PÊNÛS
 
ڕەهەندی ستراتیژیی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان Ùˆ مووسڵ 
     2016-11-16
عه‌بدوڵڕه‌حمان كه‌ریم ده‌روێش

ڕەهەندی ستراتیژیی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و مووسڵ

Ù„Û• Ú•Û†Ú˜ÛŒ شەممە (Ù¥/١١/٢٠١٦)دا، "Ù¾Û•Ù†ÛŽÙ„"ÛŽÚ© Ù„Û• خانەی هزریی کوردستان بە ناوی "مووسڵ؛ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ دەرفەتەکان" بۆ به‌ڕێزان د. حیسامەددین عەلى گلى، Ø³Û•Ø±Û†Ú©Ù‰ بەشى زانستە سیاسییەکان، زانکۆى سەلاحەددین، ئاسۆ کەریم، ئەندامی پێشووی پەرلەمانی کوردستان، دکتۆر بڕیار شێرکۆ بابان، Ù¾Ø±Û†ÙÙŠØ³Û†Ø±ÛŒ یاریدەدەر، Ø²Ø§Ù†Ú©Û†ÛŒ سەلاحەددین، په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم، مامۆستای زانسته‌ سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌لاحه‌ددین و، عەبدولڕەحمان كەريم دەروێش، Ù…امۆستای زانستە سیاسییەكان، زانكۆی سەلاحەددین Ú•ÛŽÚ© خرا.

ئەمە بەشێکە Ù„Û•Ùˆ گوتارەی Ú©Û• "عەبدولڕەحمان كەریم دەروێش" Ù„Û• "Ù¾Û•Ù†ÛŽÙ„"Ù‡‌کەدا Ùˆ لەژێر ناوی "ڕەهەندی ستراتیژیی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان Ùˆ مووسڵ" پیشکەشی کرد.

 

عەبدولڕەحمان كەریم دەروێش:

"ڕەهەندی ستراتیژیی پەیوەندییەكانی هەرێمی كوردستان Ùˆ مووسڵ، لەسەر داهاتووی هەرێمی كوردستان Ùˆ مووسڵ كاریگەر Ùˆ چارەنووسسازن، بەڵام كاریگەرییەكانی لەسەر هەرێمی كوردستان زۆر زیاترە، بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی كاریگەریی ستراتیژی مووسڵ لەسەر هەرێمی كوردستان زۆر زیاترە Ù„Û• كاریگەریی هەرێمی كورستان لەسەر مووسڵ. ئەم لێكۆڵینەوەیە تایبەت بوو به‌ دەرخستن Ùˆ ناساندنی ڕەهەندی ستراتیژیی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان Ùˆ مووسڵ و، بە تەنیا Ù„Û• ئاراستەی جێوسەربازی Ùˆ ئەمنی؛ بەو ئاواتەی دەرفەت بۆ خستنەڕووی ئاراستەی جیوئابووری Ùˆ جێوكەلتووری Ù„Û• داهاتوویەكی نزیكدا، بڕەخسێنێ.

یەكەم: نەینەوا و كوردستانی باشوور

نەینەوا یان ویلایەتی مووسڵ، یەكەیەكی جیۆستراتیژیی دیاریكراوە و، سنوورەكانی، زۆربەی هەرە زۆری كوردستانی عێراق دەگرێتەوە ÙƒÛ• ناسراویشە بە كوردستانی باشوور. یەم یەكەیە Ù„Û• ماوەی چاخی ÙƒÛ†Ù†Û•ÙˆÛ• لەسەر دەستی گۆتیامەكان Ùˆ ئاشوورییەكان گەڵاڵە بووە. Ù„Û• سەره‌تا كەركووك Ùˆ دواتر هەولێر، پایتەختی ئەم یەكەیە بوون. Ù„Û• سەردەمی (ئاشووری نوێ)[i]ØŒ پایتەختەكە Ù„Û• هەولێرەوە گوازرایەوە بۆ خۆراوای دیجلە. سەرەتا Ù„Û• شەرگاتی ئێستا، دواتر بۆ مووسڵ، ÙƒÛ• هەر بە نەینەوا ناسرابوو. Ù„Û• هەموو حاڵەتەكاندا حەمرین مەكحول[ii] سنووری باشووری ئەم هەرێمە بوو. ئەم هەرێمە، بە شێوەیەك Ù„Û• شێوەكان، ÙƒÛ•Ù… تا زۆر Ù„Û• مێژوو هەر بەردەوام بوو تاوەكوو Ù„Û• لایەن عوسمانییەكانەوە بە ناو ویلایەتی مووسڵ ناسرا، هەر ئەوانیش بە لكاندنی هەندێ ناوچەی ڕۆژهەڵات ÙˆÛ•Ùƒ بابان Ùˆ كەركووك بۆ سەر ویلایەتی بەغداد، ئەم ویلایەتەیان دابه‌Ø´ كرد، بەڵام دواتر گەڕاندیانەوە بۆ مووسڵ. بریتانییەكان بە پشتبەستن بە گرنگیی جیۆستراتیژیی ئەم ناوچەیە، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ فەرەنسییەكان Ùˆ عوسمانییەكان، دواتر كەمالییەكان، ململانێیەكی زۆریان كرد بۆ ئەوەی دەستی بەسەردا بگرن. Ù„Û• 1925ØŒ ئەم هەوڵانەیان بەپێی چەند مەرجێكی نێودەوڵەتی بۆ مەیسەر بوو. هەر Ù„Û• سەرەتاوە بریتانییەكان كاریان كرد بۆ ئەوەی كوردستان Ùˆ مووسڵ Ù„ÛŽÙƒ جیا بكەنەوە. گەرچی كوردستانییەكان Ù„Û•Ùˆ سەردەمە، كاتێك باسی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستانیان دەكرد، مەبەستیان هەموو خاكی كوردستان بوو، بەڵام بریتانییەكان بۆ جیاكردنەوەی بەشەكانی كوردستان Ù„Û• یەكتری كاری نەشتەرگەرییان دەكرد، تاوەكوو پەرتی بكات. بەمەیش زاراوەی كوردستانی باشوور سەری هەڵدا، دواتریش بە Ù‡Û†ÛŒ لكاندنییه‌ÙˆÛ• بە عێراق، زاراوەكە بوو بە كوردستانی عێراق. بەڵام مووسڵ Ù„Û• سەردەمانێك، ناوی كوردستانی عێراقی ئێستا بوو، ÙˆÛ•Ùƒ Ú†Û†Ù† پێشتر، ناوی نەینەوا بوو، ئێستایش ناوی كوردستانی عێراق، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• بۆ داهاتوو ناوێكی دیكەی هەبێت.

دووەم: بونیادی ستراتیژیی مووسڵ بۆ هەرێمی كوردستان

مووسڵ ÙˆÛ•Ùƒ پارێزگا، ئێستا بریتییە Ù„Û• ناوچەی جەزیرەی مووسڵ، ÙƒÛ• ناوچەكانی خۆراوای ڕووباری دیجلە دەگرێتەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ناوچەكانی دۆڵی دیجەلە. بەفەرمی، ناوی پارێزگای نەینەوایە. گرنگیی ستراتیژیی ڕاستەقینەی پارێزگای نەینەوا، دەگەڕێتەوە بۆ گرنگیی ستراتیژیی ناوچەی جەزیرەی مووسڵ (جەزیرەی نەینەوا). گرینگییەكەیش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ناوچەیەكی بەستنەوە وگرێدانەوەی جیۆسەربازییە. لەسەر ئاستی هەرێمی، چەندین گرێی سەربازیی گرنگی تێدایە. ئەوەی جێگه‌ÛŒ گرنگیپێدانە، ئەو ناوچەیە، دەروازەیە بۆ ناوچەی شاخاوی Ùˆ Ù„Û• هەمان كاتیشدا لەسەر دۆڵی دیجلە كراوەیە؛ بەمەیش ڕاستەوخۆ دەبێتە دەروازە بۆ شاخەكانی كوردستان. بەم پێیەیش، كوردستان نابێت ئەم ناوچەیە پشتگوێ بخات و، دەبێ بونیادێكی سەربازی Ùˆ ئەمنیی پێویست دابمەزرێنێت، تاوەكوو مووسڵ بۆ ئاسایشی نەتەوەییی كوردستان نەبێتە ÙƒÛ•Ù„ÛŽÙ†.

سێیەم: ئیشكالییەتی جیۆسەربازیی جەزیرەی مووسڵ و كاریگەریی لەسەر هەرێمی كوردستان:

مووسڵ ÙƒÛ•Ù„ÛŽÙ†ÛŽÙƒÛŒ جیۆسەربازیی ترسناكی هەیە، ئەویش بۆشاییی ناوچەی جەزیرەی مووسڵە. هەر لەوێیشەوە مەترسی بۆ سەر ناوچەكانی دیكەی كوردستان دەكرێت. بۆیە دەبینرێت مووسڵ، لەسەر هەرەشەكانی باشووری خۆیەوە كراوەیە و، Ù„Û• دەوروبەرێكی كراوەیە. باشترین جۆری بەرگریی سەربازی لەسەر ئەم ناوچەیە، بە هێزی زرێپۆش Ùˆ پیاده‌ÛŒ میكانیكی دەبێت و، پێشتریش هێزەكانی عێراق بە چەند یەكەیەكی سەربازیی زریپۆش ئەم ناوچەیەی كۆنترۆڵ كردبوو، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دامەزراندنی چەند بنكەیەكی ئاسمانی، گرنگترینیان بنكەی سەربازیی ئاسمانیی گەیارەیە.

چوارەم: ئیشكالییەتی دابەشكردنی مووسڵ و كاریگەرییەكانی لەسەر هەرێمی كوردستان:

دابەشكردنی مووسڵ بۆ سەر چەند پارێزگایەك، سەرەڕای سوودەكانی بۆ بونیادی ئێتنی Ùˆ پێشخستنی بونیادی گەشەپێدان Ù„Û• ناوچەكە، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ چەندین قازانجی دیكە، بەڵام هەڕەشەكانی سەر ئاسایشی نەتەوەییی كوردستان ÙƒÛ•Ù… ناكاتەوە. Ù„Û• ڕووی جیۆسەربازییه‌وه‌ هەر دەمێنێتەوە، چونكە Ú†Û•Ù‚ÛŒ هەڕەشەكان Ù„Û• باشووری مووسڵەوە گەڵاڵە دەبن بەتایبەت Ù„Û• ناوچەكانی باشووری شنگال Ùˆ ته‌لەعفەر Ùˆ تل عبتە Ùˆ گەیارە Ùˆ بەعاج و، Ù„Û• ناوەندی مووسڵەوە شەرعییەت Ùˆ ئامادەسازیی لۆجستیی بۆ دابین دەكرێت. بەم هاوكێشە جیۆسەربازییشەوە، زۆر ترسناك دەبێت Ù„Û• داهاتوودا بە Ù‡Û†ÛŒ بوونی ژمارەیەكی زۆری حەشدی شەعبی Ùˆ سوپای عێراقی، Ù„Û• ته‌لەعفەر Ùˆ گەیارە. بۆیە دروستكردنی پارێزگاكانی دەشتی نەینەوا Ùˆ شنگال Ùˆ ته‌لەعفەر، دەبێ هاوكات بێت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پرۆسەی داخڵبوونیان بۆ ناو چوارچێوەی بەرگریی نیشتمانیی كوردستانی. چونكە، تەنیا ئەو كاتە دەتوانرێت هاوكێشەی ستراتیژی بگۆڕدرێت.

پێنجەم: هۆكارە سەرەكییەكانی گرفتی جیۆسەربازیی ناوچەی مووسڵ:

چەندین گرفتی سەربازی Ù„Û•Ù… ناوچەیەدا هەن، كه‌ دەگەڕێنەوە بۆ دوو هۆكاری سەرەكی:

یەكەم: جیاكردنەوەی مووسڵ Ù„Û• ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی دیجلە (مەبەست Ù„Û• هەرێمی)[iii]ØŒ قووڵاییی جیوستراتیژیی سەرەكین بۆ مووسڵ، چونكە ئەمبەر Ùˆ ئەوبەری دیجلە، یەك هەرێمن Ùˆ یەك یەكەی ئۆرگانین، كه‌ بە جیاكردنەوەیان لەیەك، هەردوو لا لاواز دەبنەوە. مووسڵ كرا بە بنكەیەك بۆ لێدانی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ كوردستان و، حكوومەتی عێراق ده‌ستی بە پرۆسەی تەعریب Ùˆ دەركردنی دانیشتووانە ڕەسەنەكەی ئەم ناوچەیەی كرد، بۆیە نەخشەی دیموگرافی بەتەواوەتی گۆڕدرا. گرنگترین میحوەرە ستراتیژییە سەربازییەكانی ئەم ناوچەیە بریتین Ù„Û• میحوەری مووسڵ حەلەب، ÙƒÛ• میحوەرێكە بە درێژاییی نزیك 200 كیلۆمەترە، سێ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سەرەكیی هەیە. یەكێكی تریان Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ مووسڵ ڕەقەیە،  ÙƒÛ• نزیكەی 310 كم درێژییە (ÙƒÛ• ئێستا میحوەری ستراتیژیی داعشە) Ùˆ ئۆپەراسیۆنی هاوپەیمانیی نیودەوڵەتی لەسەر ئەم میحوەرە ئەنجام دەدرێت. هێزەكانی پێشمەرگەی كوردستان لەسەر ئەم میحوەرە زاڵن، بۆیە پێگەیەكی جیۆستراتیژیی گرنگیان هەیە. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیش میحوەری بەغدا مووسڵ هەیە ÙƒÛ•ØŒ دەكرێت Ù„Û• ناوچەی (دەربەندی فەتحەوه)[iv]‌ بەرگری Ù„Û•Ù… میحورە بكرێت. ئەم میحوه‌رەیش نزیكە 410 كیلۆمەترە.

ئەمریكا Ù„Û• 2003ØŒ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هێزی ئاسمانییه‌وه‌ØŒ هێزی بۆ داگیركردنی بنكەی گەیارە Ùˆ هەموو فرۆكەخانەكانی ناوچەكە گواستەوە. دێڤید پترایۆس سەركردایەتیی هێزی ئەمریكیی كرد Ù„Û•Ùˆ ناوچەیە. ئەم ناوچەیە ÙˆÛ•Ùƒ هەموو ناوچەكانی كوردستانی عێراق، بەستراوه‌تەوە بە ناوچەكانی دیكەی هەرێمەكانی تر، بۆیە جۆرێك Ù„Û• ئاڵۆزی Ùˆ بەستراوەییی بە ناوچەكانی دیكەوه‌ دروست كردووە. Ù„Û• كاتی ململانێ Ùˆ گرفت Ù„Û• ناوچەیەكدا، ناوچەكانی دیكە دەگەڕێتەوە. ئێران، بۆ ئەوەی خۆی نزیك بكاتەوە Ùˆ كاریگەریی لەسەر ئەم میحوەرە جیۆسەربازییەی هەبێت، بنكەی سەربازیی "هەمەدان"ÛŒ بۆ ڕووسیا كرده‌وه‌ØŒ تاوەكوو ئەو هێزه‌ ئاسمانییه‌ ستراتیژییه‌ØŒ كاریگەری لەسەر ئەم میحورە دروست بكات.

دووەم: بە شێوەیەكی گشتی، گرفتی جیۆسەربازیی مووسڵ Ù„Û• باشوور Ùˆ باشووری خۆراوایەتی، چونكە مەودایەكی كراوەی هەیە و، تا ڕووباری فورات پان دەبێتەوە، ÙƒÛ• هەمیشە جێگه‌ÛŒ هێرشكردنە سەر مووسڵه‌. باشترین Ù‡ÛŽÚµÛŒ بەرگری Ù„Û• ناوچەی جەزیرە بۆ هەڕەشەكانی باشوور، دەبێ لەسەر زنجیرە شاخی مەكحول دەربەندی فەتحە Ùˆ حەمرین بێت Ù„Û• ڕۆژاواشەوە ئەگەر هێرش هات بەرگریی گونجاو Ù„Û• شەنگال Ùˆ بەعاج دەبێت. بە شێوەیەكی گشتی، ناوچەی جەزیرەی مووسڵ ناوچەیەكە بۆ بەرگریكردن زۆر لاوازە، بەڵام بنكەیەكی گونجاوە بۆ هێرشكردن، بەتایبەت Ù„Û• ڕووی ئاسمانی Ùˆ جووڵاندنی زریپۆشه‌وه‌Ø› هەر بۆیە حكوومەتی عێراقی، كاتی خۆی فیرقەی زریپۆشی Ù„Û•Ùˆ ناوچەیەی دانابوو، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ كردنەوەی چەندین بنكەی ئاسمانی، ÙˆÛ•Ùƒ بنكەی گەیارە.

شەشەم: كاریگەریی مووسڵ لەسەر پەیوەندیی نێوان هەرێمی كوردستان و حكوومەتی عێراقی

هەرچەندە Ù„Û• ڕاگەیاندنی عێراقی Ùˆ ئەمریكیدا زۆر بەگەشبینییەوە باس Ù„Û• پرۆسەی ڕزگاركردنی مووسڵ دەكرێت، بەڵام ئاماژەكان ئەوە نیشان نادەن ÙƒÛ• كێشەكانی عێراق وەها بەئاسانی كۆتایییان بێت، بەڵكوو ÙƒÛŽØ´Û• پێشووەكانی عێراق ÙƒÛ• هێشتا ماوەن، وەها سەرهەڵدەدەنەوە ØŒ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو هەموو ئاڵۆزییەی ÙƒÛ• دوو ساڵە بەسەریدا ÙƒÛ•ÚµÛ•ÙƒÛ• بووە؛ بەتایبەت پرسە هەڵواسراوەكانی نێوان هەرێم Ùˆ بەغدا. گریمانە دەكرێت عێراق لەناو ئاڵۆزیەكی نوێی ململانێ Ùˆ جەنگی نوێدا بتلێتەوە، چونكە میلیشیا شیعییەكان سوپایه‌ÙƒÛŒ بەهێزن Ùˆ هەموو جۆرە چەكێكیان هەیە Ùˆ توانای مرۆیی Ùˆ دارایییەكی زۆریان هەیە،. بەڵام ناكۆكی Ù„Û• نێوانیاندا Ù„Û• ئاستێكی زۆر مەترسیدارە، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• بۆ كپكردنی ئه‌Ùˆ ناكۆكییانه‌ØŒ بەردەوام بن Ù„Û• دروستكردنی ململانێی لەسەر بنەمای ئایدیۆلۆژی مەزهەبی، بۆ ئەوەی دۆخی ناوخۆی خۆیان یەك بخەنەوە. بۆیە گریمانە دەكرێت مووسڵ ÙˆÛ•Ùƒ بنكەیەكی سەرەكی بۆ ململانێ Ùˆ دژایه‌تیی هەرێمی كوردستان بەكار بهێنرێت. بەم ئاستەیش، دەبێ حكوومەتی هەرێم Ù„Û• ڕووی سەربازییه‌وه‌ خۆی بۆ ئەم ئەگەرە نەخوازراوه‌ ئامادە بكات."

 

 

[i] . سەردەمی ئاشووری، بەسێ سەردەمدا تێپەریوە. سەردەمی كۆن، دەوڵەتێكی بچووك بوون. سەردەمی ناوەڕاست كە دەوڵەتێكی بەهێز و گەورە بوون و، سەردەمی نوێ كە ئیمپەراتۆریەتێكی گەورە بوون.

[ii] لە ڕووی جیۆلۆجی و تۆبۆگرافییەوە تەواوكاری زنجیرە شاخی حەمرین دەكەوێتە خۆراوای دیجلە لە ناوچەی فەتحە و، ڕووباری دیجلە لە حەمرین جیای دەكاتەوە. ئەم زنجیرەیە لەگەڵ زنجیرە شاخی دیكە پەیوەندیدارە تاوەكو بە شاخی شەنگال كۆتایی پێ دێت و، ناوچەكانی جەزیرەی مووسڵ لە ناوچە بیابانییەكان جیا دەكاتەوە.

[iii] . پێشتر هەر سێ پارێزگاكانی كوردستان بەشێك بوون لە ولایەتی مووسڵ، لەسەردەمە جیاجیاكانی عیراق ئەو ناوچانە كرانە پارێزگا و جیاكرانەوە لە مووسڵ. هەمووشیان دەكەونە ڕۆژهەڵاتی دۆڵی دیجلە.

[iv] ناوچەی فەتحە دەربەندێكە ڕووباری دیجلە دروستی كردووە، كاتێك شاخی حەمرینی بڕیوە و لە ڕۆژهەڵاتەوە هەر بەحەمرین ناسراوە و لەخۆراوا بە شاخی مەكحول ناسراوە، لە باشووری فەتحە شاری بێجی هەیە و، لە باكووریشی شاری شەرگات هەیە.

 
 
« ئیشكالیەتی كورد Ù„Û• عێراق، تا دێ ئاڵۆزتر دەبێت
« گرتنەوەی مووسڵ Ùˆ كێشه‌ی لادانی زێباری
« ڕەهەندەكانی بونیادی هزری نەتەوەییی عەرەبی Ù„Û• عێراق
« مووسڵ Ùˆ هەرێمی كوردستان؛ ململانێ، يان یەكبوونەوە
« ڕەهەندی ستراتیژیی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان Ùˆ مووسڵ
« پرسی كوردستان Ù„Û• هاوكێشەی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا
« قووڵاییی جیوستراتیژیی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون