PÊNÛS
ڕوانینێک بۆ کورتەمێژووی گەندەڵیی سیاسی Ù„Û• فەڕەنسای پاش جه‌نگی جیهانیی دووه‌م  

2017-05-10

ڕوانینێک بۆ کورتەمێژووی گەندەڵیی سیاسی Ù„Û• فەڕەنسای پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی دووه‌Ù…

 

نووسەر: عەلیڕەزا مەناف‌زادە/ ماڵپەڕی ڕادیۆ فەڕەنسا، بەشی فارسی

وەرگێڕ: ساماڵ ئەحمەدی

فەڕەنسا یەکێک Ù„Û•Ùˆ وڵاتانەیە Ú©Û• بەشێک Ù„Û• سه‌ركرده‌ باڵاکانی، بە گەندەڵیی دارایی تۆمەتبارن. Ù„Û• مانگی دیسێمبه‌ری ساڵی ٢٠١١دا "ژاک شیراک" Ù„Û• چوارچێوەی دۆسیەی ''کارە ساختەکانی شارەوانیی پاریس''دا بە دوو ساڵ حوکمی هەڵواسراوی به‌ندكردن سزا درا. ''خزمخزمێنە'' Ù„Û• سیستەمی سیاسیی فەڕەنسادا بابەتێکی باوە. بەگوێرەی نووسراوی گۆڤاری ئینگلیزیزمانی ''فۆرین پۆڵیسی''ØŒ Ù„Û• ٥٧٧ ئەندام پەرلەمانی فەڕەنسا ١٥٥ کەسیان، یەک، یان چەند ئەندامی خێزانەکەیان وەکوو یاریدەری پەرلەمانیی خۆیان دامەزراندووە Ùˆ Ù„Û• کیسەی خەڵک مووچەیان Ù¾ÛŽ دەدەن.

بێست Ùˆ سێی مانگی دابێ، واتە کەمتر Ù„Û• مانگێکی دیکە، یەکەمین خولی هەڵبژاردنی سەرۆککۆماریی فەڕەنسا بە بەشداریی یازدە کاندید بەڕێوە دەچێت. {ئەم بابەتە Ù¾ÛŽØ´ هەڵبژاردنی فەڕەنسا نووسراوە}. کاندیدی "باڵی ڕاست Ùˆ میانڕه‌Ùˆ" بە تۆمەتی بەکارهێنانی پلە Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û• سیاسییەکەی خۆی بۆ گەندەڵیی دارایی Ù„Û• ساڵانی ڕابردوودا، Ù„Û• لایەن دەسەڵاتی دادوەرییەوە خراوەتە ژێر لێکۆڵینەوەوە و، کاندیدی "حزبی ڕاستی توندڕه‌Ùˆ"یش Ù„Û• لایەن دەزگه‌ÛŒ دادوەرییەوە بۆ وەڵامدانەوە بە چەند پرسیارێک داوا کراوە، لەبەر ئەوەی لەوانەیە حزبەکەی بە ناوی چەند کارێکی ساختەوە Ù„Û• بوودجەی پەرلەمانی ئەوروپا مووچەی بە کەسانێک Ù„Û• ئەندامەکانی خۆی دابێت. سێشەممە، ٢١ی مارس، وەزیری ناوخۆی فەڕەنسایش تۆمەتبار کرا بە دامەزراندنی دوو Ú©Ú†ÛŒ خۆی بە ناوی ساختەی ''یاریدەدەری پەرلەمانی'' و، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەستپێکی لێکۆڵینەوە دادوەرییەکان Ù„Û•Ùˆ بارەیەوە، دەستی Ù„Û• پۆستەکەی خۆی کێشایەوە.

ئاشکرابوونی کەڵکاوەژووە دارایییەکانی بەشێک Ù„Û• سیاسەتمەدارانی فەڕەنسا Ù„Û• Ù¾ÛŽÚ¯Û• سیاسییەکەیان، بە چەشنێک Ù„Û• دنیادا دەنگی دایەوە Ú©Û• گۆڤاری ئینگلیزیزمانی ''فۆرین پۆڵیسی'' (سیاسەتی دەرەوه‌)ØŒ Ú©Û• دوو مانگ جارێک بڵاو دەبێتەوە، Ù„Û• ژمارەی یەکەمی فێبریوەری ساڵی ٢٠١٧دا وتارێکی بە Ù‚Û•ÚµÛ•Ù…ÛŒ ڕۆبێرت زارتسکی به‌ ناونیشانی ''بۆچی فەڕەنسا هێندە گەندەڵە''ØŒ چاپ کرد. بە گوتەی نووسەری وتارەکە، Ù„Û• سیستەمی کۆماریی پێنجەمدا، Ú©Û• جۆرە کۆمارێکی پاشایەتییە، دەبێ به‌دوای سەرچاوەی گەندەڵیی سیاسیی فەڕەنسادا بگەڕێین.

کۆماری پێنجەمی فەڕەنسا ساڵی ١٩٥٨ بە دەستپێشخەریی ژەنەراڵ دووگول دامەزرێندرا. یەکەمین سەرۆککۆمارە هەڵبژێردراوەکەیشی هەر دووگول، خۆی بوو. ٨٠%ی خەڵکی فەڕەنسا لە ڕاپرسییەکەی ئەو ساڵەدا دەستووری کۆماری پێنجەمیان پەسند کرد. لەم سیستەمەدا، بە بەراورد لەگەڵ سیستەمەکانی پێشووی فەڕەنسا، سەرۆککۆمار دەسەڵاتێکی لەڕاددەبەدەری هەیە، کە بە لای بۆچوونی بەشێک لە پسپۆڕانەوە، هاوسەنگیی سێ دەسەڵاتەکە تێک دەدات و بوار بۆ کۆمەڵێک ئاڵۆزی و ناهەماهەنگی لە سیستەمی سیاسیی وڵاتدا خۆش دەکات. بەشێک لە پسپۆڕانی سیاسی، پێیان وایە بێباکیی بەشێک لە سیاسەتمەدارانی فەڕەنسا لە بەکارهێنانی پۆست و پێگەکەی خۆیاندا بۆ گەندەڵیی دارایی، دەرەنجامی ئەم سیستەمە ناهاوسەنگەیە.

گەندەڵیی سیاسی Ùˆ کەڵکاوەژووی دارایی Ù„Û• Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کارگێڕی یان سیاسی، Ù„Û• زۆربەی وڵاتانی دنیادا، لەوانە Ù„Û• بەشێک Ù„Û• وڵاتانی ئەوروپاییدا باوە. بەڵام فەڕەنسا یەکێک Ù„Û•Ùˆ وڵاته‌ دەگمەنانه‌یە Ú©Û• له‌واندا سه‌ركرده‌ باڵاكان بە گەندەڵیی دارایی تۆمەتبارن. یەکەمین گەندەڵیی داراییی Ù„Û•Ùˆ جۆرە Ù„Û• مێژووی کۆماری پێنجەمی فەڕەنسادا، Ù„Û• لایەن هەفتەنامەی ته‌نزی ''کانار ئانشێنێ''ÙˆÛ• ئاشکرا کرا و، دیار کەوت Ú©Û• ژان بێدێل بۆکاسا، ئیمپراتۆری ئەفریقای ناوەندی، Ù„Û• ساڵی ١٩٧٣ەوە، واتە Ù„Û•Ùˆ کاتەوە Ú©Û• والێری ژیسکار دێستەین، سەرۆککۆماری ئه‌وكاتی فەڕەنسا، وەزیری دارایی جۆرج پۆمپیدیۆ بوو، چەندین جار ئەڵماسی گرانباییی بەدیاری Ù¾ÛŽ داوە. ژیسکار دێستەین Ù„Û• بیرەوەرییەکانیدا گێڕانەوەکەی هەفتەنامەی ''کانار ئانشێنێ''ی، بەتایبەتی Ù„Û•Ù…Û•Ú• نرخی باڵای ئەڵماسەکانەوە بە نادروست Ù„Û• Ù‚Û•ÚµÛ•Ù… داوە. ئەو، ساڵی ١٩٨١ Ú©Û†ÛŒ ئەڵماسەکانی بۆسکای بە بڕی ١١١٥٤٧ فرانکی فەڕەنسا فرۆشت. بەشێک Ù„Û•Ùˆ بڕەپارەیەی بە خاچی سووری ئەفریقای ناوەندی و، بەشەکەی دیکەیشی بە ڕێکخراوە خێرخوازییەکانی ئەو وڵاتە بەخشی. 

چەندین گەندەڵیی داراییی پێوەندیدار بە سەردەمی سەرۆککۆماریی "فرەنسوا میتێران"یش، Ú©Û• Ù„Û• ساڵی ١٩٨١ەوە تا ١٩٩٥ درێژەی کێشا، پەردەیان لەسەر لا درا؛ وەکوو مەسەلەکەی ئێلف ئێکتین، کۆمپانیای نەوتی فەڕەنسا، Ú©Û• ژان کریستۆف، Ú©ÙˆÚ•ÛŒ میتێران و، ڕۆلان دۆما، وزیری کاروباری دەرەوە، بە پلەی جۆربەجۆر تێوەی گلابوون. گۆیا ئەو کۆمپانیایە Ù„Û• ساڵی ١٩٦٥ەوە تا ١٩٨١ یارمەتیی داراییی Ù¾ÛŽØ´Ú©Û•Ø´ بە کەمپەینی هەڵبژاردنی میتێران کردووە. Ù„Û• ڕیسوایییە دارایییەکەی ''پێشینێ تراینگڵ''یشدا، Ú©Û• کەینوبەینێکی بازرگانی بوو، سەرۆکی نووسینگەی پپیەر برێگوا، وەزیری دارایی و، ماکس تێرێ، خەزنەداری حزبی سۆسیالیست و، Ú•Û†Ú˜ÛŽ پاتریس Ù¾Û†Ù„ÛŽØŒ دۆستی نزیکی میتێران، تێوە گلابوون. یەکێک Ù„Û• ئاكامه‌ دڵتەزێنەکانی ئەو بەسەرهاتە، خۆکوشتنی پییەر برێگوا، Ù„Û• Ú•Û†Ú˜ÛŒ یەکی مانگی Ù…Û•ÛŒ ساڵی ١٩٩٣دا بوو. ڕووداوەکەی ئادیداسیش، Ú©Û• ''بێرنارد تەپی''ØŒ وەزیری شاری میتێران تێوەی گلابوو، یەکێکی دیکە Ù„Û• ڕیسوایییە دارایییەکانی ئەو سەردەمەیە، Ú©Û• چەندین ساڵ دواتر بەربینگی ''کریستیان لاگارد''ØŒ وەزیری ئابووریی نیکۆلا سارکۆزیی گرت.

نموونەیەکی دیکەی گەندەڵیی سیاسی Ù„Û• ئاستی سه‌ركرده‌ باڵاكانی فەڕەنسادا، دروستکردنی کاری ساختەیە Ù„Û• شارەوانیی پاریسدا. Ù„Û•Ùˆ سەردەمەدا Ú©Û• ژاک شیراک سەرۆکی شارەوانی بوو، حەوت کارمەندی پارێزکار (كۆنسێرڤاتیڤ)ÛŒ ''ئەنجومەنی کۆماری'' (ئاڕ.Ù¾ÛŒ.ئاڕ)ØŒ Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ کاتەدا شیراک سکرتێری یەکەمی بوو، بە ناوی کاری ساختەوە مووچەیان Ù„Û• ئەنجومەنی شاری پاریس وەردەگرت. ژاک شیراک بەگشتی Ù„Û• هەشت دۆسیەی دادوەریدا Ú©Û• پێوەندییان بە شارەوانیی پاریسەوە هەبوو، تۆمەتبار بوو، لەوانە: مەسەلەی یەکەکانی نیشتەجێبوونی حكوومی Ù„Û• پاریس، دۆسیەی بەڕێوەبەرانی ساختەی Ù¾Ú•Û†Ú˜Û• بۆ پاریس Ùˆ Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ دەنگدەرانی ساختەی Ú¯Û•Ú•Û•Ú©ÛŒ Ù£ÛŒ پاریس. Ú©Û†ÛŒ ئەم ڕیسوایییە دارایییانە، Ú†Ù„ کاری ساختەیان لەخۆ گرتبوو. یەکێک Ù„Û•Ùˆ کەسانەی Ú©Û• باجی ئەم گەندەڵییە بەرفراوانەی دایەوە، ئالێن ژووپێ، سکرتێری یەکەمی حزبی (ئاڕ.پی،ئاڕ) Ùˆ جێگری شارەوانیی پاریس Ù„Û• ساڵی ١٩٨٣ەوە تا ١٩٩٥ بوو، Ú©Û• Ù„Û• ٣٠ی مانگی جانیوەری ٢٠٠٤دا بە ١٨ مانگ سزای هەڵواسراوی به‌ندكردن Ùˆ دە ساڵ بێبەشبوون Ù„Û• هەڵبژاردنەکان سزایان دا. Ù„Û• دیسێمبه‌ری ساڵی ٢٠١١یشدا ژاک شیراک Ù„Û• چوارچێوەی دۆسیەی ''کارە ساختەکانی شارەوانیی پاریس''دا، دوو ساڵ سزای هەڵواسراوی به‌ندكردنی بۆ بڕایەوە.

ڕیسوایییە دارایییەکانی سەردەمی سەرۆککۆماریی نیکۆلا سارکۆزی، یەک Ùˆ دووان نییە، بەڵام تا ئێستا ناکرێ لەبارەی هیچ کامیانەوە بەلێبڕاوی قسە بکرێت. ئەوەی Ú©Û• ئەمڕۆ، دەکرێ باسی Ù„ÛŽÙˆÛ• بکرێت ئەوەیە Ú©Û• ئەویان بە ''دابینکردنی نایاساییی داراییی هەڵمەتی هەڵبژاردن''Ù‡‌كه‌ÛŒ Ù„Û• ساڵی ٢٠١٢دا تۆمەتبار کردووە و، بڕیارە Ù„Û• ئاییندەدا وەڵامی دەزگه‌ÛŒ دادوەریی وڵاتەکەی بداته‌وه‌.

بەناوبانگترین ڕیسواییی داراییی سەردەمی سەرۆککۆماریی فرەنسوا ئۆلاند، مەسەلەی ''ژێرۆم کایوژاک''ØŒ جێگری وەزیر Ù„Û• کاروباری بوودجەدایە. ئەم کێشەیە Ù„Û• چوارەمی دیسێمبه‌ری ساڵی ٢٠١٢دا Ù„Û• لایەن ماڵپەڕی هەواڵی ''میدیاپارت''Û•ÙˆÛ• لەقاو درا و، ئاشکرابوو Ú©Û• ئەو کاربەدەستەی دەوڵەت تا ساڵی ٢٠١٠ حیسابێکی بانکیی ڕانەگەیەنراوی Ù„Û• سویسرا هەبووە و، پاشان دای خستووه‌ و، پارەکانیشی گواستۆته‌وه‌ بۆ سەنگاپوور. ساڵی ٢٠١٦ بە تاوانی سپیکردنەوەی پارە Ùˆ ساخته‌كاریی باج، ئەویان بە سێ ساڵ زیندانی بێ دەرکردنی بڕیار دەستبەسەر کرد و، سزای پێنج ساڵ نەشیاوی بۆ هەڵبژاردنیشیان بەسەردا دا. وێدەچێت گۆبەندی Ù„Û•Ù… جۆرانە بۆ خەڵکی فەڕەنسا، بووبێتن بە شتێکی ئاسایی.

وتارنووسەکەی گۆڤاری ''فۆرین پۆڵیسی'' ڕاست ده‌كات كه‌ دەڵێت: Ù„Û• فەڕەنسا كه‌س ڕەخنە Ù„Û•ÙˆÛ• ناگرێت Ú©Û• فرەنسوا فیون بۆ ماوەی هەشت ساڵ، Ú˜Ù†Û•Ú©Û•ÛŒ خۆی وەکوو ''یاریدەری پەرلەمانی'' دامەزراندبوو، بگرە ڕەخنەی ئەوەی Ù„ÛŽ دەگرن Ú©Û• هاوسەرەکەی ئەرکی ''یاریدەری''یەکەی بەجێ نەدەهێنا. Ú©Û•Ú†ÛŒ گرفتی سەرەکی، هەمان دامەزراندنی خزموکەسه‌ وەکوو یاریدەر، Ú©Û• Ù¾ÛŽÛŒ دەڵێن ''نیپۆتیزم''ØŒ واتە ''خزمخزمێنە''. Ù„Û• ئەمریکا کاری Ù„Û•Ùˆ شێوەیە قەدەغەیە. تەنیا سەرۆککۆماری ئەو وڵاتە دەتوانێت کەسوکاری خۆی وەکوو یاریدەر دامەزرێنێت. Ù„Û• فەڕەنسا زیاتر Ù„Û• پێنج لەسەر یەکی ئەندامانی پەرلەمان ـــ نزیکەی ١٥٥ ئەندام Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ ٥٧٧ ئەندامەکەدا ـــ یەک یان چەند کەسی خێزانەکەیان وەکوو یاریدەر دامەزراندووە Ùˆ Ù„Û• کیسەی خەڵک مووچەیان Ù¾ÛŽ دەدەن.

 

سەرچاوە:

http://fa.rfi.fr

 

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون