PÊNÛS
به‌جیهانیبوون Ùˆ گەردەلوولى تیرۆر  

2017-04-08

به‌جیهانیبوون Ùˆ گەردەلوولى تیرۆر

 

نووسینی: ئه‌لسه‌یید یاسین

وه‌رگێرانی له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: چرا عومه‌ر 

ئێمە لەسەردەمى بەجیهانیبووندا دەژین؛ ئەمە بووه‌تە دەربڕینێکى نه‌ریتی بۆ وەسفکردنى ئەو گۆڕانکارییە گەورانەى Ú©Û• Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ جیهانیدا ڕوو ده‌دات. ئەمەیش Ù„Û• گرێى کۆتاییى سەدەى بیستەمەوە،‌ هه‌روه‌ها له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ÛŒ بیست Ùˆ یه‌Ú©Ù‡‌Ù…ØŒ کاریگەرییەکانى قووڵ بوونەوه‌. دەربڕینێکی دیکه‌یش هەیە وەسفى دیمەنەکانى توندوتیژى دەکات لەسەر ئاستى کیشوەرە جیاوازەکانى جیهان، ئەویش ئەوەیە: "Ù„Û• ئێستادا Ù„Û• زەمەنى تیرۆردا ده‌ژین.

گومانی تێدا نییه‌ØŒ  دیاردەى تیرۆر Ú©Û• پێشتر لەسەر ئاستى ناوخۆییی چەند شوێنێکى دیاریکراودا بوونى هەبوو، Ù„Û• ئێستادا سنوورى کیشوەرەکانى جیهانى بڕیوە. ڕووداوەکانى یازدەى سێپتێمبەر Ú©Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© تیرۆریستى ئیسلامی ئه‌نجامیان دا،  کارى کردە سەر هێزى ئابوورى Ùˆ سیاسیى ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا، Ú©Û• دیارترین نموونەیە لەسەر مەترسییەکانى دیاردەى تیرۆر. ئه‌وه‌ بووە Ù‡Û†Ù‰ ڕووداوى مێژووییی گەورە؛ له‌وانه‌یش هه‌ڵمه‌تی سه‌ربازیی ئه‌مریکا له‌ ئەفغانستان، هاتنی لەشکرى سه‌ربازیی ئەمریکا بۆ عێراق Ùˆ سه‌رهه‌ڵدانی گرووپه‌کانی تیرۆر له‌Ùˆ وڵاتانه‌. 

جگە لەوەیش هەڵمەتەکانى تیرۆر،  پشکى شێرى له‌ وڵاتانی عەرەبیدایه‌  Ùˆ وێرانکه‌رانه‌یه‌. ئەوەى ئێستا عێراق پێیدا تێپەڕ دەبێت، Ù„Û•Ùˆ کردارە تیرۆریستییانەى هەموو Ú•Û†Ú˜ ڕوو دەده‌ن، سەدان کوژراو Ùˆ بریندارى Ù„ÛŽ دەکەوێتەوە.  بەڵام، له‌ حاڵه‌تی  سووریادا  ئه‌وه‌ÛŒ ڕوو دەدات Ù„Û• سەرووى باسکردنەوەیە، Ú©Û• تاوانەکانى سیستەمە سیاسییەکە تێکەڵ بە کردارە تیرۆریستییەکانى گرووپه‌ چەکدارییەکان بووە؛ بە شێوەیەک سووریا بۆتە هێماى پێشێلکردنى مافە سەرەکییەکانى هاووڵاتییان، Ú©Û• گرینگترینیان مافى ژیانە.

میسریش Ù„Û•Ùˆ کردارە تیرۆریستییانە بێبەش نەبووه‌. هەرچەندە پێشتر ئەم دەوڵەتە ڕەگەکانى تیرۆرى ڕیشەکێش کردبوو و، ئه‌وه ‌بوو Ù„Û• ساڵانى نەوەدەکان هه‌ڵمه‌تێکی بۆ Ù„Û• ناوبردنى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ "جیهاد" Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ "ئیسلامى" ده‌ست Ù¾ÛŽ کرد، بەڵام Ù„Û•Ù… دوایییانەدا دووبارە دروست بوونەوە و، ڕۆژانە کارى تیرۆریستی Ùˆ دڕندانه‌یان  ئەنجام دەدا؛ بە شێوەیەک Ú©Û• تەقینەوە تیرۆریستییەکان Ùˆ کوشتنى پیاوانى پۆلیس Ùˆ هێزە چەکدارییەکان بۆتە ڕووداوى ڕۆژانە.

لێره‌دا،  پرسیارێکى سەرەکى دروست دەبێت Ú©Û• پەیوەندارە بە سروشتى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ ئێستا Ùˆ بە هۆکارە قووڵەکانى سەرهەڵدانى ئەم دیاردەیە، لەژێر ڕۆشناییى تیۆریى زانستى کۆمەڵایەتیی نوێ، هەروەها هەوڵدان بۆ دۆزینەوەى باشترین ئامراز بۆ بەرەنگاربوونەوەى تیرۆر Ùˆ دانانى سنوورێک بۆ کاریگەرییەکانى.

سەرەتا،  دەکرێت بڵێین ناتوانین Ù„Û• دیاردەى تیرۆر تێ بگەین، تەنیا بە دانانى نەبێت Ù„Û• ئاستى دیارده‌یه‌Ú©ÛŒ جیهانیدا؛ واتە وەسفکردنێکى ورد بۆ ئەو گۆڕانە گەورانەى Ú©Û• له‌ کۆتایییه‌کانی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù… Ù„Û• جیهاندا ڕوویان داوە. Ù„Û• گرینگترین ئەو گۆڕانکارییانە، گۆڕانە Ù„Û• شێوازی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ پیشەسازیدا،‌ Ú©Û• ‌بۆ ماوه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌ند سه‌ده‌یه‌Ú© Ù„Û• دواى بەرپابوونى شۆڕشى پیشەسازییه‌وه بەردەوام بوو؛ ‌ بۆ نموونە، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ زانیاریى جیهانی. دەکرێت بڵێین ئەم نموونە نوێیە نەدەکرا دروست ببێت، تەنیا به ‌Ù‡Û†ÛŒ هەڵگیرسانى شۆڕشى پەیوەندییە گەورەکانه‌وه‌ و، به‌ Ù‡Û†ÛŒ یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌ ئامێره‌ سەرەکییەکانیەوە نه‌بێ؛ ئەویش بریتییە Ù„Û• تەلەڤزیۆن، Ú©Û• بۆتە Ù‡Û†Ù‰ ئەوەى مرۆڤه‌كان Ù„Û• هەر شوێنێکی جیهاندا بن،  سەڕەڕاى ڕۆشنبیریى جیاوازیان، بە شێوەیەکى واقعى Ùˆ Ù„Û• کاتى خۆیدا Ù„Û• Ú¯Ù‡‌رمه‌ÛŒ ڕووداوە سیاسى Ùˆ ئابوورى Ùˆ ڕۆشنبیرییه‌كاندا بژین.

هەروەها، هەموو بەشەکانى جیهانى Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• بەستۆتەوە. Ù„Û• گرنگترین دەستکەوتەکانى شۆڕشەکانى پەیوەندی، بریتییە Ù„Û• تۆڕى ئینترنێت، Ú©Û• ژیانى ملیۆنان کەسى Ú¯Û†Ú•Ù‰ و، کاریگه‌ریی لەسه‌ر هەموو دەوڵەتەکانى جیهان دانا.  بە شێوەیەک بۆتە بوارێکى گشتى، Ú©Û• بە هۆیەوە هەموو کردارە سیاسى Ùˆ ئابوورى Ùˆ ڕۆشنبیرییەکان ئەنجام دەدرێت. ئینترنێت، Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ دا وێنەیەکى نوێ Ù„Û• هەڵمەتى سیاسى بێته‌ كایه‌وه‌ØŒ Ú©Û• بە حوکمى سروشتى تۆڕەکەوه‌ Ø´ÛŽÙˆÛ•Ù‰ بلۆگنووسینی  ÙˆÛ•Ø±Ú¯Ø±Øª. هەروەها دەرکەوتنى فەیسبووک Ùˆ تویته‌ر؛ وەکوو ھۆیەکانی پەیوەندیکردنى کۆمەڵایەتى Ùˆ سیاسى، هەتا شۆڕشەکانى (بەهارى عەرەبى) ڕوویان دا، ئەگەر Ù„Û• ڕووى هەڵچوونى جەماوەر دژى سیستەمى سیاسیى گشتگیر Ùˆ دەسەڵاتدار، پشتى بەم تۆڕە ئەلیکترۆنییانە نەبەستایە.

پرسیارى سەرەکى ئەوەیە: Ú†Û†Ù† Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ زانیاریى جیهانى تێ بگەین، Ù„Û• کاتێکدا ئەم ئامرازە نوێیانە Ùˆ پەیوەندیى نێوان سه‌رچاوه ‌Ùˆ وەرگر لەخۆ دەگرێت؟ زۆر تیۆری (بیردۆز) لەسەر ئەم بابەتە دروست بوون، Ú©Û• Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەن باسى چۆنیەتیى کارکردنى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ زانیارییە جیهانییەکان بکەن؛ دیارترینیان تیۆریی "Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ تۆڕ"ØŒ Ú©Û• زاناى کۆمەڵناسى ئەمریکى، کاستڵز، خاوەنیەتى؛ Ù„Û• کتێبە بەناوبانگەکەیدا بە هەر سێ بەرگییەوە: "کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ تۆڕ"ØŒ "هێزی ناسنامه‌" Ùˆ "کۆتاییی ساڵی2000 واتە تەواوکردنی ساڵی دیکە". کاستڵز Ù„Û• باسى ناوەڕۆکى تیۆرییه‌Ú©Û•Ù‰ دەڵێت: "دواى پەیدابوونى ئینترنێت، ناکۆکییەکى دووانەیى Ù„Û• نێوان تۆڕ Ùˆ کەس دروست بوو."

مەبەستى Ù„Û• تۆڕ، پێکهاتەکانى سیستەمى نوێیە Ùˆ لەسەر بنەماى بەکارهێنانى فراوان دروست کراوه‌ØŒ Ú©Û• زۆربەى کەرتە ئابوورییە پێشکەوتووەکان جیا دەکاتەوە. لەسەر کۆمپانیا گەورەکانیش Ú©Û• ڕکابەریی توندیان هەیە جێبەجێ دەبێت و، هەروەها لەسەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• ناوخۆیییەکان Ùˆ جووڵانه‌Ùˆ‌Û• کۆمەڵایەتییەکان؛ دیارترینیان ئەو جووڵە سیاسییانەن Ú©Û• ڕووبەڕووى سیستەمى گشتگیر Ùˆ دەسەڵاتدار دەبنەوە، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو جووڵە تیرۆریستییانەى Ú©Û• هەن، بە Ø´ÛŽÙˆÛ• جیاوازەکانییانەوە.

لە لایەکى ترەوە، "کەس" خۆی هێمایەکە بۆ ئەو چالاکییانەى کە خەڵک هەوڵ دەدەن جەخت لە ناسنامەى خۆیان بکەنەوە؛ بەتایبەت لە ئێستادا کە لە سەردەمی بەجیهانیبووندا دەژین، کە هەوڵ بۆ یەکخستنى سیستەمى ئابووریى جیهانى لەژێر ڕۆشناییى فەلسەفەى لیبراڵى نوێدا دەدات؛ هەروەها هەوڵ بۆ سەپاندنى رۆشنبیریی ڕۆژاوایی دەدات، کە دەبێتە هۆى نەمانى ڕۆشنبیریى ناوخۆیى (نیشتمانى).

لێرەوە بابەتى ناسنامە Ú•Û†ÚµÙ‰ سەرەکیى خۆى دەگێڕێت، چونکە خەڵک Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• جیاوازەکان (ناڕۆژاوایییەکان) Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەن بەرگرى Ù„Û• ناسنامەى خۆیان بکەن؛ Ú©Û• ئەمەیش ئامرازێکى نموونەیییە دژى ئەو هەڵمەتە جیهانییەى Ú©Û• Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات تایبەتمەندیی ڕۆشنبیرى لەناو ببات، بەتایبەت بۆ گەلانى جیهانى سێیەم. پاشان پێکهاتەى کۆمەڵایەتیى نوێ دروست بوو، جەخت Ù„Û• ناسنامەى سەرەتایی Ùˆ ئایین Ùˆ میانڕەوى Ùˆ هاونەتەوەیى دەکاتەوە. ئەم ناسنامانە، ÙˆÛ•Ú©ÙˆÙˆ خانەى بایۆلۆژیی کۆمەڵایەتى Ú©Û• جێگیرن، بەکاردێن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەى ئەو گۆڕانکارییە خێرایانەى Ú©Û• Ù„Û• ئاکارە کۆمەڵایەتییەکاندا ڕوو دەدەن.

کاستڵز پێناسەیەکى وردى ناسنامەى کردووە: "کردارى بنیاتنانى مانایە‌ بەپێى خەسڵەتی ڕۆشنبیری، یان بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© تایبەتمەندیى ڕۆشنبیری Ú©Û• پێشینەیان له‌Ùˆ‌ پێکھێنەرانەدا ھەیە Ú©Ù‡ مانایان بنیات ناوه‌‌." ئه‌Ùˆ زانایه‌ جیاوازیی Ù„Û• نێوان سێ جۆرى ناسنامەدا کردووە، ئەوانیش ناسنامەی شه‌رعی، Ú©Û• دامەزراوە گەورەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• پشتى Ù¾ÛŽ دەبەستن بۆ ئەوەى Ù„Û• کۆنترۆڵکردنى ئەوانى دیکەدا ئاسانکاریان بۆ بکات‌Ø› دیارترین نموونەى بەخشینى شەرعییەتە Ù„Û• سیستەمى گشتگیر Ùˆ تاکڕەودا. هەروەها ناسنامەى "به‌رهه‌ڵستی‌" بەرهەمى ئەوانەیە Ú©Û• وا هەست دەکەن بارودۆخیان دەبێتە Ù‡Û†Ù‰ دوورخستنەوەیان بە حوکمى لۆژیکى "زاڵبوون"Ø› دیارترین نموونەى بریتییە Ù„Û• خۆبەدەستەوەنەدانى دەوڵەتى فەلەستین بەرامبەر ئیسڕائیل.

دوایین جۆریان بریتییە Ù„Û• ناسنامەى "پرۆژه‌ÛŒ ئایینده". ئەمەیش ئەو جووڵە کۆمەڵایەتییانە دروستى کردووە Ú©Û• Ù‡Û•ÙˆÚµ بۆ گۆڕانکاریى گشتگیر Ùˆ  کودەتا Ù„Û• کۆمەڵگەدا دەدەن؛ نموونەیش بۆ ئەم جۆرە، "ناسنامەى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ ئیسلامى سیاسى"یه‌ØŒ Ú©Û• دەیەوێت کۆتایى بە دەوڵەتى شارستانى بێنێت و، دەوڵەتى ئایینی جێگەى بگرێتەوە. ئەم کۆمەڵانە Ù„Û• قۆناغێک Ù„Û• قۆناغەکان Ú¯Û•Ø´Û• دەکەن Ùˆ کرده‌وه‌ÛŒ تیرۆرستى ئه‌نجام ده‌ده‌ن؛ به‌ئاشکرا دژى دەوڵەت بێت، یان دژى جەماوەر.

بەم جۆرە، لە یاساى "کۆمەڵگەى تۆڕ"یدا، کە جەخت لە ناکۆکیى نێوان "تۆڕ" و "خود" دەکاتەوە، دەکرێت لە دیاردەى تیرۆر تێ بگەین؛ کە لە ڕاستیدا ناکۆکییەکە لە نێوان "کۆمەڵگە" و "خودى تیرۆر"دا، کە هەوڵ دەدات جیهان بگۆڕێت تەنانەت ئەگەر بە خوێنڕشتنیش بێت.​​

 

سەرچاوە:

www.alhayat.com

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون