PÊNÛS
ئاوه‌ز Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´  

2017-03-29

ئاوه‌ز Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´

Reason and Revolution

"هێربێریت ماركیوز"

Herbert Marcuse

پێنووس: بۆ‌ ناساندنی "هیربێرت ماركیۆز" (1898-1979) ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ كه‌ ناوبراو له‌Ùˆ تاقمه‌ فه‌یله‌سووفه‌ Ú†Ù‡‌Ù¾Ú¯Ù‡‌را ئه‌ڵمانییانه‌ بوو كه‌ له ‌پاش زاڵبوونی ده‌سه‌ڵاتی نازییه‌كان به‌سه‌ر ئه‌ڵمانیادا، بۆ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا ÙƒÛ†Ú†ÛŒ كرد Ùˆ له‌ ئه‌مریكادا درێژه‌ÛŒ به‌ كار Ùˆ به‌رنامه‌كانی به‌ قوتابخانه‌ÛŒ فه‌لسه‌فی-كۆمه‌ڵایه‌تیی فرانكفۆرت دا. زۆربه‌ÛŒ فه‌یله‌سووفه‌كانی ئه‌Ù… قوتابخانه‌یه‌ØŒ له‌Ùˆ ماركسیستانه‌ بوون‌ كه‌ له‌ خه‌ون Ùˆ خه‌یاڵی دروستكراوی ماركسیزم ڕزگاریان ببوو. له‌ لایه‌Ùƒ له‌ ماركسیزمی ڕێكخراو Ùˆ فه‌رمیی ستالینی له‌ یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت Ùˆ ئاكامه‌ خوێناوییه‌  دژه‌ مرۆیییه‌كانی، كه‌وتبوونه‌ ناو ترس Ùˆ دڵه‌ڕاوكێ و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ له‌ هاتنه‌سه‌ركاری تۆتالیتاریزمی نازیستی له‌ وڵاته‌كه‌یان بێزار Ùˆ شه‌رمه‌زار ببوون.

 Ø¨Ù‡‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ ئه‌ندامانی ئه‌Ùˆ قوتابخانه‌یه،‌ وه‌كوو "هانا ئارێنت"ØŒ ئه‌وه‌نده‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی تۆقێنه‌ر Ùˆ سه‌ركوتكاری ستالینی بێزار ببوو، كه‌ له‌ Ú•Ù‡‌خنه‌گرتن له‌ ماركسیزیمی فه‌رمیی ستالینیدا هه‌ڵوێستێكی نزیك له‌ هه‌ڵوێستی دژه‌ماركسیستیی گرته ‌به‌ر. به‌ڵام "هێربێرت ماركیۆز"ØŒ به‌ بنه‌ما فه‌لسه‌فی Ùˆ دیالێكتیكی Ùˆ ماركسیستییه‌كانی خۆی تا ڕادده‌یه‌Ùƒ هه‌ر وه‌فادار Ùˆ پابه‌ند مایه‌وه‌. هه‌روه‌ها "ماركیۆز" ستالینیزم وه‌Ùƒ شوانێكی لاده‌ر له‌ بنه‌ماكانی ماركسیزمی ڕاسته‌قینه‌ ده‌ناسی Ùˆ پێناسه‌ÛŒ ده‌كرد.

"هیربێرت ماركیۆز" له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكادا هێرشی توندی كرده‌ سه‌ر كه‌لتووری به‌رخۆری Ùˆ دژه‌ڕووناكبیری Ùˆ به‌په‌له‌ÛŒ جیهانی سه‌رمایه‌داری. بۆیه‌ ماركیۆز ئه‌Ùˆ تیۆرییه‌ÛŒ خسته‌ ڕوو، كه‌ ئاستی به‌رهه‌مهێنان Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ په‌ره‌سه‌ندنی ئابووریی ئه‌مریكا، Ú¯Ù‡‌یشتۆته‌ شوێنێك كه‌ ئێستا ده‌توانێت به‌ كه‌مترین Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ كار، هه‌موو ئامراز Ùˆ پێداویستییه‌كانی خۆراك Ùˆ خۆشگوزه‌رانیی هاووڵاتیانی ده‌سته‌به‌ر بكات. به‌Ù¾ÛŽÛŒ بۆچوونی "ماركیۆز"ØŒ چیتر ئه‌Ù… كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ پێویستیی به‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ شه‌Ùˆ Ùˆ ڕۆژانه‌ نییه‌ و، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان Ùˆ چۆنێتیی دابه‌شكردنه‌وه‌ÛŒ به‌رهه‌مه‌ پیشه‌سازییه‌كان فۆرمێكی ته‌ندروستیی هه‌بێت، ئه‌وه‌ هه‌ر تاكێك ده‌توانێت كه‌مترین كاتژمێری ڕۆژانه‌ بۆ كاری به‌رهه‌مهێنان Ùˆ زۆرترین كات بۆ به‌كارهێنان Ùˆ ده‌ستكه‌وتنی خۆشییه‌كانی ژیان Ùˆ حه‌ز Ùˆ ویسته‌ كه‌لتوورییه‌كانی ته‌رخان بكات. ئه‌Ù… تیۆرییه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ سه‌رمایه‌داریی پێشكه‌وتوودا، به‌تایبه‌ت له‌Ù†ÛŽÙˆ ئه‌Ùˆ ڕووناكبیرانه‌دا كه‌ دژی كاری "له‌خۆنامۆبوو"ن، پێشوازییه‌ÙƒÛŒ به‌رفراوانی Ù„ÛŽ كرا. تا ئه‌Ùˆ ئاسته‌ÛŒ كه‌ بۆ ماوه‌یه‌Ùƒ "ماركیۆز"ØŒ بوو به‌ بت Ùˆ پێشه‌وای ڕووناكبیرانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ پیشه‌سازییه‌ پێشكه‌وتووه‌كان. ئه‌Ù… تیۆرییه‌ÛŒ ماركیۆز له‌ دوو سه‌رچاوه‌وه‌ هه‌ڵده‌قووڵێت: یه‌كێكیان Ú†Ù‡‌مكی كاری له‌خۆنامۆبووی ماركس Ùˆ هیگڵ و، ئه‌وه‌ÛŒ دیكه‌ "فرۆیدیزم".

ئه‌Ù… كتێبه‌ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ دوو كتێبه‌كه‌ÛŒ تری ماركیۆز: "خۆشه‌ویستی Ùˆ شارستانییه‌ت" Ùˆ "مرۆڤی تاكره‌هه‌ند"ØŒ ماركیۆز ئه‌Ù… كتێبه‌ÛŒ بۆ ئه‌كادیمی Ùˆ زانكۆكان نووسیوه‌. ماركیۆز زیاتر ڕووی قسه‌ÛŒ له‌ قوتابیانی زانكۆ Ùˆ توێژه‌رانی فه‌لسه‌فه‌ Ùˆ كۆمه‌ڵناسییه‌. ئه‌Ù… كتێبه‌ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ماركیۆزه‌وه‌ØŒ ناساندنی ڕاسته‌قینه‌ Ùˆ بێلایه‌نانه‌ÛŒ فه‌لسه‌فه‌ Ùˆ لۆژیكی دیالێكتیكی Ùˆ به‌رگریكردنه‌ لێیان، له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌Ùˆ بیرمه‌ندانه‌ÛŒ كه‌ ماركس Ùˆ ماركسیزم، ده‌كه‌نه‌ بنه‌مایه‌Ùƒ Ùˆ زه‌مینه‌یه‌Ùƒ بۆ دروستكردنی ستالینیزم و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ هیگڵ ده‌كه‌نه‌ به‌ستێن Ùˆ زه‌مینه‌ÛŒ دروستبوونی نازیزم.

ماركیۆز هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له‌Ù… كتێبه‌دا، له ‌سه‌ره‌تادا به‌ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ زانستی Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ میتۆده‌ باوه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ له‌ جیهانی ڕۆژاواییدا، فه‌لسه‌فه‌ Ùˆ لۆژیكی دیالێكتیكی هیگڵ بكاته‌ بنه‌مای بنچینه‌ییی فه‌لسه‌فه‌ÛŒ ماركسیزم. دواتر هه‌ÙˆÚµ ده‌دات به‌ شرۆڤه‌ Ùˆ شیكردنه‌وه‌ Ùˆ لێكدانه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی به‌رهه‌مه‌كانی ماركس، ئه‌وه‌ ده‌ربخات كه‌ ماركس له ‌هه‌ر جۆره‌ "كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ú¯Ù‡‌رایی" Ùˆ "كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ته‌وه‌ری" بێزار بووه‌ و، بۆ هیچ كه‌سێك ئه‌Ù… Ù…Û†ÚµÙ‡‌ته‌ÛŒ نه‌خوڵقاندووه‌ كه‌ بیر Ùˆ هزر Ùˆ خۆشییه‌كان Ùˆ ئازادییه‌كانی بكاته‌ قوربانیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌.

ماركیۆز به‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ ناوه‌ڕۆكه‌ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ گشتییه‌كان Ùˆ بنه‌ماكانی به‌رهه‌مه‌كانی ماركس، ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت كه‌ ماركس خوازیاری ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ مرۆڤی له‌خۆنامۆبوو، له‌ كۆتوبه‌ندی كۆیلایه‌تیی په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ سه‌رمایه‌دارییه‌كان ڕزگار بكات و، كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ نوێ بنیات بنێت كه‌ ئه‌ركی سه‌ره‌كیی ئه‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ ئازادكردنی تاك Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی زۆرترین ئامرازه‌كانی خۆشگوزه‌رانی Ùˆ ئاسووده‌كردنی تاك به‌ تاكی ئه‌ندامه‌كانی بێت.

 "ماركیۆز" ده‌ڵێت كه‌ به ‌بڕاوی ماركس، هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒ كه‌ له‌ هه‌مبه‌ر خاوه‌ندارێتیی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ ئازادیی ئه‌ندامه‌كانیدا گشتێكی ئه‌بستراكت (مجرد) Ùˆ میتافیزیكی دروست بكات و، داوایان Ù„ÛŽ بكات كه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ كه‌سییه‌كانیان له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌Ù… گشته‌ØŒ پاشه‌كشه‌ بكه‌Ù† Ùˆ ده‌ستبه‌رداری بن، هیچ Ú•Ù‡‌وایه‌تییه‌ÙƒÛŒ نییه‌. بۆیه‌ تاكه‌كانی ئه‌Ùˆ جۆره‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ نه‌Ùƒ ‌ته‌نیا پابه‌ندی جێبه‌جێكردنی ئه‌Ùˆ ڕیسا Ùˆ یاسایانه‌ نین، به‌ڵكوو ئه‌Ùˆ مافه‌یشیان هه‌یه‌ كه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ ڕووخانی شۆڕشگێڕانه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ سیسته‌مه‌ بده‌Ù†. زیاترین هه‌ÙˆÚµÛŒ ماركیۆز له‌Ù… كتێبه‌دا، بۆ ناساندنی وێنای مرۆییی ماركس Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ تاكگه‌رایییه‌كانی ماركسیزم ته‌رخان كراوه‌. ماركیۆز له‌ جیهانی ڕۆژاوادا، وه‌كوو یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ پسپۆرانی فه‌لسه‌فه‌ÛŒ هیگڵ ناسراوه‌ و، زیاتری ئه‌Ùˆ ناوبانگه‌ هه‌ر له‌Ù… كتێبه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت.

ماركیۆز له‌Ù… به‌رهه‌مه‌دا بێجگه‌ له‌ ناساندنی وردی هیگڵ Ùˆ ده‌زگه‌ فه‌لسه‌فییه‌كه‌ی، ده‌یویست به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ بیر Ùˆ بۆچوونی هه‌ندێك له‌ بیرمه‌ندان، ئه‌وه‌ بسه‌لمێنێت كه‌ ناوه‌Ú•Û†ÙƒÛŒ هزر Ùˆ بیری هیگڵی، له‌ نازیزم، فاشیزم Ùˆ تۆتالیتاریزمی دژه‌كه‌لتووریی جه‌ماوه‌رییه‌وه‌ دووره‌‌. هه‌روه‌ها هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ داوه‌ كه‌ ئه‌وه‌ بخاته‌ ڕوو، كه‌ Ú†Ù‡‌مكی ئازادی له‌ ده‌زگه‌ÛŒ فه‌لسه‌فی Ùˆ هزریی هیگڵدا تا ئه‌Ùˆ ئاست Ùˆ ڕادده‌یه‌ Ú¯Ù‡‌وهه‌ری Ùˆ ناوه‌ندییه،‌ كه‌ هیگڵ ده‌كاته‌ دوژمنێكی سه‌رسه‌ختی هه‌ر قوتابخانه‌یه‌ÙƒÛŒ دژه‌ئازادی Ùˆ سه‌ركوتكار‌. به‌ بڕوای ماركیۆز، هیگڵ تا ئه‌Ùˆ ڕادده‌یه‌ پابه‌ندی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ ئازادیی تاك بووه‌ØŒ كه‌ ته‌نانه‌ت ئازادكردنی تاكی مرۆییی له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ زه‌بروزه‌Ù†Ú¯ Ùˆ توندوتیژییه‌وه‌ Ú•Ù‡‌ت ده‌كرده‌وه‌.

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ به‌ بڕوای هیگڵ، ئازادی Ú†Ù‡‌مكێكه‌ كه‌ مرۆڤ پێویسته‌ له‌ سه‌ره‌تادا بیناسێت Ùˆ تێ بگات Ùˆ پاشان داوای بكات؛ له ‌پاش ئه‌وه‌یش بۆ به‌ده‌ستهێنانی، هه‌موو هه‌ÙˆÚµÛŽÙƒ بخاته‌ Ú¯Ù‡‌Ú•. به‌Ù¾ÛŽÛŒ بیر Ùˆ بۆچوونی "ماركیۆز"ØŒ نازیزم Ùˆ فاشیزم، له‌ كه‌لتووری دژه‌ڕۆشنبیری Ùˆ جه‌ماوه‌ریی ئه‌ڵمانیا Ùˆ ئیتاڵیاوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و، به‌Ù… پێیه‌یش هیچ په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئایدیاڵیزمی ئه‌ڵمانیدا نییه‌ØŒ به‌ڵكوو له‌ بنه‌مادا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئایدیالیزمی دره‌وشاوه‌ÛŒ ئه‌ڵمانی Ùˆ كه‌سایه‌تییه‌ به‌رجه‌سته‌كانیدا، به‌تایبه‌ت هیگڵ، دوژمنایه‌تییان هه‌یه‌.

ئه‌Ù… كتێبه، ‌كه‌ له‌ دوو به‌Ø´ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ ده‌ره‌نجام Ù¾ÛŽÙƒ دێت به‌Ù… شێوه‌یه‌:

به‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌Ù…: بنه‌ماكانی فه‌لسه‌فه‌ÛŒ هیگڵ

  1. پێشه‌ÙƒÛŒ

2- زه‌مینه‌ÛŒ مێژوویی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی

3- زه‌مینه‌ÛŒ فه‌لسه‌فی

باسی یه‌كه‌Ù…: نووسراوه‌كانی خواناسانه‌ÛŒ سه‌ره‌تاییی هیگڵ

باسی دووه‌Ù…: به‌ره‌Ùˆ ده‌زگه‌ÛŒ فه‌لسه‌فی

  1. یه‌كه‌‌مین نووسراوه‌ فه‌لسه‌فییه‌كان
  2. یه‌كه‌مین نووسراوه‌ سیاسییه‌كان
  3. ده‌زگه‌ÛŒ ئه‌خلاق

باسی سێیه‌Ù…: یه‌كه‌مین ده‌زگه‌ÛŒ فه‌لسه‌فیی هیگڵ

  1. لۆژیك
  2. فه‌لسه‌فه‌ÛŒ زه‌ین

باسی چواره‌Ù…: دیارده‌ناسی زه‌ین

باسی پێنجه‌Ù…: زانستی لۆژیك

باسی شه‌شه‌Ù…: فه‌لسه‌فه‌ÛŒ سیاسی

باسی حه‌وته‌Ù…: فه‌لسه‌فه‌ÛŒ مێژوو

به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù…: سه‌رهه‌ڵدانی تیۆریی كۆمه‌ڵایه‌تی

  1. پێشه‌ÙƒÛŒ
  2. له‌ فه‌لسه‌فه‌وه‌ بۆ تیۆریی كۆمه‌ڵایه‌تی

باسی یه‌كه‌Ù…: بنه‌ماكانی تیۆریی دیالێكتیكی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌

  1. Ú•Ù‡‌تكردنه‌وه‌ÛŒ فه‌لسه‌فه‌
  2. كیه‌ركیگارد
  3. فۆیه‌ر باخ
  4. ماركس: كاری له‌خۆنامۆبوو
  5. هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ÛŒ كار
  6. شرۆڤه‌كردنی پرۆسه‌ÛŒ كار
  7. دیالێكتیكی ماركسی

باسی دووه‌Ù…: بنه‌ماكانی پۆزیتیڤیزم Ùˆ سه‌رهه‌ڵدانی كۆمه‌ڵناسی

  1. فه‌لسه‌فه‌ÛŒ پۆزیتیڤیزم Ùˆ فه‌لسه‌فه‌ÛŒ ئه‌رێنی
  2. سه‌Ù† سیمۆن
  3. فه‌لسه‌فه‌ÛŒ پۆزیتیڤیزمی كۆمه‌ÚµÚ¯Û•: ئۆگۆست كێنت
  4. فه‌لسه‌فه‌ÛŒ پۆزیتیڤیزمی شتاڵ (فرێدریش جۆلیۆس شتاڵ)
  5. گۆڕانی دیالێكتیك بۆ كۆمه‌ڵناسی (لۆرێز فنشتاین)

به‌Ø´ÛŒ سییه‌Ù…: ده‌ره‌نجام

  1. كۆتاییی هیگڵیانیزم
  2. ئایدیالیزمی نوێی بریتانی
  3. پێداچوونه‌وه‌ له‌ دیالێكتیكدا
  4. هیگڵیانیزمی فاشیستی
  5. ناسیۆنال-سۆسیالیزم له‌ به‌رامبه‌ر هیگڵدا

 

سه‌رچاوه بۆ داگرتن‌:

https://www.marxists.org/reference/archive/marcuse/works/reason/reason-and-revolution.pdf

 

Reason and Revolution: Hegel and the Rise of Social Theory is a 1941 book by philosopher Herbert Marcuse, in which Marcuse discusses the social theories of Georg Wilhelm Friedrich Hegel and Karl Marx.

وه‌رگێڕانی فارسی:

ماكوزه‌ØŒ هربریت، خرد Ùˆ انقلاب" مترجم: محسن ثلاثی، تهران: نشر ثالث، 1388.

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون