PÊNÛS
كــورد: لێكۆڵینەوەیەكی سۆسیۆلۆژی ‌و مێژووویییە  

2017-03-29

كــورد: لێكۆڵینەوەیەكی سۆسیۆلۆژی ‌Ùˆ مێژووویییە

 

ئامادەکردنی: Ø³Û•Ø±ÙˆÛ•Ø± Ø­Û•Ù…Û•ØŒ مامۆستای زانستە سیاسییەكان

ئەم كتێبە، دانراوی "باسیل نیكیتین 1885-1960" ڕۆژهەڵاتناسی سەدەی بیستەمە، ÙƒÛ• ناوبراو ژمارەیەكی زۆر كتێب ‌Ùˆ نووسراوی لەسەر كورد هەیە و، باڵیۆزی یەكێتیی سۆڤیەتی پێشوو بووە Ù„Û• تاران Ù„Û• ساڵی 1915 ‌و، ئەندامی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ ئاسیایی ‌و، ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ زانستە مرۆڤییەکان Ù„Û• پاریس ‌و، ئەندامی هەمیشەییی دامەزراوەی جیهانی بۆ زانستی خێزانە مرۆیییەكان بووە.

ئەم كتێبە، سەرەتا Ù„Û•Ùˆ پرسیارەوە دەست Ù¾ÛŽ دەكات، ÙƒÛ• "ئایا بنەڕەتی Ú•Û•Ú†Û•ÚµÛ•ÙƒÛŒ كورد چییە؟" ÙƒÛ• Ù„Û• وەڵامدا ئاماژە بەوە دەكات، كورد Ù†Û•ÙˆÛ•ÛŒ ئەو هۆز Ùˆ گرووپە مرۆیییانەیە، ÙƒÛ• Ù„Û• دێرزەمانەوە Ù„Û• باشووری ڕۆژاوای ئاسیا ‌و، بەرزایییەكانی ڕۆژهەڵات Ùˆ باكووری میزۆپۆتامیا ژیاون و، لەبارەی ڕەگەزی كوردەوە ئەم كتێبە، ئەم تیۆرییانە دەخاتە ڕوو:

یەكەم: تیۆریی كاردۆخییەكان: هەندێك Ù„Û• مێژووونووس Ùˆ ئەنترۆپۆلۆژیسته‌كان وای دەبینن ÙƒÛ• ڕەگەزی ڕەسەنی كورد كاردۆخییەكان بن؛ ئەو Ú¯Û•Ù„Û•ÛŒ ÙƒÛ• "زەینەفۆن" بە كاردۆخییەكان ناویان دەبات و، پێیان وایە Ù„Û• ڕووی زمانەوانییەوە، هاوبەشی Ù„Û• نێوان زۆرێك Ù„Û• وشەكانی زمانی ئەم دوو نەتەوەیەدا هەیە، ÙƒÛ• دەبنە هەندێك سەرەداو بۆ پەیوەندیی ڕیشەییی كورد بە كاردۆخییەكانەوە.

دووەم: تیۆریی مینۆرسكی: مینۆرسكی دەڵێت ئەگەر بمانەوێت بگەڕێینەوە بۆ ڕیشەی كورد، ئەوا پێویستە بیانگەڕێنینەوە بۆ بوهتانییەكان Ù†Û•Ùƒ كاردۆخییەكان و، جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كوردەكان Ù„Û• ڕووی جەستە ‌Ùˆ Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ژیان Ùˆ زمانەكەیانەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوانی تردا جیاوازییەكی گەورەیان هەیە، ÙƒÛ• دەكرێت ÙˆÛ•Ùƒ بەڵگە بۆ دەرخستنی تایبەتمەندییە نیشتمانییەكانی خۆیان پشتیان Ù¾ÛŽ ببەسترێت؛ بەپێی بەڵگە مێژووویی Ùˆ جوگرافییەكان، دەردەكەوێت ÙƒÛ• بڵاوبوونەوەی كورد Ù„Û• كۆندا دەكەوێتە سنووری دەوڵەتی میدیا.

سێیەم: تیۆریی جافیتیتك: ئەمه‌ تیۆرییە بانگەشەكارەكەی "مار"Û•ØŒ ÙƒÛ• Ù„Û• ساڵی 1911دا بڵاوی كردەوە. مار گریمانەی ئەوەی كرد، ÙƒÛ• دەكرێت ڕیشەی كاردۆخییەكان (كورد) Ù„Û•Ú¯Û•Úµ كارتە جۆرجییەكاندا یەك بێت و، پاشتر Ù„ÛŽÙƒ دابڕابن. مار، پێچەوانەی مینۆرسكی، Ù¾ÛŽÛŒ وا نییە كاردۆخییەكان ‌Ùˆ كورد جیا بن و، ئاماژەیش بەوە دەدات ÙƒÛ• كوردەكان Ù„Û• بنچینەدا دانیشتووانی ڕەسەنی ناوچە شاخاوییەكانی ئاسیای بچووكن، زمانەكەیشیان هەر هەمان زمانەكانی ئەو ناوچەیەن Ùˆ Ù„Û• جێی دیكەوە نەهاتووە، بەڵام Ù„Û• دواتردا بە Ù‡Û†ÛŒ بەشداریی سیاسی Ùˆ شارستانی Ùˆ پەیوەندی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ گەلانی دیكەی ناوچەكەدا گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە و، Ù„Û• ئەسڵەكەی، ÙƒÛ• جافاتیتكە Ùˆ نزیكە Ù„Û• هەر دوو زمانی جۆرجی Ùˆ كالدی، دوور كەوتووەتەوە و، سیمای زمانە هیندۆئەوروپییەكانی وەرگرتووە؛ بەمەیش، زمانی كوردی بە زمانە ئێرانی Ùˆ ئەرمەنییەكان دەبەستێتەوە.

چوارەم: ڕای كوردەكان لەبارەی ڕەگەزی خۆیانەوە: ڕای یەكێك Ù„Û• مێژووونووسەكانی كورد لەبارەی ڕەگەزی خۆیەوە Ù„Û• كتێبی "شەره‌فنامە"دا بەڕوونی دیارە، ÙƒÛ• "شەرەفخانی بەتلیسی"یە و، بابەتەكە دەگێڕێتەوە بۆ چیڕۆكی زوحاك، ÙƒÛ• چووە سەرتەختی جەمشیدی پێشدادی و، جێی ئەوی گرتەوە بۆ ئەوەی ببێتە مەلیكی پێنجەمی ئەم بنەماڵە ئێرانییە. هەروەها "محەمەد عەلی عەونی" جەخت Ù„Û•ÙˆÛ• دەكاتەوە ÙƒÛ• ڕیشەی كورد بە بەڵگەوە سەلمێنراوە ÙƒÛ• هندۆئەوروپییە. هاوكات "حوسێن حوزنی موكریانی" Ù„Û• كتێبی "براعم الربیع"دا هەمان بۆچوونی دووبارە كردۆتەوە.  "ئیحسان نووری پاشا"یش Ù„Û• كتێبەكەیدا بە ناونیشانی "مێژوووی Ú•Û•Ú¯ Ùˆ Ú•Û•Ú†Û•ÚµÛ•ÙƒÛŒ كورد"دا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ هەندێك، وشەی "جوودی" دەگێڕنەوە بۆ "گوتی" و، Ù¾ÛŽ یوایە ڕیشەی كورد بەپێی هەندێك ڕا، دەگەڕێتەوە سەر گوتییەكان. هەروها زۆرێك Ù„Û• مێژووونووسانی كورد پێیان وایە ڕیشەی كورد پێكهێنەرەكەی بریتین Ù„Û• "سوباری" Ùˆ "Ù„Û†Ù„Û†" Ùˆ "گوتی" Ùˆ "هۆرییەكان" Ùˆ "كالدی"ØŒ ÙƒÛ• هەموویان ڕەچەڵەكیان هاوبەشە Ùˆ گەلانی هندۆئەوروپین.

سەبارەت بە زاراوەی كوردستان ‌Ùˆ هەڵكەوتەی شوێنگەی جوگرافیی كوردستان ‌و، شوێنی نیشتەجێبوونی ئێستای كوردەكان، ئەم كتێبە ئاماژە بەوە دەكات ÙƒÛ• كوردستان واتە وڵاتی كوردان. بەڵام ئەمە بە مانای وڵاتێكی سەربەخۆی سنووردیاریكراو Ù„Û• ڕووی سیاسییەوە نایەت، چونكە Ù„Û• ڕووی یاسای نێودەوڵەتییەوە، كوردستان خاكێك Ù¾ÛŽÙƒ ناهێنێت ÙƒÛ• سنوورێكی سیاسیی دیاریكراوی هەبێت ‌Ùˆ دانی پێدا نرابێت. تەنیا هەرێمی كوردستانی عێراق، ÙƒÛ• لەسەر بەشێك Ù„Û• خاكی باشووری كوردستان دامەزراوە، تاكە هەرێمێكی دانپێدانراوە، ÙƒÛ• هەڵگری پاشگری ناوی كوردستانە.

هاوكات لەناو خاكی كوردستانیشدا گەرچی كوردەكان زۆرینەن، بەڵام وەنەبێت تەنیا كوردەكان Ù„Û•Ù… خاكەدا بن، بەڵكوو چەندین Ú¯Û•Ù„ÛŒ جیاواز Ù¾ÛŽÙƒÛ•ÙˆÛ• لەسەر ئەم خاكە دەژین. Ù„Û• مێژوووی كۆندا وشەی كوردستان بەم فۆرمەی ئێستا بەكار نەهاتووە. چەندین ناوی جۆراوجۆر Ù„Û•Ùˆ ناوچەیە نراوە، ÙƒÛ• ئێستا Ú¯Û•Ù„ÛŒ كوردی تێدا نیشتەجێیە ‌Ùˆ بە كوردستان ناودەبرێت، Ù„Û•Ùˆ ناوانە: سۆبارتۆ، گۆتیۆم، زاموا، ئالیاتم ‌Ùˆ هەرێمی چیاكان.

وشەی كوردستان تا سەدەی دوازدەیەمی زایینی ‌Ùˆ Ù„Û• سەردەمی "سوڵتان سەنجەر"ÛŒ سەلجووقیدا نەبێت، Ù„Û•Ù… فۆرمەی ئێستایدا دەرنەكەوت، ÙƒÛ• دوایەمین سوڵتانی بەهێزی سەلجووقییەكان بووە، ÙƒÛ• توانیی كوردستان ÙˆÛ•Ùƒ یەكەیەكی كارگێڕی دیاری بكات ‌و، "قەڵای بەهار"ÛŒ كردە پایتەختی هەرێمەكە _هەرێمی كوردستان_ØŒ ÙƒÛ• دەكەوێتە باكووری ڕۆژاوای هەمەدانەوە. كەواتە كوردستان دەكەوێتە باشووری ڕۆژاوای كیشوەری ئاسیا. دەكرێ بگوترێ سنووری كوردستان Ù„Û• چیاكانی ئەراراتەوە Ù„Û• باكوورەوە، تا زنجیرەچیای زاگرۆس Ù„Û• باشوور دەكشێت و، Ù„Û• چیاكانی زاگرۆسیشەوە بەرەو ئەسكەندەروونە تا سەر لێواری حەوزی دەریای سپیی ناوەڕاست.

كوردستان Ù„Û• باكوورەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەرمەنستان ‌Ùˆ توركیا، Ù„Û• ڕۆژهەڵاتەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران، Ù„Û• باشوورەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراق ‌Ùˆ Ù„Û• ڕۆژاواوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سووریا هاوسنوورە. واتە ئەمڕۆ كوردستان خاوەن سنوورێكی سیاسیی دیاریكراو ‌Ùˆ دانپێدانراو نییە، بەڵكوو بەشێكە Ù„Û• خاكی دەوڵەتانی توركیا، ئێران، عێراق Ùˆ سووریا. ڕووبەری گشتیی كوردستان نزیكەی (500,000 كم2)یه‌:(194,892كم2) Ù„Û• توركیایە، (124,766كم2) Ù„Û• ئێرانە، (87,117كم2) Ù„Û• عێراقە ‌Ùˆ (18,264كم2) Ù„Û• سووریایە. درێژیی خاكی كوردستان Ù„Û• باكوورەوە تاكوو باشوور نزیكەی (1300 كم) ‌و، پانییەكەیشی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا نزیكەی (550 كم)Ù‡‌. ئەم پانییەیش Ù„Û•  هەموو لایەك ÙˆÛ•Ùƒ یەك نییە: Ù„Û• لای باكوورەوە پانییەكەی دەگاتە (578 كم)ØŒ لەناوەڕاستدا بۆ (232 كم) تەسك دەبێتەوە، تاكوو بەرەو باشووریش بڕۆین تەسكتر دەبێتەوە؛ Ù„Û• كۆتاییەكەیدا Ù„Û• (112 كم) زیاتر نابێ.

سەبارەت چەشنی ژیان ‌Ùˆ كار ‌Ùˆ داب ‌Ùˆ نەریتی كوردەكان، "باسیل نیكیتین" Ù„Û•Ù… كتێبەیدا، قسە لەسەر گەشتەكانی كورد ‌و، پیشەی ئاژەڵداری ‌Ùˆ كشتوكاڵی ‌Ùˆ ڕاوكردن ‌Ùˆ ئیشی دەست ‌Ùˆ پیشەسازی لای تاكی كورد دەكات، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ قسەكردن لەسەر ئابووریی كورد ‌Ùˆ ئاسۆكانی گەشەسەندنی.

Ù„Û•Ù… چوارچێوەیەدا ئەم كتێبە باس Ù„Û•ÙˆÛ• دەكات ÙƒÛ• كوردستان دەوڵەمەندە بە ڕووەكی سروشتی، Ù„Û• ڕووی بوونی چەندین دار ‌Ùˆ گیا Ùˆ Ú¯ÙˆÚµÛŒ خۆڕسكی جۆراوجۆر، ÙƒÛ• بۆ Ú•Û•Ù†Ú¯ ‌Ùˆ كاری پزیشكی ‌Ùˆ بۆن ‌Ùˆ خۆراك بەكار دەهێندرێن. هەروەها كوردستان خاوەن سەرمایەیه‌ÙƒÛŒ زۆری زیندەوەر Ùˆ ئاژەڵە، ÙƒÛ• بۆ مەبەستی جۆراوجۆر بەكار دەهێنرێن. كوردستان یەكێكە Ù„Û•Ùˆ وڵاتانەیش، ÙƒÛ• چەندین بەرهەمی كشتوكاڵیی جۆراوجۆری Ù„ÛŽ دەچێندرێ ‌Ùˆ دێتە بەرهەم، تایبەتمەندی ‌Ùˆ گرنگیی زۆری هەیە Ù„Û• ڕووی ئابوورییەوە، Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ بەرچاویش Ù„Û• دابینكردنی خۆراك بۆ مرۆڤ ‌Ùˆ ئاژەڵدا دەبینێت. گرنگترین بەروبوومە كشتوكاڵییەكانی كوردستانیش بریتین Ù„Û•: گەنم، جۆ، برنج، نیسك، نۆك، Ù„Û†ÙƒÛ•ØŒ چەوەندەری شەكر، كونجی، گوڵەبەڕۆژە، پیاز، سیر، هەرمێ، سێو، زەیتون، گوێز Ùˆ هتد.

Ù„Û• شرۆڤەكردنی خێزانی كورد Ù„Û• ڕووی شوێنی حەوانەوە ‌Ùˆ جلوبەرگ ‌Ùˆ خواردن ‌Ùˆ پیرۆزییە خێزانییەكان ‌Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ئافرەت Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ ‌و، هۆز ‌Ùˆ عەشیرەتە كوردییەكان ‌و، پێكهاتەی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نەریتیی كوردی، نووسەر Ù„Û•Ù… كتێبەدا ئاماژە بەوە دەكات ÙƒÛ• خێڵ _هۆز ‌Ùˆ عەشیرەت_ گەورەترین یەكەی كۆمەڵایەتییە Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ كوردیدا و، خێڵیش Ù„Û• چەند یەكەیەكی بچووكتر Ù¾ÛŽÙƒ دێت، ÙƒÛ• Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت "تیرە" و، تیرە Ù„Û• چەند بنەماڵەیەك Ù¾ÛŽÙƒ دێت، ÙƒÛ• برا Ùˆ ئامۆزا Ùˆ خاڵۆزای یەكترن و، خێزانیش بچووكترین یەكەی ناو خێڵە.

خێڵی كوردی Ù‚Û•ÚµÛ•Ù…Ú•Û•ÙˆÛŒ خۆی هەیە، ÙƒÛ• Ù„Û• چەند گوند Ùˆ ئاوەدانییەك Ù¾ÛŽÙƒ دێت. پیاوماقووڵان Ùˆ ڕیشسپییانی گوند Ø´ÛŽÙˆÛ• ئەنجومەنێكیان هەیە، ÙƒÛ• وابەستەی سەرۆكخێڵە. خێل لەسەر بنەمای پەیوەندیی خوێن Ùˆ خزمایەتی Ù¾ÛŽÙƒ دێت و، Ù„Û• لووتكەی هەرەمی دەسەڵاتی خێڵدا سەرۆكخێڵ هەیە، ÙƒÛ• Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت ئاغا، یان بەگ. سەرۆكی خێل خاوەنی زەوی Ùˆ زار، دەسەڵاتی ئابووری، سەربازی Ùˆ كۆمەڵایەتییە؛ پێویستە سەرجەم ئەندامانی خێڵ گوێڕایەڵی بن. ڕێسای دەسەڵاتەكانی سەرۆكخێڵ Ùˆ هەموو ئەو ڕێسایانەی بەسەر خێڵ Ùˆ یەكەكانی خێڵدا پەیڕەو دەكرێن، ڕێسای نەنووسراون؛ دەماودەم Ù„Û• نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكی تر دەگوێزرێنەوە. سەرۆكخێڵ دوای مردنی، دەسەڵاتەكانی بۆ كوڕە گەورەی بەجێ  دێڵێت.

Ù„Û• بنكەی هەرەمی كۆمەڵایەتیی خێڵدا، تا مێژووویەكی نزیكیش، هەموویان نەخوێندەوار بوون؛ هەموو جۆرە كارێكی كشتوكاڵی Ùˆ هەرەوەزی Ùˆ شوانكارەیییان بۆ سەرۆكخێڵ دەكرد ‌و، وەلائیان بۆی زۆر بوو. هەرچی سەبارەت بە لایەنی ئایینی ‌Ùˆ دینییەوە هەیە Ù„Û• كوردستان، ئەم كتێبە تیشك دەخاتە سەر ئەوەی ÙƒÛ• زۆرینەی Ú¯Û•Ù„ÛŒ كوردستان، پەیڕەوی Ù„Û• ئایینی ئیسلام دەكەن ‌و، لەناو موسڵمانانی كوردستاندا بەشی هەرە زۆریان موسڵمانی سوننەمەزهەبی شافعین ‌و، كەمینەیەكیش Ù„Û• موسڵمانانی كوردستان شیعەمەزهەبن Ù„Û• ناوچەكانی كرماشان ØŒ هەمەدان ‌Ùˆ ئیلام Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی كوردستان ‌و، خانەقین، مەندەلی ‌Ùˆ بەدرە Ù„Û• باشووری كوردستان، هەروەها  كوردە فەیلییەكان ÙƒÛ• Ù„Û• بەغدا Ùˆ هەندێ ناوچەی ئێران نیشتەجێن، شیعەمەزهەبن.

لەناو موسڵمانانی كورددا بایەخێكی زۆر بە سۆفیگەری دراوە، بەتایبەتی هەر دوو تەریقەتی نەقشبەندی و قادری. چەندین تەكیەی سۆفیگەری لە كوردستاندا هەن، كە لە دەرەوەی كوردستانیش مورید و دەروێش ڕوویان تێ دەكات.

ئایینی ئیسلام Ù„Û• دوای فتوحاتی ئیسلامییەوە، وردە وردە لەناو كورددا بڵاو بۆتەوە ‌و، Ù„Û• ماوەی چەند سەدەیەكدا پاش هاتنی ئیسلام ئەو ئایینە گەیشتۆتە زۆربەی گوند Ùˆ ناوچە دووردەستەكان ‌و، زۆرینەی كورد دەستبەرداری ئایینی پێشووی خۆیان بوون ÙƒÛ• زەردەشتی، یان پەیڕەوانی ئایینە ئێرانی Ùˆ ڕۆژهەڵاتییە كۆنەكان بوو.

ئێستا Ù„Û• هەموو گوند Ùˆ ئاوەدانی Ùˆ شار Ùˆ شارۆچكەكانی كوردستاندا پەرستگه‌ÛŒ موسڵمانان _مزگەوت_ بەدی دەكرێت. "مەلا"كان دەسەڵاتێكی ڕۆحییان هەیە ‌و، پێشنوێژی بۆ نوێژخوێنان دەكەن ‌و، وتار Ùˆ وانەی ئایینی دەڵێنەوە و، سەرپەرشتیی مەراسیمی ناونانی منداڵ Ùˆ هاوسەرگیری Ùˆ تەڵقینی مردوو دەكەن ‌و، زۆر جاریش ئەم مەلایانە Ú•Û†ÚµÛŒ ڕاوێژكار بۆ سەرۆكخێل دەبینن؛ ÙƒÛŽØ´Û• كۆمەڵایەتییەكان چارەسەر دەكەن. بەم جۆرە، كوردەكان پاش موسڵمانبوونیان Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ گرنگیان Ù„Û• دروستكردن Ùˆ پاراستنی شارستانییەتی ئیسلامیدا Ù„Û• ڕووی سەربازی Ùˆ ڕۆشنبیرییەوە بینیوە. چەندین كەسی ناوداریان تێدا هەڵكەوتووە، ÙƒÛ• خزمەتیان بە ئیسلام كردووە ÙˆÛ•Ùƒ: سەڵاحەددینی ئەیوبی، ئیبن خەلەكان، ئیبن ئەسیر، ئیبن مستەوفی Ùˆ هتد.

ÙˆÛ•Ùƒ ئاماژەمان Ù¾ÛŽ دا، جگە Ù„Û• ئیسلام، پەیڕەوییان Ù„Û• چەند ئایینێكی دیكە كردووە ‌Ùˆ دەكەن، لەوانە:

زەردەشتی: ئایینی زەردەشتی لەسەر بنەمای بیر و بۆچوون و بڕواكانی "زەردەشت" دامەزراوە، كە لە كتێبی "ئاڤێستا"، كتێبی پیرۆزی زەردەشتییەكان، تۆمار كراون. لە دیدی زەردەشتدا مرۆڤ بوونەوەرێكی ئازادە. تاك، ئەركی سەرشانی بریتییە لە یارمەتیدان و سەرخستنی هێزی خێر. لە مێژوووی كۆندا ئایینی زەردەشتی لەناو كورد و گەلانی ئێراندا بە شێوەیەكی بەربڵاو هەبووە و، بەردەوامیش بووە تا هاتنی ئیسلام بۆ ناوچەكە. ئێستایش لە هەندی شوێنی كەمی جیهاندا پەیڕەوانی ئەم ئایینە ماون.

عەلەوی: لەناو كورددا پەیڕەوانی ئایینزای "عەلەوی" لە ناوچەی دەرسیم و هەندێ ناوچەی تری باكووری كوردستان دەژین. ئایینزای عەلەوی لە زۆر ڕووەوە نزیكایەتیی لەگەڵ مەزهەبی شیعەدا هەیە؛ لەناو بەشێك لە كوردانی سووریایشدا پەیڕەو دەكرێت.

ئەهلی Ù‡Û•Ù‚: ئەهلی Ù‡Û•Ù‚ØŒ یان یارسین، ڕێوڕەسمێكی ئایینیی تایبەتە، نزیكایەتی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عەلەویدا هەیە و، Ù„Û• هەندێ ناوچەی باشوور ‌Ùˆ ڕۆژهەڵاتی كوردستان پەیڕەو دەكرێت. Ù„Û• نێوان داب Ùˆ نەریتی ئایینی كاكەیی Ùˆ هاواری Ùˆ شەبەك Ùˆ ئەهلی هەقدا لێكچوون هەیە. هەندێك توێژەر ÙˆÛ•Ùƒ یەك ئایینزا و، هەندێكی تر ÙˆÛ•Ùƒ ئایینزای جیاواز Ùˆ هاوشێوە تەماشایان دەكەن.

ئێزدی: ئێزدی ئایینێكی تایبەتە. مێژوویەكی ÙƒÛ†Ù†ÛŒ هەیە، كه‌ دەگەڕێتەوە بۆ Ù¾ÛŽØ´ ئیسلام. Ù„Û• هەندێ ناوچەی كوردنشینی مووسڵ Ùˆ دهۆك پەیڕەو دەكرێت، بەتایبەتی Ù„Û• ناوچەی شنگال Ùˆ شێخان Ùˆ لالش. هەروەها Ù„Û• هەندێك ناوچەی ئەرمێنیا Ùˆ جۆرجیا Ùˆ ڕووسیا Ù‡Û•Ù†. ئێزدییەكان Ù„Û• ڕووی كۆمەڵایەتی Ùˆ ئایینییەوە داب Ùˆ نەریتی تایبەتی خۆیان هەیە.

كریستیان: ئایینی مەسیحی "كریستیان" بە هەموو لقە جیاوازەكانییەوە، بەتایبەتی Ù„Û• نێوان ئەرمەن Ùˆ كلدان Ùˆ ئاشووردا Ù„Û• كوردستان پەیڕەو كراوە. Ù„Û• زۆربەی شار Ùˆ شارۆچكەكانی كوردستان، كڵێسای كریستیان هەیە. Ù„Û• هەندێك ناوچەدا زیاتر Ù‡Û•Ù† و، Ù„Û• هەندێك ناوچەدا كەمتر. بۆ نموونە Ù„Û• باشووری كوردستان، زیاتر Ù„Û• ناوچەكانی عەینكاوە، شەقڵاوە، كۆیە، حەریر Ùˆ هەندێ قەزای هەولێر Ùˆ مووسڵ Ùˆ دهۆك نیشتەجێن. بەڵام Ù„Û• پارێزگه‌ÛŒ سلێمانی، جگە Ù„Û• مەڵبەندی پارێزگه‌ØŒ زۆر بە ÙƒÛ•Ù…ÛŒ پەیڕەوانی ئایینی مەسیحی Ù‡Û•Ù†.

جوولەكە: Ù„Û• ÙƒÛ†Ù†Û•ÙˆÛ• ژمارەیەكی بەرچاوی پەیڕەوانی ئایینی جوولەكە Ù„Û• كوردستان ژیاون. Ù„Û• زۆربەی ناوچەكانی كوردستاندا، تا دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل، پەرستگه‌ÛŒ تایبەت بە خۆیان هەبوو. دوای ئەوە، زۆربەیان Ù„Û• ناوەڕاستی سەدەی بيستدا بۆ ئیسڕائیل كۆچیان كردووە. تا ئێستایش هەندێ ناوچەی كوردستان بە ناوچەی جوولەكان ناسراوە.

هەرچی سەبارەت بە زمان ‌Ùˆ ئەدەب ‌Ùˆ هونەری كوردییە، ÙƒÛ• كۆتا بەشی ئەم كتێبەی بۆ تەرخان كراوە، ئاماژەی بۆ ئەوە كردووە ÙƒÛ• زمانی كوردی سەر بە خێزانی زمانە هندۆئەوروپییەكانە، ÙƒÛ• گەورەترین خێزانی زمانەوانییە Ù„Û• جیهاندا. Ù„Û• ڕووی ئەدەب ‌Ùˆ هونەر ‌Ùˆ شیعریشەوە كوردەكان خاوەنی شاكاری مەزن ‌Ùˆ شاعیرانی گەورەن، ÙˆÛ•Ùƒ: بابا تاهیری هەمەدانی، مەلای جزیری، ئەحمەدی خانی، نالی، مەولەوی ‌Ùˆ هتد.

ئەم كتێبە لە دوازدە بەش و، هەر بەشێكیش لە چەند باسێك پێك دێت، بەم شێوەیەی خوارەوە:

بەشی یەكەم: بنەڕەتی Ú•Û•Ú†Û•ÚµÛ•ÙƒÛŒ كورد ‌Ùˆ زمانی كوردی ‌Ùˆ تایبەتمەندییەكانی

بەشی دووەم: كوردستان: واتای زاراوەی ‌Ùˆ گرنگیی ڕاستەقینەی

بەشی سێیەم: چەشنی ژیان ‌Ùˆ كار ‌Ùˆ داب ‌Ùˆ نەریتی كورد

بەشی چوارەم: لایەنی دەرونی ‌Ùˆ سایكۆلۆژیی تاكی كورد

بەشی پێنجەم: خێزانی كورد Ù„Û• ڕووی شوێنی حەوانەوە ‌Ùˆ جلوبەرگ ‌Ùˆ خواردن ‌Ùˆ پیرۆزییە خێزانییەكان ‌Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ئافرەت Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا

بەشی Ø´Û•Ø´Û•Ù…: هۆز ‌Ùˆ عەشیرەتە كوردییەكان

بەشی حەوتەم: كات ‌Ùˆ شوێنی هۆزە كوردییەكان

بەشی هەشتەم: كورد ‌Ùˆ دەوڵەت ‌Ùˆ نەتەوەی كورد

بەشی نۆیەم: كورد ‌Ùˆ دەوڵەت

بەشی دەیەم: بزووتنەوەی نەتەوەییی كورد

بەشی یازدەیەم: ئایینی كورد

بەشی دوازده‌یەم: ئەدەب ‌Ùˆ هونەری كوردی

 

  • بیبلۆگرافیای كتێب:

ناوی كتێب: كــورد: لێكۆڵینەوەیەكی سۆسیۆلۆژی مێژوووییە/ الكرد: دراسة سوسیولوجیة و تاریخیة

بابەت: لێكۆڵینەوەی سیاسی، سۆسیۆلۆژی، مێژوویی

نووسەر: باسیلی نیكیتین / Basil Nikitin

وەرگێڕانی لە زمانی فەڕەنسییەوە بۆ عەرەبی: دكتۆر نووری تاڵەبانی

ژمارەی لاپەڕە: 529

دەزگه‌ÛŒ چاپ: دەزگه‌ÛŒ چاپ ‌Ùˆ پەخشی حەمدی ‌و، Ù„Û• بڵاوكراوەكانی مەكتەبی بیر Ùˆ هۆشیاریی یەكێتیی نیشتیمانیی كوردستان.

ساڵی چاپ: چاپی سێیەم، 2007

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون