئەوانەى دەنگیان دابوو، دەنگیان بۆ سەربەخۆیى دا؛ هەرچى ئایدیاى ڕیفراندۆمێکى فەرمییە Ù„Û• ٢٠١٤ەوە باسى Ù„ÛŽ دەکرێ. بە ئەگەرى زۆرەوە Ù„Û• ڕیفراندۆمێکى وادا زۆرینەى هەرە زۆرى کورد دەوڵەتێکى سەربەخۆیان گەرەکە Ùˆ Ù¾ÛŽ باشترە. ÙˆÛ•Ú© موستەفا Ùˆ عەزیز تێبینى دەکەن، "ئەم ئایدیایەى Ú©Û• دەبێ کوردستانێکى سەروەر هەبێ Ùˆ بێتە دى، هەندە میللى بووە، تاقە کوردیکیش نابینییەوە دژایەتیى بکا(Ù¢)."

ئیدى پرسیارێک دێتە Ù¾ÛŽØ´Û•ÙˆÛ•: ئایا هەنگاوەکانى بارزانى دواى دەنگدانێکى وا، Ú† دەبن؟ توخمەکانى ئۆپۆزیسیۆن Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ هەرێمى کوردستاندا، بارزانى بەوە تۆمەتبار دەکەن Ú©Û• دەیەوێ ڕیفراندۆم  بۆ بەهێزکردنى شەرعییەتى خۆى ÙˆÛ•Ú© سەرۆک بەکار بهێنێ. Ù„ÛŽ ئێستا وێڕاى مەرام Ùˆ ئاواتى سیاسى، کوردەکانى عێراق تەمایان بە سەربەخۆیى بەهێز بووە. ئەم وتارە Ù„Û•ÙˆÛ• دەکۆڵێتەوە چەند کوردەکانى عێراق بەرەو بەدەستهێنانى سەربەخۆیى Ùˆ دامەزراندنى دەوڵەتێکى سەربەخۆى کوردى Ù„Û• باکوورى عێراق هەنگاویان هەڵێناوەتەوە و، ئەگەرى ڕاگەیاندنى سەربەخۆیيش Ù„Û• لایەن بارزانییەوە هەڵدەسەنگینێ. لەودیو پرسى داخوازییەکانى کوردى عێراق بۆ بڕیاردانی چاره‌نووس، ئەم وتارە Ù„Û•Ùˆ ترسانەیش Ù„Û• سەربەخۆییى کورد دەدوێ Ú©Û• له‌Ù…ÛŽÚ˜Û•  Ø³Û•Ø±Ø¨Û•Ø®Û†ÛŒÙ‰ØŒ نیگەرانیى بۆ ئەو وڵاتانەى ناوچەکە دروست کردووە Ú©Û• کەمینەیەکى بەرچاوى کوردیان تێدایە؛ زۆریان توانا Ùˆ وزە بۆ تەپسکردن Ùˆ کپکردنەوەى ئەو ئاوات Ùˆ ئامانجە خەرج کردووە.

بە کز Ùˆ لاوازبوونى دەسەڵاتى ناوەندیى بەغدا Ùˆ بەرچاوبوون Ùˆ زەقبوونەوەى Ú•Û†ÚµÙ‰ کوردان Ù„Û• بەرەنگاربوونەوەى دەوڵەتى ئیسلامى، سەربەخۆییى کورد هەندەى ئێستە، وتووێژى لەسەر نەکراوە. Ù„Û• ڕوانگەى ئاراستەى سیاسییەوە، دەوڵەتێکى سەربەخۆى کوردى Ù„Û• باکوورى عێراق بە ئەگەرى زۆرەوە دەبێتە دەوڵەتێکى پرۆ- ڕۆژاوایى و، هەڵوێستێکى گونجاو Ùˆ لەباریشى Ù„Û• بەرانبەر ئیسڕائیلدا دەبێ(Ù£). ئەم وتارە ئه‌Ù… پرسانه‌ ده‌نرخێنێ: پرسەکانى یەکێتیى سیاسى Ùˆ دەزگه‌سازى، ڕەهەندەکانى ئابوورى Ùˆ وزە، ڕەوشى هێزەکانى ئاسایش Ùˆ ئاستى پشتیوانیى نێودەوڵەتى Ù„Û• بیرۆکەى سەربەخۆیى، تا دەگاتە تواناى مانەوەى قەوارەیەکى سەربەخۆ، ئەگەر بەڕاستى کوردەکانى عێراق بیانەوێ هەنگاوى بەرەو بنێن. دەکرێ کورد یەکلایه‌Ù†Û• سەربەخۆیى ڕابگەیەنێ، بەڵام ئایا ئەو هەرێمە کوردنشینە Ú† ئاسۆیەکى Ù„Û•Ù¾ÛŽØ´ ده‌بێ. ڕێگەیەکى دیکە بۆ بەدەستهێنانى سەربەخۆیى بریتییە Ù„Û• ڕێککەوتن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەغدا (جۆرێک Ù„Û• مۆدیلى باشوورى سوودان)ØŒ یان ئەوەتا Ù„Û• بارێکدا عێراق ÙˆÛ•Ú© دەوڵەت بەتەواوى لەبەریەک هەڵوەشێتەوە(Ù¤). Ù„Û• ڕاستیدا Ù„Û• ئادارى ٢٠١٧دا، سەرۆک بارزانى گوتى: "چیکۆسلۆڤاکیا Ùˆ یۆگسڵاڤیا لەبەریەک هەڵوەشانەوە، ئەمڕۆ میراتى سایکس-پیکۆیش واى Ù„ÛŽ دێ(Ù¥)." هەروا ئەگەرى بەدەستهێنانى سەربەخۆیى Ùˆ هەوڵدان بۆ پێکهێنانى کوردستانێکى مەزنتریش هەیە، Ù„ÛŽ وێدەچێ  ئەمەیان سیناریۆیەکى ڕێتێچوو نەبێ Ùˆ ئێستە گفتوگۆ لەسەر ئەمەیان ناکرێ.

یەکێتیی سیاسى و دەزگەسازى

Ù„Û•Ùˆ تەحەدییاتە زۆرانەى Ú©Û• Ù„Û•Ù…ÛŽÚ˜Û• بەرەوڕووى کوردستانى عێراق بوونەتەوە یەکێتیی سیاسییە، Ú©Û• تا ئێستەیش وەکوو خۆیان ماونەتەوە. Ù„Û• ٢٠٠٥دا، دەستوورى نوێى عێراقى فیدراڵ ستاتۆیەکى ئۆتۆنۆمییانەى یاساییى بە هەرێمى کوردنشین دا  Ú©Û• دەڵێ "دەزگەکانى کوردستان، دەسەڵاتى یاسادانان Ùˆ جێبەجێکردن Ù„Û• زۆر بواردا پراکتیزە دەکەن بە  پێدانى بوودجەى هەرێم، پۆلیس Ùˆ ئاسایش، سیاسەته‌كانى پەروردە Ùˆ تەندروستى، بەڕێوەبردنى سەرچاوە سروشتییەکان Ùˆ پەرەپێدانى ژێرخانیشەوە(Ù¦)." ئەم دەسەڵاتە  بەسەر چوار پارێزگه‌Ù‰ کوردستانى عێراقدا (هەولێر، سلێمانى، دهۆک Ùˆ هەڵەبجە)دا جێبەجێ دەبێ. سیستەمى په‌رلەمەنتاریى هەرێم، دەسەڵاتگەلێکى بە سەرۆک داوه‌ Ú©Û• بە دەنگدانێکى ڕاستەوخۆ هەڵبژێردراوە، هه‌روا بە سەرۆکوەزیرانيش Ú©Û• Ù„Û• لایەن په‌رلەمانێکى هەڵبژێردراوەوه‌ دادەمەزرێنرێ [مه‌به‌ست متمانەى Ù¾ÛŽ دەدرێ]. وێڕاى دامەزراوەى تا ڕاددەیەک ئازادى په‌رلەمان، بە هەر حاڵ، هەرێمى کوردستان هەرگیز نەیتوانیوە حزبە کوردییە جیاجیاکان Ú©Û† بکاتەوە و، لەسەر زۆر پرسدا بگەنە ڕێکكەوتننامەیەکى بنەڕەتى. ئەم كۆسپ Ùˆ ئاریشەیە، بە شێوەیەکى ڕێکوپێک Ù„Û• لایەن هێزگەلێکى دەرەکییەوە قۆستراونەتەوە؛ بەشێکى ئەو نەبوونى یەکێتییە سیاسییەى کوردان، بۆ دابەشبەندیى خێڵەکى Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ کوردى دەگەڕێتەوە. هه‌روا ساغ بووەتەوە Ú©Û• زەحمەتە لەبەر هەندێ جیاوازیی خێڵەکى، یەکێتییەکى سیاسى، پتەو Ùˆ قووڵ بێتە ئاراوە؛ هەروا نەبوونى یەکێتیی سیاسى بە بوونى دیالێکتى جیاى قسەپێکراوەوە، به‌ دوو دیالێکتى سۆرانى (ئەلفوبێى عه‌رەبى)  Ùˆ کرمانجى (ئەلفوبێى لاتینى) بەستراوە. Ù„Û• هەمان کاتدا زۆربەى کوردەکان هەر دوو دیالێکتەکە دەزانن(Ù§). بە هەر حاڵ، دابەشبەندیى خێڵەکى Ùˆ جیاوازییه‌ زاراوەیییه‌كان Ù„Û• کاتێکدا Ú©Û• یەکێتیى سیاسى دوا دەخەن Ùˆ کۆسپى بۆ دەنێنەوە، ڕێگەیان Ù„Û• دەوڵەتانى دیکە نەگرتووە، ئه‌Ùˆ ناته‌باييه‌ سياسييه‌ بۆ مەرامى خۆیان بقۆزنەوە Ùˆ کارێک بکەن. سەرباریش، Ù„Û• ٢٠١٤ەوە، پێشڕەوییەکانى داعش تا ڕاددەیەک ÙˆÛ•Ú© توخمێکى یەکخەرەوەى کورد Ú•Û†ÚµÙ‰ خۆى بینیوە، وێڕاى كه‌  ئێستا داعش كز Ùˆ لاواز بووه‌ØŒ کاریگەریشی بۆ یەکخستنەوەى کورد، Ù„Û• جاران کەمتر بووە.

ئەم دابەشبەندییانە Ù‡Û† Ùˆ سۆنگەى سەرەکیى پشت جه‌Ù†Ú¯Ù‰ ناوخۆى کوردەکان [شه‌Ú•Ù‰ براكوژيى ] بوون Ù„Û• نه‌وه‌دەکانى سەدەى ڕابردوودا Ú©Û• پارتى دیموکراتى کوردستان Ùˆ یەکێتیى نیشتمانیى کوردستان بەرانگژى یەکدى بوونەوە. یادەوه‌ریى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ ناوخۆ هێشتا Ù„Û• ناوچەکەدا سەداى ماوە Ùˆ برینەکان تەواو ساڕێژ نەبوون، Ù„ÛŽ کوردەکانى عێراق نایانەوێ بگەڕێنەوە بۆ Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ هەراى ناوخۆیى. "پارتى" Ù„Û• ساڵى ١٩٤٦دا دامەزراوە، بە پشتەوانى [ئەودەمە]Ù‰ سۆڤیەت دژ بە هەر دوو ڕژێمى شاهەنشاهیى عێراقى Ùˆ ئێرانى. ئێستە پارتى Ù„Û• هەولێرى پایتەختى هەرێمى کوردنشیندا، خۆى دامەزراندووە Ùˆ بە حزبێکى هەرە بەنفووزى ناوچەکەیش دادەنرێ، ئەمەیش بۆ Ú•Û†ÚµÙ‰ هەر یەک Ù„Û• سەرۆک بارزانى Ùˆ سەرۆکوەزیران، نێچیرڤان بارزانى دەگەڕێتەوە. یەکێتیى نیشتمانیى کوردستان Ù„Û• ئاکامى کەرتبوونێکى ناو پارتى Ù„Û• ١٩٧٥دا لەدایک بووە؛ لەوەتەى دامەزراوە Ùˆ Ù¾ÛŽÚ© هاتووە، Ù„Û• سلێمانى جێى خۆى گرتووە. پێکهاتنەکەى بە Ù‡Û†Ù‰ دنەدانى "ئیبراهیم ئەحمەد"Ù‰ ڕووناکبیر Ùˆ ئەندامى پێشووى حزبى دیموکراتى کوردستانى ئێران (لقى ئێرانى حدک) بووە، نفووزى ماڵباتى تاڵەبانى Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ ئەو حزبەدا زۆر بەهێزە(Ù¨). جیاوازییە سەرەکییەکانى نێوان ئەم دوو حزبە بە Ù‡Û†Ù‰ پەرەسەندنە سیاسییەکانى ئەم دوایییانەوە، کاڵ بوونەتەوە.

لەودیو دابەشبەندى Ùˆ کێشەکانیشەوە، یەکێتى، تۆمەتى ئەوە دەداتە پاڵ بارزانى Ú©Û• ڕێز Ù„Û• Ú¯Û•Ù…Û•Ù‰ دیموکراتى ناگرێ Ùˆ ڕەخنە Ù„Û• ناشەرعیبوونى Ú•Û†ÚµÙ‰ بارزانى ÙˆÛ•Ú© سەرۆک دەگرێ(Ù©). ئەم دابەشبەندییە، بووە مایە Ùˆ سۆنگەى ئەوە Ú©Û• هەڵبژاردنى سەرۆکایەتى Ù„Û• ٢٠١٣ەوە تا ئێستە نەکرێ (بۆ ٢٠١٥ دوا خرا Ùˆ پاشان بۆ ٢٠١٧). لەوەیش زێتر، هەڵبژاردنى پەرلەمانتاریى ٢٠١٣ Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ بۆ سەرهەڵدانى حزبێکى نوێى سیاسى کردەوە [ڕاستییەکەى بزووتنەوەى گۆڕان Ù„Û• هەڵبژاردنى ٢٥ى تەمووزى ٢٠٠٩دا، بە لیستێکى سەربەخۆ بەشداریى کرد Ùˆ ٢٥ کورسیى په‌رلەمانى بەدەست هێنا]. حزبى گۆڕان Ú©Û• خۆى ÙˆÛ•Ú© ئۆپۆزیسیۆنى ئیئتیلافى هەر دوو حزبى حوکمڕان (پارتى- یەکێتى) پێناسە دەکا، بە پلەى دووەم دواى پارتى Ùˆ Ù¾ÛŽØ´ یەکێتى کەوت؛ ئەمەیش نیشانەى پەرەسەندنێکى ڕێتێچووى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ کوردییە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ قەیرانى ناوخۆیییەوە.  Ø®Û•ÚµÚ©ÛŽÚ© دەڵێن دەرکەوتنى گۆڕان بەزۆرى ڕەنگدانەوەى دابەشبەندیی  ناو یەکێتییە(١٠). Ù„Û•Ù… هەڵبژاردنانەدا  هەر سێ لایەنە ئیسلامییەکە (١٢) کورسیى پەرلەمەنتاریان ( Ù„Û• Ú©Û†Ù‰ ١٠٠) بەدەست هێنا(١١). [Ù„Û• هەڵبژاردنى ٢٥ى ٧ى ٢٠٠٩دا، هەر سێ لایەنى ئیسلامى (یەکگرتوو Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•Úµ Ùˆ بزووتنەوە) خاوەنى ١٢ کورسیى بوون Ùˆ Ù„Û• هەڵبژاردنى ١٣ى ئەیلوولى ی٢٠١٣شدا، بوونە خاوەنى ١٧ کورسى]ØŒ ئەوەیش نیشانەیەکە بۆ بەرەوژوورچوونى بایەخ Ùˆ  گرنگیى سوونگه‌رى.

Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ناوچەییى هەرێمى کوردنشين Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ چەند بازنەیەکى جوداى نفووزى هەرێمایەتى Ùˆ Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ وڵاتێکدایە [عێراق] Ú©Û• نزیکەى ١٥ ساڵەى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ تێدایە؛ ئەمەیش هۆکارێکە Ú©Û• بەدیهاتنى سەقامگیریى سیاسى Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا سەخت ببێ. ئەم ناجێگیری Ùˆ جیاوازییە جڤاکییە نێوخۆیییانە ئەرکى دامەزراندن Ùˆ بەهێزکردنى دامودەزگەى دیموکراتیک دژوار Ùˆ ئاڵۆز دەکەن. هەروا Ù„Û• بوارە جیاجیاکاندا  Ú©Û• دەبێ حکوومەتى هەرێمى کوردستان کاریان تێدا بکا، حکوومەت ڕووبەڕووى زەحمەتى Ùˆ ئاستەنگ دەبێتەوە بۆ دۆزینەوەى کۆدەنگییەکى سیاسى Ùˆ ڕەواییدان بە دامودەزگە تازە دامەزراوە ناوخۆیییەکانى خۆى. هەروا ئەم کۆسپ Ùˆ سەختییانە پێوەندییان بە گرفت Ùˆ کێشەکانى گەندەڵى Ùˆ جیاکارى Ù„Û• هەرێمى کوردنشینیشەوە هەیە. حکوومەتى هەرێمى کوردستان نەخشەى بۆ بیناکردنەوەیەکى قووڵ Ùˆ کار Ùˆ کردەکانى خۆى Ù„Û• ٢٠١٧دا هەبووە؛ دەبێ سەیر بکەین Ú©Û• داخوا حکوومەت دەتوانێ Ù„Û•Ù… ئامانجەیدا سەرکەوتوو بێ.

وزە و ئابوورى

Ù„Û• قۆناغى دواى سەددام، Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© کۆمپانیاى نەوتیى جیهانى گەیشتنە هەرێمى کوردنشین(١٢) و، ئاخر گریمانە دەکرا "ناوچەیەکى هەراوى پڕنەوتى ئاسان" بێ(١٣). هێشتا، داهاتەکانى نەوت ئاسانکارى بۆ پەرەپێدانى ئابووریى هەرێمەکە دەکەن، Ù„ÛŽ ئەو مەزەندە Ùˆ مەزاختانەى پێشوو سەبارەت بە یەدەگى نەوت Ùˆ گازى کوردستان Ù„Û•Ùˆ بڕە زێتر بوون Ù„Û•Ùˆ سەرچاوانەى كه‌ تا ئێستا نەوت Ùˆ گازیان تێدا وەبەر هاتووە(١٤). ئەگەر هەرێمى کوردستان جاڕى سەربەخۆییى خۆى بەبێ ڕێککەوتن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەغدا بدا، ئەو پرسانەى پەیوەندییان بە ڕەوایى Ùˆ یاساییبوونى هەناردەى نەوتەوە هەیە، بەبێ چارەسەر دەمێننەوە. بە ئەگەرى زۆرەوە نادڵنیایى بەردەوام دەبێ و، کاریگەریى بۆ سەر کۆمپانیا گەورە نێودەوڵەتییەکان دەبێ، سەبارەت بە وەبەرهێنانى زێتر Ù„Û• ناوچەکەدا؛ بێئۆمیدییەک لەبارەى داهاتى ڕاستەقینەى وەبەرهێنانى پێشووترى ئەو کۆمپانیایانە هەیە. بە هەر حاڵ، داخوا هەرێمى کوردستان دەگاتە لێکتێگەیشتن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەغدا، تا بکارێ Ùˆ بتوانێ نەوتەکەى خۆى بە نرخێکى بەرزتر Ù„Û•Ùˆ نرخەى ئێستە بفرۆشێ؛ چونکە حکوومەتى هەرێمى کوردستان، دەبێ داشکانێک Ù„Û• نرخى نەوت بکا بۆ قەرەبووکردنەوەى ئەو ڕیسکە یاسایییانەى Ú©Û• کڕیاران ÙˆÛ• ئەستۆى خۆیان دەگرن(١٥).

ئاخر کوردستان خاکێکى داخراوە؛ بۆ ناردنە دەرەوەى نەوتەکەى، پشت بە تورکیا دەبەستێ. ئێستە داوا دەکرێ (بەتایبەتى لەناو یەکێتى) Ú©Û• پێویستە Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ چوونەدەره‌وه‌Ù‰ نەوتى هەرێمى کوردستان هەمەجۆر بێ Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ "ئێران"یش ÙˆÛ•Ú© دەروازەیەک Ù„Û• ئاییندەدا بەکار بهێندرێ. حکوومەتى هەرێمى کوردستان  Ù„Û• ٢٠١٥دا، ڕوبەڕووى سەختى Ùˆ Ú©ÛŽØ´Û• Ù„Û• پێدانى مووچەى (1,3) ملیۆن کارمەندى فەرمیى خۆى، بووەتەوە. تێبینیى ئەوە بکە، Ú©Û• Ú©Û†Ù‰ هێزى کار Ù„Û• هەرێمى کوردستان دەوروبەرى Ù¢ ملیۆن کەسێک دەبێ Ú©Û• ئەوەیش نیشانەی هەڵاوسانێکە Ù„Û• کەرتى گشتیدا. چەند هۆیەک بۆ گرفت Ùˆ ئاریشە ئابوورییەکان Ù‡Û•Ù†. Ù„Û• ٢٠١٤ەوە، بە Ù‡Û†Ù‰ فرۆشتنى سەربەخۆى نەوتى کوردستانەوە، کاردانەوەى بەغدا ڕاگرتنى بەشە بوودجەى هەرێم بووە Ù„Û• حکوومەتى ناوەندییەوە [پێچەوانەکەى ڕاستە!]. هاتنەخواره‌وه‌Ù‰ نرخى نەوت، دیسان هۆیەکى سەرەکییە بۆ کەڵەکەبوونى قەرز Ùˆ Ù‚Û†ÚµÛ• لەسەر هەرێمى کوردستان. شتێکى دیکە Ú©Û• سەرچاوەى پێویستە، ئەویش وەرگرتنەوە Ùˆ داڵدەدانى 1,8 ملیۆن ئاوارەى عێراقى Ùˆ پەناهەندەى سوورییە، Ú©Û• پاش پێشڕەوییە سەرەکییەکانى داعش، گەیشتوونەتە هەرێمى کوردستان (دەوروبەرى ٣٠%Ù‰ دانیشتووانى هەرێمى کوردستان دەبن). سەرباریش، خەرجیى خەبات Ùˆ بەرەنگاریى سەربازیى دژى داعش گوشارى لەسەر بوودجەى حکوومەت داناوە(١٦). لەبەر ئەوەى کوردستان قەوارەى دەوڵەتێک نییە، لەوما زەحمەتە قەرز Ùˆ Ù‚Û†ÚµÛ•Ù‰ نێودەوڵەتیى دەست Ú©Û•ÙˆÛŽ. وێڕاى بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش، ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا هاوکاریى ڕاستەوخۆی حکوومەتى هەرێمى کوردستانی کردووە تا مووچەى هێزە چەکدارەکانى خۆى، مووچەى پێشمەرگەى Ù¾ÛŽ بدات.

سەرچاوەکانى ئۆپۆزیسیۆن، بە هەر حاڵ پێیان وایە Ú©Û• قەیرانى ئابوورى Ùˆ دارایى، بە شێوەیەکى سەرەکى Ù„Û• نادیاریى چارەنووسى داهاتەکانى نەوتەوەیە؛ Ú©Û• ئەوەیش قامکڕاکێشانە بۆ تۆمەتەکانى گەندەڵى(١٧). حکوومەتى هەرێمى کوردستان Ù‡Û•ÙˆÚµ Ùˆ تەقەڵڵاى داوە Ú©Û• هەندێ ڕیفۆرمى ئابوورى Ù„Û• هەرێمەکەدا بکا. Ù„Û• کاتێکدا ژمارەى کارمەندانى Ù„Û•  کەرتى گشتى Ú©Û•Ù… نەکردووەتەوە، مووچەکانیانى Ú©Û•Ù… کردووەتەوە. هەروا دابەزینى نرخى نەوت، بەکار هاتووە بۆ دەسکردن بە لابردنى یارمەتیى دارایى  بۆ گازۆلین و، پلانى داناوە Ú©Û• بە پارەى بانکى نێودەوڵەتى، ژێرخانى کارەبایى چا بکاتەوە(١٨).

ڕەهەندى هێزەکانى ئاسایش

هاوپێوەند بە کۆدەنگیى سیاسى Ú©Û• پێویستە بۆ بیناکردنى دامودەزگه‌Ù‰ هاوبەشى گشتى، ڕێکخستن Ùˆ کاراكردنى هێزەکانى ئاسایش. لەناو هەرێمدا، ئەرکى چەند ئاژانسێکە کۆنترۆڵى نیزامى گشتى بکەن و، ئاسایشی وڵات دابین بکەن. Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ ئەو ئاژانسەدا، هێزەکانى پێشمەرگە، زێرەڤانى (جۆرێکى جاندرمەیە)ØŒ پۆلیس، ئاسایش، هێزى فریاكه‌وتن Ùˆ ئامادە، هێزەکانى دژه‌تیرۆر Ù‡Û•Ù†(١٩). هەر دوو حزبى سیاسیى کۆنەکار (پارتى Ùˆ یەکێتى)ØŒ پێشتر هەر یەکەیان هێزى چەکدارى خۆى هەبووە؛ ئێستایش هێزى ئاسایشى بەهێزی خۆیان هەیە.  Ù‡Û•Ø±ÙˆØ§ هەموو هێزەکانى پێشمەرگە Ù„Û• بارى فەرمییەوە لەژێر فەرماندەییى ئەنجومەنى سەرۆکایەتى Ùˆ وەزیرى پێشمەرگەدان و، ماددەى ١٢١ى دەستوورى عێراق Ùˆ یاساکانى هەرێمى کوردستانیش، تەنیا Ú•ÛŽÚ¯Û• بە بوونى یەک هێزى یەکگرتوو دەدەن ÙˆÛ•Ú© هێزى پاسەوانى هەرێم (سوپاى پێشمەرگە)ØŒ Ú©Û•Ú†Ù‰ ئەو دوو هێزانەى ئاسایش بەجیا لەژێر فەرماندەییى پارتى Ùˆ یەکێتیدان. لەوەیش زێتر، خەڵکێکى زۆرى مەدەنى Ù„Û• ماڵە خۆیاندا چەکوچۆڵیان هەیە، ئەمە سەربارى نەبوونى کۆنترۆڵى تەواوى حکوومەتى هەرێمى کوردستان بەسەر ڕەهەندى ئاسایش Ùˆ ئەمن Ùˆ ئەمانەتدا. بەپێى مەزەندەیەکى ساڵى ٢٠٠٩، یەکێتى (٤٢٠٠٠) پێشمەرگەى هەبووە Ùˆ پارتییش (٥٤٧٠٠) پێشمەرگە و، (٣٠٠٠٠) پێشمەرگەى پێشووى پارتى، گوێزراونەتەوە بۆ ناو هێزى زێرەڤانى Ú©Û•  خراونەتە ژێر فەرمانى وەزارەتى ناوخۆى عێراقەوە(٢٠) [باوەڕ ناکەم هیچ هێزێکى زێرەڤانى، یان غەیرە زێرەڤانى لەژێر فەرماندەییى هیچ وەزارەتێکى عێراقیدا بێ!].

ئەمڕۆ، هێزى پێشمەرگە، بە یەدەکیشەوە، مەزەندە دەکرێ Ù„Û• نێوان ١٥٠-٢٠٠ هەزار جەنگاوەرێک ببێ(٢١) و، دەبوایە بەیاسایی Ù„Û• لایەن حکوومەتى هەرێمى کوردستان Ùˆ بەغداوە دارایى بۆ ئەو هێزە دابین بکرابایە، Ù„ÛŽ بوودجەى پێشمەرگە بووەتە بابەتێکى کێشەلەسەرى نێوان ئەم دوو سەرچاوەیە و، پێدانى مووچە بە پێشمەرگە بابەتێکى دانوستاندنى هەرێمە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەغدادا. جه‌Ù†Ú¯ دژى داعش، هەندێ خاڵى لاوازى پێشمەرگەى نیشان دا(٢٢). پڕچەککردن Ùˆ کاراییى پێشمەرگە Ù„Û• چەند ڕوویه‌Ú©Û•ÙˆÛ• پشت بە وڵاتانى ڕۆژاوایى دەبەستێ، Ú©Û• لەوەتەى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ داعش هەڵایساوە پشتەوانى Ù„Û• پێشمەرگە دەکەن، چونکە چەکەکان پێشتر هى یەکێتیى سۆڤیەت Ùˆ یۆگسلاڤیا بوون Ùˆ تا ڕاددەیەکى زۆر، بێکەڵک Ùˆ لەکار کەوتبوون(٢٣). Ù„Û• لایەکى دیکەوە، جه‌Ù†Ú¯Ù‰ داعش، بووە مایەى ئەوە Ú©Û• پێشمەرگە ببێتە هاوپەیمانێکى گرنگى هاوپەیمانێتیی نێودەوڵەتیى دژى دەوڵەتى ئیسلامى. کارایى Ùˆ دەستوبردى هێزەکانى پێشمەرگە Ù„Û• لایەن چەندین شارەزاوە، تاقی کراونەتەوە. ÙˆÛŽÙ†Û•Ù‰ باو Ùˆ زاڵ Ù„Û• میدیادا، ئەوەیە Ú©Û• سوپاى کوردى زۆر دەستوەشێن Ùˆ بەکارە؛ ئەمەیش دەرەنجامى سەرکەوتنگەلێکى ڕاستەقینەیە دژى داعش، بەڵکە ئەنجامى هەڵمەتێکى سەرکەوتووانەى پێوەندیى گشتی Ùˆ درەوشانەوەى "شەڕڤان"Û• ئافرەتەکانە. بە هەر حاڵ، زۆر Ù„Û•Ùˆ سەرکەوتنانە Ù„Û• سووریا ڕوویان داوە Ùˆ Ù„Û• لایەن لقە سوورییەکەى Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û•ÙˆÛ• (یەپەگە)ØŒ Ù†Û•Ú© هەر Ù„Û• لایەن پێشمەرگەکانى کوردى عێراقەوە تۆمار كراون. هێزە چەکدارەکانى حکوومەتى هەرێمى کوردستان تا ڕاددەیەکى زۆر پشتیان بە پشتگیریى ڕۆژاوا بەستووە و، ئەگەر ئەوە نەبوایە بەزەحمەت پێشمەرگە دەیتوانی ئیرادەى خۆى Ù„Û• مەیدانى جه‌نگدا بسەپێنێ. 

شەرعییەت و پشتیوانیى نێودەوڵەتى:

سەربەخۆییى هەرێمى کوردنشین هاوبەندییەکى نزیکى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پشتەوانیى بیانى Ùˆ شەرعییەتى نێودەوڵەتییەوە هەیە و، لەسەرینى ئەمەیشەوە بە بەرژەوەندیى هێزە هەرێمایەتى Ùˆ نێودەوڵەتییەکانەوە بەندە، Ú©Û•  Ù†Û•Ú© هەر کۆسپى بۆ دروست نەکەن، بەڵکوو یارمەتیى بدەن. ئەو هەرێمە کوردنشینە، کەوتووەتە ناو وڵاتێکى هەلاهەلاى جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ Ù„Û• ناوچەیەکى پڕبایەخى ئابوورى Ùˆ جیۆپۆلیتیکیدایە Ùˆ چارەنووسى کوردستانى عێراق زۆر گرنگە بۆ: هەر یەک Ù„Û• ئێران Ùˆ تورکیا، بۆ دەوڵەتە سەرەکییە عەرەبییەکانى ÙˆÛ•Ú© عه‌رەبستانى سعوودى، هەروا بۆ دەوڵەتە زلهێزەکانیش. حاڵى حازر ٣٤ کونسڵگەریى بیانى Ù„Û• هەولێر هەن، بە نوێنەرانى هەموو هێزە سەرەکییەکانى دنیایشەوە(٢٤).

هێزە هەرێمایەتییەکان کەڵکیان Ù„Û• دابەشبەندیى ناو هەرێمى کوردنشین وەرگرتووە. Ù„Û• کاتێکدا یەکێتى بۆ ماوەى چەندین ساڵە Ù„Û• لایەن ئێرانەوە پشتى دەگیرێ،  ئەوا پارتى، حکوومەتى هەرێمى کوردستان بەرەو پێوەندییەکى بەهێز Ù„Û•Ú¯Û•Úµ تورکیادا ڕادەکێشێ. ÙˆÛ•Ú© هاوپەیمانێکى گرنگى سەرۆکى تورکیا، ڕەجەب تەییب ئەردۆغان، هەردووکیان (پارتى Ùˆ تورکیا) Ù„Û• بەرەنگاربوونەوەى پەکەکەدا Ùˆ ÙˆÛ•Ú© بەشێک Ù„Û• Ù‡Û•ÙˆÚµÙ‰ تورکیا بۆ پشتەوشارکردنەوەى نفووزى ئێران Ù„Û• عێراق، بارزانى Ù„Û•Ùˆ ساڵانەدا چەندین کۆبوونەوەى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سەرکردەکانى تورکیادا کردووە. جگە Ù„Û• لایەنى ئابووریى پەیوەندییەكانى هه‌ر دوو لا، پشتەوانیى تورکیا Ù„Û• پێڤاژۆى هەرێمایەتیدا بۆ حکوومەتى هەرێمى کوردستان گرنگە. بۆ ئەردۆغان،  لەودیوى هەمەچەشنەکردنى سەرچاوەکانى وزەى تورکى، ئەم هاوپەیمانێتییە ڕێگەیەکە بۆ خۆنیشاندان، Ú©Û• ئەو بەگشتى دژى کورد نییە بەڵکوو تەنیا دژى پەکەکەیە. Ù„Û• ٢٠١٠دا، ئانكارا كونسڵگەریى خۆى Ù„Û• هەولێر کردەوە و، دانوستانیش لەبارەى کردنەوەى نوێنەرایەتیى حکوومەتى هەرێمى کوردستان Ù„Û• ئانكارا Ù„Û• ئارادایە(٢٥). Ù„Û• شوباتى ٢٠١٧دا، Ù„Û• ماوەى سەردانى بارزانى بۆ ئانكارا Ùˆ Ù„Û• چەندین بۆنەى دیکەیشدا ئاڵاى کوردستان Ù„Û• نزیک هەر دوو ئاڵاى تورکیا Ùˆ عێراقدا هەڵکراوە و، هەنگاوێک Ú©Û• بووە مایەى ڕەخنەى حزبى بزووتنەوەى نەتەوایەتى (Ù…Û•Ù‡Û•Ù¾Û•)Ø› Ù„ÛŽ حزبى حوکمڕان بەرگریى Ù„ÛŽ کرد(٢٦). ئەم پێوەندییە بە شێوەیەکى ناهاوسەنگ دەمێنێتەوە، Ù„Û• کاتێکدا بۆ هەولێر پێوەندییەکى گرنگ Ùˆ ژیانییه‌ØŒ بەڵام بۆ ئانكارا لاوەکییە(٢٧).

سەربارى ئەوەیش، تەشەنەکردنى Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ Ø´Û•Ú• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کەمینەى کوردى ناو تورکیا، جۆرێ Ù„Û• گوشار دەخاتە سەر پێوەندییەکانى تورکیا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەتى هەرێمى کوردستاندا. ئێرانى دراوسێى هەرێمى کوردستان، زێتر Ù„Û• ئانكارا، هەڵوێستێکى دژبەرانەى دەرهەق سەربەخۆییى کورد هەیە. ڕاستییه‌كه‌ی، ئێران Ù„Û•ÙˆÛ• دەترسێ  Ú•Û•ÙˆØªÙ‰ سەربەخۆخوازى لەناو کوردەکان Ùˆ کەمینەکانى خۆیدا بڵاو بێتەوە Ùˆ بەهێز ببێ. Ù„Û• دیسێمبەرى ٢٠١٦دا، تۆمەتى بەرپرسیارێتى خرایە پاڵ "سوپاى پاسداران" Ù„Û•Ùˆ دوو بۆمبەى Ù„Û• ئۆفیسەکانى حدکا Ù„Û• هەولێر دانرابووەوە [مەبەست تەقینەوەکەى بەردەم بنکەى حزبى دیموکراتى کوردستانە Ù„Û• کۆیە](٢٨). هەروا تاران لەوەیش دەترسێ Ú©Û• دۆزى کورد ÙˆÛ•Ú© ئامرازێک Ù„Û• لایەن ڕکابەرەکانییەوە، لەوانە عه‌رەبستانى سعوودى، بەکار بهێندرێ. چەند کاربەدەستێکى ئێرانى داوایان کرد عه‌رەبستانى سعوودى نوێنەرایەتیى دیپلۆماتیى خۆى Ù„Û• هەولێر بکێشێتەوە Ú©Û• Ù„Û• شوباتى ٢٠١٦دا Ù„Û• هەولێر کراوەتەوە(٢٩). ئەمەیش بۆ خۆى پارادۆکسێکە؛ Ù„Û• کاتێکدا ئێران دوو کونسڵگەریى Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا هەیه‌ (Ù„Û• هەولێر Ùˆ Ù„Û• سلێمانى). Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا، فەرماندەیەکى پلەبەرزى ئێرانى داوای کرد عەرەبستانى سعوودى، هەولێر بەجێ بهێڵی، چونکە بوونیان، ناوچەکە ناجێگیر دەکا(٣٠). هەروا ئێرانییەکان لەوەیش نیگەرانن Ú©Û• تورکیا لەوان زێتر قازانج Ù„Û• هەرێمى کوردستان دەکا..

به‌له‌به‌رچاوگرتنى ئەمە، ئێران پشتەوانیى خۆی بۆ یەکێتى زیاد کردووە(٣١). وێدەچێ ئێران بەئاشکرا Ùˆ بەڕوونى دژى سەربەخۆییى هەرێمى کوردنشین بێ بە سەرکردایەتیى بارزانى، Ú©Û• بە لاى تارانەوە Ù‡ÛŽÚµÙ‰ سوورە. Ù„ÛŽ هێشتا ڕوون نییە Ú©Û• داخوا ئێران هێزى سەربازى به‌كارده‌Ù‡ÛŽÙ†ÛŽ بۆ ڕێگەگرتن Ù„Û• خولیاى کورد بۆ سەربەخۆیى (بەتایبەتى ئەگەر دەوڵەتێکى واى کوردى، پشتەوانیى ئەمریکا بۆ خۆى بەدەست بهێنێ)ØŒ Ù„ÛŽ مسۆگەر ئێران کار Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÙ‰ زێتر بۆ کز Ùˆ لاوازکردنى قەوارەیەکى وەها دەدا(٣٢). ئەمریکا دژایەتیى سەربەخۆییى کوردى کردووە بەتایبەتى لەدواى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ ٢٠٠٣ەوە، چونکە بەپێویستى دەزانێ سنوورەکانى عێراق ÙˆÛ•Ú© خۆیان بمێننەوە Ùˆ دەستیان Ù„ÛŽ نەدرێ.

بە هەر حاڵ، کاتێ Ú©Û• ناسەقامگیرى Ù„Û• عێراق بەردەوام دەبێ Ùˆ بەرەو خراتر دەچێ، لەناو ئەمریکا دەنگى وا بەرز دەبێتەوە Ú©Û• ئەمریکا بە سیاسەتەکانى خۆیدا بچێتەوە. زۆر خویایە Ú©Û• دەوڵەتى کوردى دەبێتە ئەکتەرێکى دۆستى ئەمریکا و، ئەگەر ئەمریکا بڕیار بدا  Ùˆ  گەرەنتیى پاراستنى Ù¾ÛŽ بدا ئەوا  Ø¦ÛŽØ±Ø§Ù†ÛŒØ´ ناوێرێ بە هێزى سەربازی توخنى ئەو قەوارەیە بکەوێ(٣٣). ئێستە ئەمریکا هێزێکى بچووکى Ù„Û• ناوچەکەدا هەیە(٣٤). دژایەتیى ڕووسیا بۆ کورد ئاڵۆزە. Ù„Û• بارى نەریتییەوە، ڕووسیا پێوەندیى دۆستانەى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کورداندا هەبووە Ùˆ یەکێکە Ù„Û•Ùˆ وڵاتانەى Ù„Û• زووێکەوە كونسڵگەریى Ù„Û• هەولێر کردووەتەوە(٣٥). بە هەر حاڵ، مۆسکۆ دژى بڕیارێکى یەکلایه‌نانەى هەولێرە بۆ ڕاگەیاندنى سەربەخۆیى و، پشتیوانى Ù„Û• دەوڵەتێکى سەربەخۆى کورد دەکا Ù„Û• حاڵەتێکدا ئەگەر بە ڕەزاى بەغدا بێ. هەروا ئه‌Ù… هەڵوێسته‌Ù‰ ڕووسیا، پەیوەندیى بە ڕەوشى ناو سووریا Ùˆ عێراقیشەوە هەیە، چونكه‌ Ù„Û• دیمەشق Ùˆ له‌ تاران پێشوازیى له‌ جیابوونەوەى کورد Ù„Û• دەوڵەتى عێراق ناکرێ. لەوانەیە هەڵویستى ئەو دوو دەوڵەتە کار Ù„Û• مۆسکۆیش بکا.

Ù„Û• لایەکى دیکەوە، دیار نییە دەوڵەتێکى کوردیى پرو- ڕۆژاوایى، بە قازانجى ڕووسیایە یان نا. Ù„Û• کاتێکدا پشتەوانیى ئیسڕائیل Ù„Û• سەربەخۆییى کورد، وێناچێ بە شێوەیەکى بەرچاو حیساباتەکانى کورد بگۆڕێ؛ خویایە Ú©Û• ئۆرشەلێم بەتەواوى دەوڵەتێکى سەربەخۆى کورد بە قازانجى خۆى دەزانێ. Ù„Û• حوزەیرانى  ٢٠١٤دا، سەرۆکوەزیرانى ئیسڕائیل، بنیامین نەتەنیاهۆ، پشتەوانیى خۆى بۆ دەوڵەتێکى سەربەخۆى کوردى Ù„Û• باکوورى عێراق ڕاگەیاند Ùˆ گوتی: "کوردەکان شایانى ئەوەن(٣٦)." هەمان مانگ، سەرۆک باراک ئۆباما Ù„Û• کاتێکدا چاوى بە سەرۆک شیمۆن پێرێز کەوت، لەبەر ڕۆشناییى ڕەوش Ùˆ بارى ناو عێراق لەبارەى دەوڵەتێکى کوردییەوە دوان(٣٧)Ø› Ù„Û• کاتێکدا هەندێ ڕاپۆرت کڕینى نەوتى کوردستانیان Ù„Û• لایەن ئیسڕائیلەوە گەورە کردەوە. کۆمپانیاکانى ئیسڕائیل ئاسانکارییان بۆ هەناردنەدەره‌وه‌Ù‰ نەوت Ù„Û• ناوچەکە کرد Ùˆ گوێیان بە ڕێگرییەکانى بەغدا نەدا، چونکە ئیسڕائیل هیچ پێوەندییەکى دیپلۆماتیى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراقدا نییە(٣٨). Ù„Û• کانوونى دووەمى ٢٠١٦دا، وەزیرى دادى ئیسڕائیل، "ئایلەت شاکید"یش هەستى ئەرێنیى خۆى دەرهەق بە کوردان دەربڕى Ùˆ گوتی: "کاتى هاتووە یارمەتییان بدەین" Ùˆ "خەڵکى کورد شەریکێکى گەلى ئیسڕائیلە(٣٩)."

كەواتە Ùˆ دەردەکەوێ، سەرهەڵدانى داعش Ùˆ خەبات بۆ تێکشکاندنى، ڕەوشێکى هێناوەتە ئاراوە Ú©Û• کوردەکان سەرنجێکى زۆرى نێودەوڵەتيان بۆ خۆ راكيشاوه‌ Ùˆ به‌به‌رفراوانى ددان بە دەسکەوت Ùˆ مافەکانیاندا بهێندرێ؛ Ù„Û•Ù… ڕێگەیەوە هەستێکى تەواو پۆزەتیڤیان Ù¾ÛŽÚ© هێناوە (بە لانى Ú©Û•Ù…Û•ÙˆÛ• له‌ناو ڕاى گشتى وڵاتانى ڕۆژاوادا) دەرهەق بە سەربەخۆییى لەگینەى کورد. لەوەیش زێتر، بە تێپەڕبوونى کات بەسەر هەڵبژاردنى دۆناڵد ترامپدا، Ú©Û• وێدەچێ درێژە بە سیاسەتەکانى Ù¾ÛŽØ´Û• خۆى نەدا، لەوانەیە پێداگریى ئەمریکا لەسەر مانەوەى عێراق بەیەکگرتوویى، ÙˆÛ•Ú© خۆى Ù†Û•Ù…ÛŽÙ†ÛŽ. هاوپەیمانێتیی بارزانى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ تورکیادا ماوەیەکە بەردەوامە؛ وێدەچێ ئاریشە زیادبووەکانى تورکیا Ù„Û• ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستدا ئەم هاوپەیمانێتییە نەخه‌Ù†Û• بەر مەترسى Ùˆ بەردەوام ببن، مادامەکێ سەیرى پەیوەندییەکە وا دەکرێ Ú©Û• بەرهەمى Ù„Û• بوارى وزە Ùˆ Ù„Û• ململانێ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پەکەکەدا دەبێ.

 

دەرەنجام

وه‌Ùƒ چەند دەوڵەتێکى دیکەیش، Ù¾ÛŽ دەچێ هەرێمى کوردستان نەتوانێ ئافەرینى هەندێ ئەکتەرى ناوچەکە بەدەست بهێنی ئەگەر سەربەخۆیى ڕابگەیەنێ و، لەوانەیە هاتنەئاراى کوردستان ÙˆÛ•Ú© دەوڵەتێک ئاوقەراى جه‌Ù†Ú¯ بێ. لێرەوە، سەرکردایەتییەکى ئازا Ùˆ بەهێز بۆ هەرێمى کوردستان زۆر گرنگە. دەوڵەتێکى نوێ Ú©Û• Ù„Û• بارى پێکهاتندابێ، پێویستیى بە لانى کەمى شەرعییەتى نێودەوڵەتى هەیە تا بتوانێ سەربەخۆ بێ و، ÙˆÛ•Ú© Anaid Ù¾ÛŽÛŒ وایە ئەو شتەى سەرسووڕهێنە Ù„Û•Ù… ڕۆژانەدا، نەبوونى کاردانەوەیەکى توندە Ù„Û• بەرانبەر ئەو ئاخاوتنانەى Ú©Û• لەبارەى سەربەخۆییى ڕێتێچووى کوردییەوە دێنە کردن؛ بەو مانایەى Ú©Û• "Ù‡Û•Ù… هەرێمەکە Ùˆ Ù‡Û•Ù… جیهان وردە وردە زێتر ڕێزیان بۆ کوردستانێکى سەربەخۆ هەیە(٤٠)."

دابەشبوونى سیاسى، ئاریشەیەکى خاوکەرەوەیە لە هەرێمى کوردستاندا و هەموو ئەو پرسانەى لەم وتارەدا هێنرانە بەرباس، ئاسان نییە بێنە چارەسەرکردن. لەوانەیە ئەو جۆش و خرۆشە سەرەتایییەى دواى سەربەخۆیى دێتە ئاراوە، لە چەند مانگى بەراییدا، تا ڕاددەیەک چڕوپڕیى ئەو تەحەددییە سووک بکەن و، ئەگەرى سەرهەڵدانەوەى زوو بە زوویش هەیە.

پرسى یەکخستنەوەى هێزەکانى پێشمەرگە Ù„Û• ئەجێنداى کوردەکانى عێراق بۆ ماوەى نزیکەى سێ دەیەیە Ù„Û• ئارادایە و، خویایە Ú©Û• چەند هەنگاوێکى سەرەکى بۆ ئەم مەبەستە هەڵێنراونەتەوە، بەڵام بەس نین. بۆ ئەوەى ستاتۆى دەوڵەت بەدەست بهێنێ، لەوانەیە ÙˆÛ•Ú© کەناڵێک بۆ بەرەوپێشبردنى ئەم ئامانجە خێراتر ببێ. هەندێ Ù„Û• گرفتە نوێیە ئابوورییەکانى حکوومەتى هەرێمى کوردستان لەوانەیە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سەربەخۆییشدا درێژ ببنەوە Ùˆ بمێنن Ùˆ هاوسەفەرى سەربەخۆیى بن (بۆ نموونە ژمارەى هەڵاوساوى کارمەندان Ù„Û• کەرتى گشتى Ùˆ خەرجیى ئابووریى ئاوارە Ùˆ پەناهەندەکانى ناوچەکە). بە هەر حاڵ، هەندێ Ù„Û•  ئاستەنگ Ùˆ Ú©ÛŽØ´Û• ئابوورییەکان، بەئاسانتر دەکرێ دەستیان پێدا بهێنرێتەوە ئەگەر هەرێمى کوردنشین سەربەخۆیى بەدەست بهێنێ Ùˆ سکەى خۆى هەبێ Ùˆ کۆنترۆڵى Ú•ÛŽÚ˜Û•Ù‰ گۆڕینەوە بکا Ùˆ قەرز Ùˆ Ù‚Û†ÚµÛ•Ù‰ بۆ سازکردنى دەوڵەت دەست Ú©Û•ÙˆÛŽ. پشتەوانیى بیانى بۆ سەربەخۆیى، بە لایەنى زۆرەوە بێ ژاوەژاو دەبێ، چاوەڕوان ناکرێ Ú† تورکیا Ùˆ Ú† ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا چرایەکى سەوز بۆ حکوومەتى هەرێمى کوردستان Ù¾ÛŽ بکەن، Ù„ÛŽ سەربەخۆیى بەدەست دێ ئەگەر تیشکى سوور بۆ بارزانى Ù‡Û•ÚµÙ†Û•Ú©Û•Ù†. وا گریمانە دەکرێ Ú©Û• ئێران ÙˆÛ•Ú© نەیارێکى تاسەرى سەربەخۆییى کورد بمینێتەوە و، ئەگەر پەلامارى ئەم قەوارە نوێیەیش نەدا، Ù‡Û•ÙˆÚµ بدا پێوەندییەکانى بە "یەکێتی"یەوە بەهێز بکا Ú©Û• ÙˆÛ•Ú© لایەنێکى پەرتکار Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ ئەو دەوڵەتە نوێیەدا کارى خۆى بکا.

دەوڵەتێکى سەربەخۆى کوردى زۆر گرفتى هەن کە دەبێ مامەڵەیان لەتەکدا بکا؛ تا ڕاددەیەکى زۆر پشت بە تورکیا و ئەمریکا بۆ دوورخستنەوە و ترساندنى ئێران لە خۆى دەبەستێ. لەگەڵ هەموو ئەمانەیشدا تەرازوو بەپارێزەوە بە لاى سەربەخۆییدا دادەگەڕێ و لەنگ دەبێ.

 

Notes

1 Seth J. Frantzman, “2016: The Year Kurdistan Finally Breaks From Iraq?”

National Interest, February 26, 2016.

2 Sara Salahaddin Mustafa and Sardar Aziz, “Turkey and Iraqi Kurdistan

Federal Region: Bonds of Friendship,” in Iraqi Kurdistan in Middle Eastern

Politics, ed. Alex Danilovich (London and New York: Routledge, 2017), p. 151.

3 Ofra Bengio, The Kurds of Iraq: Building a State Within A State (London:

Boulder, 2012), pp. 224, 298.

4 For elaboration, see Ryan D. Griffiths, “Kurdistan Independence and the

International System of Sovereign States,” in Iraqi Kurdistan in Middle Eastern

Politics, pp. 120-31.

5 “Masoud Barzani: Independent Kurdistan is Loyal Response to Peshmerga

Sacrifices,” Rudaw, March 5, 2017.

6 “Fact Sheet: About the Kurdistan Regional Government,” Kurdistan

Regional Government website, http://cabinet.gov.krd/p/p.

aspx?l=12&p=180.

7 “The Kurdish Language,” Kurdistan Regional Government website, http://

cabinet.gov.krd/p/p.aspx?l=12&p=215.

8 David McDowall, A Modern History of the Kurds (London: I. B. Tauris, 2007),

p. 297.

9 Mohammed A. Salih, “Iraqi Kurds in Limbo over President’s Fate,” al-Jazeera,

August 18, 2015.

10 Nigel A. Greaves, “Rebels Without a Cause? A Historicist Analysis of Iraqi

Kurdistan’s Current Political and Economic Development and Prospects for

Independence,” in Iraqi Kurdistan in Middle Eastern Politics, p. 65.

11 The parliament has 111 representatives, but 11 are reserved for minorities.

12 Ofra Bengio, The Kurds in a Volatile Middle East (Ramat Gan: Begin-Sadat

Center for Strategic Studies, 2017), p. 14.

13 As quoted in Francis Owtram, “Oil, the Kurds and the Drive for

Independence: An Ace in the Hole or Joker in the Pack,” in Iraqi Kurdistan in

Middle Eastern Politics, p. 99.

14 Michael Rubin, Kurdistan Rising? Considerations for Kurds, Their Neighbors, and

the Region (American Enterprise Institute, 2016), p. 68.

15 Kenneth M. Pollack, “Iraqi Situation Report, Part III: Kurdistan,” Markaz,

March 30, 2016, https://www.brookings.edu/blog/markaz/2016/03/30/iraqsituation-

report-part-iii-kurdistan/.

16 “Iraqi Kurdistan Government Behind on Salaries for over 1.3 Million

Employees,” Ekurd Daily, November 10, 2015.

17 Ibrahim Abbas, “The Real Reason Behind Unpaid Salaries in the Kurdistan

Region,” NRT September, 14, 2016; Mustafa Saadoun, “KRG Speaker:

Independent Kurdish State Complex Issue,” al-Monitor, January 15, 2017.

18 Pollack, “Iraqi Situation Report, Part III: Kurdistan.”

19 “Fact Sheet: About the Kurdistan Regional Government.”

 

20 “Iraqi Kurdistan Regional Guard Forces (Peshmerga), Global Security Website,

http://www.globalsecurity.org/military/world/para/peshmerga.htm.

21 Raja Abulrahim, “Are Iraq Renowned Peshmerga Fighters Any Match for

Islamic State?” Los Angeles Times, October 9, 2014; “Outgunned and Untested

for Years, Kurdish Peshmerga Struggle,” Reuters, August 13, 2014.

22 Ibid.

23 Pollack, “Iraq Situation Report, Part 3: Kurdistan.”

24 “Three More Countries to Open Consulates in Erbil: Official,” Basnews,

January 4, 2017.

25 “KRG to Open Representation Office in Turkey,” Basnews, November 23,

2016.

26 “AKP, MHP in Row Over Iraqi Kurdistan Government Flag,” Hurriyet Daily

News, February 28, 2017.

27 Denise Natali, “Turkey’s Kurdish Cards,” Foreign Policy, September 12, 2011.

28 “Twin Bomb Attack Strikes Office of Iranian Kurdish Party, at Least 7

Killed,” ARANews, December 21, 2016.

29 “Iranian Commander Warns that the Saudi Arabia Consulate Should Leave

Erbil,” Rudaw, January 15, 2017.

30 Ibid.

31 Mohammad Salih Mustafa, “Iran’s Role in the Kurdistan Region,” al-Jazeera

Centre for Studies Report, April 20, 2016, http://studies.aljazeera.net/en/

reports/2016/04/160420105055207.html.

32 Ofra Bengio, “What can Make or Break a Kurdish State,” Tel Aviv Notes,

January 10, 2017.

33 Paula Pineda, “The Kurdish Issue on the USA Foreign Policy Agenda,” in

Iraqi Kurdistan in Middle Eastern Politics, p. 175.

34 Trudy Rubin, “Time for Kurdish Independence,” Inquirer Daily News, March

23, 2017.

35 Vitaly Naumkin, “Russia’s Kurdish Dilemma,” al-Monitor, January 26, 2014.

36 Barak Ravid, “Netanyahu Calls for Kurdish Independence from Iraq,”

Haaretz, June 30, 2014.

37 Chemi Shalev, “Peres’ Parting Tip to Obama on Middle East: Stick with Your

Friends, Warts and All,” Haaretz, June 25, 2014.

38 Eliyahu Kamisher, “How the KRG Quasi-State Built an Independent Oil

Industry,” Iqtisadi, 6, no. 1, January 27, 2016.

39 “Justice Minister Calls for an Independent Kurdistan,” Times of Israel,

January 20, 2016.

40 Anwar Anaid, “Learning from History: Kurdish Nationalism and State-

Building Efforts,” in Iraqi Kurdistan in Middle Eastern Politics, p. 30

سەرچاوە:

http://www.css.ethz

 

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون