PÊNÛS
 
ئاییندەی مووسڵ Ùˆ کەرکووک: Ù„Û• نێوان هەرێمی کوردستان Ùˆ عێراقی عەرەبیدا 
     2016-11-08
شاڵاو عەبدولخالق محەمەد

ئاییندەی مووسڵ و کەرکووک: لە نێوان هەرێمی کوردستان و عێراقی عەرەبیدا

 

شاڵاو عەبدولخالق محەمەد، مامۆستای زانکۆ و پسپۆری سیاسەت و وزە

                                                                          

خستنەڕووی پرس

مووسڵ Ùˆ کەرکووک، Ù„Û• ڕووی جیۆستراتیژی Ùˆ سامانە سروشتییەکانەوە دوو شاری گرنگ Ùˆ پێكه‌وه‌گرێدراون، هەر ئەوەیش وای کردووە Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ چارەسەرەکان Ù‡Û•Ù… پەیوەندیدار بن و، هەمیش هاوشێوە. ئەم دوو شارە بە درێژاییی سەد ساڵی ڕابردوو، بە Ù‡Û†ÛŒ ئەو Ù¾ÛŽÚ¯Û• گرنگەی Ú©Û• Ù„Û• ڕووی کەلتووری، ئابووری Ùˆ سیاسییەوە هەیانبووە Ùˆ هەیانه‌ØŒ بوونه‌تە جێگه‌ÛŒ ململانێی هێزە ناوخۆیی، هەرێمایەتی Ùˆ نێودەوڵەتییەکان. بەڵام Ù„Û• کاتی ئێستادا ئاییندەی ئەو دوو شارە، جگە Ù„Û• هێژموونیی هێزە نێودەوڵەتییەکان، کەوتووه‌تە ژێر کاریگەریی هەردوو حکوومەتی هەولێر Ùˆ بەغداوە. تۆ بڵێی ئاییندەی سیاسی Ùˆ کارگێڕیی ئەو دوو ناوچە ستراتیژییە دەوڵەمەندە، Ù„Û• لایەن Ú† حکوومەت Ùˆ هێزێکی سیاسییەوە ئاراستە بکرێت؟ حکوومەتی هەرێم، یان حکوومەتی ناوەندی Ù„Û• بەغدا؟

لەبەر ئەوەی بەرژەوەندی (Interest)ØŒ بەهێزترین پایەی سیاسەتە Ù„Û• پتەوکردنی پەیوەندیی نێوان ئەکتەرە دەوڵەتی Ùˆ نادەوڵەتییەکاندا و، یەکلاییکردنەوەی ململانێ سیاسی Ùˆ ئابورییەکان، Ú† لەسەر ئاستی ناوخۆی وڵات، یان شانۆی نێودەوڵەتی، بۆیه‌ شادەماری بەستنەوەی کەرکووک Ùˆ مووسڵ بە هێزە ناوخۆیی Ùˆ هەرێمایەتی Ùˆ نێودەوڵەتییەکانەوە، بەرژەوەندییە. کەواتە هەر بەرژەوەندییه‌كیش دەتوانێت سەبارەت بە ئاییندەی مووسڵ Ùˆ کەرکووک، خوێندنەوەیەکی دروستمان بداتێ.

بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە: ئایا مووسڵ Ùˆ کەرکووک بەدرێژایی دامەزراندنی ئەم دەوڵەتە ناتەندروستە، Ù„Û• كوێی بەرژەوەندییەکانی دەوڵەتی عێراقدا بوونە؟ ئایە ئێستا Ú†Û†Ù† ئەو بەرژەوەندییانە کاریگەری دەکاتە سەر داهاتووی جێۆپۆلیتیکی ئەو دوو شارە؟ بەتایبەتی دوای کۆتاییهاتنی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش Ùˆ گرتنەوەی پارێزگای نەینەوا بەگشتی و، شاری مووسڵ بەتایبەتی: ئایا مووسڵ Ùˆ کەرکووک دەگەڕێنەوە بۆ سەر هەرێمی کوردستان؟ یان دووبارە وابەستەی عێراقی عەرەبی دەبنەوە؟ یاخود نەخێر، خاکی ئەو دوو شارە Ù„Û• نێوان پێکهاتەکانی عێراقدا دابەش دەبێت، بەتایبەتی Ù„Û• نێوان کورد Ùˆ عەرەبی سوننە، لەبەر ڕۆشناییی هێژموونیی هێزە نێودەوڵەتی Ùˆ هەرێمایەتییەکاندا؟

ناوەڕۆک و لایەنی مێژووییی ئەم پرسە

سەبارەت بە کەرکووک، کە لە سەدەی دە و یازدەدا کەوتە چوارچێوەی ئەمارەتی بابانەوە، بەڵام بەپێی ئینسکلۆپیدیای ئیسلامی لە سەردەمی فەرمانڕەواییی عوسمانییەکاندا لە ساڵی ١٨٧٩، کەوتە چوارچێوەی کارگێڕی و سیاسیی ویلایەتی مووسڵەوە. لەو کاتەدا ویلایەتی مووسڵ لە سێ لیوا (Twist)، کە بە مانای پارێزگای ئێستا دێت پێک هاتبوو، کە ئەوانیش لیواکانی (مووسڵ، کەرکووک و سلێمانی) بوون. بەڵام دوای کۆتاییهاتنی دەسەڵاتی عوسمانییەکان و زاڵبوونی خەسڵەتی هێزی بەرژەوەندی بۆ دابەشکردنی خاكی ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان، بەتایبەتی خاکی کوردستان، لەو کاتەوە تا ئێستا، ئەگەر کەرکووک بۆ کوردستانییان مەشخەڵی خۆڕاگری و نەتەوەپەروەری بووبێت، بەڵام بۆ کۆمەڵێک وڵات و لایەن بە درێژاییی سەدەی ڕابردوو تا ئێستایش، شوێنی یەکلايیکردنەوەی بەرژەوەندییەکانیانە.

ئەگەر ئاگری "بابە گوڕگوڕ" لە لای کوردستانییان مەشخەڵی یەکلاییکردنەوی سنووری کوردستان بووبێت، ئەوا لە لای وڵاتە زلهێزەکان، ڕووناکیی زێڕە ڕەشە بەنرخەکان بووە. بە واتایەکی تر، کوردستانییان هەمیشە پێیان وا بووە ململانێ لە پێناو کەرکووک تەنیا بە هۆی نەوتەکەیەوە نییە، بەڵکوو خاک، خەڵک و کەلتوور و تەنانەت ڕەمزی پاراستنی سنووری جیۆپۆلیتیکی کوردستانە. بەڵام، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتی، تەنانەت عێراقی عەرەبییش، کەرکووک خاکێکە بە درێژاییی ١٠٠ ساڵی ڕابردوو، نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییە ئابووری و دارایییەکانی دەوڵەتی عێراقی کردووە. هەر بۆیەیش نەیانهێشتووە بگەڕێتەوە ژێر دەسەڵاتی حوکمڕانیی کوردی و، تا ئێستایش ڕێگرن لە جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراقی.

هەرچی پەیوەندیی بە شاری مووسڵەوە هه‌یه‌ØŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئەو شارە Ù„Û• ڕووی مێژووی سیاسییەوە مێژوویەکی دەوڵەمەندی هەیە، بەڵام  دیارترین پەیوەندی، Ú©Û• ئەم شارە Ù„Û• ڕووی جیۆپۆلیتیکییەوە بە کوردستان Ùˆ عێراقەوە گرێ بدات، بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئیمپڕاتۆرییەتی عوسمانی، Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ کاتەدا دەکەوتە چوارچێوەی ویلایەتی مووسڵەوە. سەرەتا ویلایەتی مووسڵ Ù„Û• ساڵی ١٥٣٤، Ù„Û• لایەن "سوڵتان سلێمانی قانوونی"یەوە کەوتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکانەوە و، تا سەدەی حەڤده‌یەم ئەو ویلایەتە چەندین جار کەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی دەرەوەی عوسمانییەکان. بۆ نموونە، لەبەر گرنگیی شوێنی جێۆپۆلیتیکی Ùˆ بازرگانیی ویلایەتی مووسڵ، چەندین جار Ù„Û• لایەن سەفەوییەکانەوە Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ کۆنتڕۆڵکردنی دراوە، بەڵام دواجار عوسمانییەکان Ù„Û• ڕووی کارگێڕی Ùˆ سیاسییەوە کۆنتڕۆڵیان کردۆتەوە. تا Ù„Û• دواجاردا، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەو تێکشکاندنە سەربازییانەی Ú©Û• بەسەر هێزی عوسمانییەکاندا هات، هەر Ù„Û• ساڵی ١٩٠٨ تا ١٩٢٢، بەتایبەتی بە Ù‡Û†ÛŒ جەنگی جیهانیی یەکەمەوە، بووە Ù‡Û†ÛŒ دابەشکردنی بەشێکی زۆری ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان، لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەکانی ÙˆÛ•Ú© "سایکس ـــ پیکۆ" Ù„Û• ساڵی ١٩١٦، Ú©Û• پاشتر ڕێککەوتننامەی "سیڤەر"ÛŒ ساڵی ١٩٢٠ی بەسەردا هات، Ú©Û• ئەم ڕێککەوتننامەیەیش بە ڕوونی Ù„Û• ماددەکانی ( ٦٢، ٦٣، ٦٤) Ù‚Û•ÚµÛ•Ù…Ú•Û•ÙˆÛŒ سەربەخۆییی کوردستانی تێدا دیاری کرابوو، بەڵام دواتر ڕێککەوتننامەی "سان ڕیمۆن"ÛŒ ساڵی ١٩٢٠ی بەسەردا هات، Ú©Û• Ù„Û• نێوان (فەرەنسا، بریتانیا، ئیتالیا Ùˆ ژاپۆن) واژوو کرابوو و، بووە Ù‡Û†ÛŒ دیاریکردنی سنووری ئیداریی زۆربەی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای بەرژەوەندی Ùˆ وزە.

ئەوەی شایەنی باسە، لەناو پەیماننامەی سان ڕیمۆندا زیاتر بەرژەوەندییە ئابوورییەکان ببوو بە بنەما، بەتایبەتی بابەتی نەوت و گازی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. دواتر لە لایەک بۆ ڕازیکردنی ئەتاتورک و دەوڵەتی تورکیای ئەو کاتە، لە لایەکی تریش لەبەر بەرژەوەندیی بریتانیا و فەرەنسا پرۆسەی دابەشکردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە ڕێککەوتننامەی لۆزانی ساڵی ١٩٢٣ کۆتایی هات. هەرچەندە تورکیای ئەتاتورکی تا ساڵی ١٩٢٥، دانی بەو دابەشکردنەدا نەدەنا، بەڵام لە کۆتاییدا ویلایەتی مووسڵ بە بڕیاری کۆمەڵەی گەلان، لە ساڵی١٩٣٢دا بەتەواوەتی خرایە سەر عێراقی پاشایەتی، لە پاڵ ویلایەتی بەغدا و بەسرە.

وزە و جوگرافیای بەرژەوەندیی مووسڵ و کەرکووک

ئەگەر بۆ سەد ساڵێک بگەڕێینەوە دواوە، لە ڕووی جوگرافیای ئابوورییەوە هێزە کۆڵۆنیالیستەکانی ئەو کاتە، شادەماری بەرژەوەندیی ئەو مووسڵ و کەرکووکەیان بەیەکەوە بەستەوە؛ پاش دۆزینەوەی نەوت و گازێکی زۆر لە ژێر خاکەکەیاندا، بەدیاریکراوی لە سەدەی هەژدەدا. هەر ئەوەیش بەهێزترین هۆکار بوو تا هێزە بەرژەوەندیخوازەکانی ئەو کاتە، پارێزگای کەرکووک و مووسڵ لە چوارچێوەی ویلایەتی مووسڵدا، بە ویلایەتی بەغدا و بەسراوە بلکێنن بۆ دروستکردنی دەوڵەتێکی ناچۆنیەک و ناتەندروست کە عێراقی ئێستایە. بۆ پاڵپشتیی ئەم وشانە، ئەوەتا بیرمەند و سیاسەتمەداری گەورەی ئەمریکی "هێنری کێسنجەر"، لە یەکێک لە سمینارەکانی لە زانکۆی میشیگان لە ساڵی ٢٠١٣ سەبارەت بە جەنگی سووریا دەڵێت: "پێش هەموو شتێک، سووریا وڵاتێکی مێژوویی نییە... ئەم شێوەیەی ئێستا، لە ساڵی ١٩٢٠ بە سووریا بەخشرا، بۆ ئەوە بوو فەرەنسا بەئاسانی دەستی بەسەردا بگرێت... هەروەها وڵاتە دراوسێکەیشی کە عێراقە، ئەم نەخشە غەریبەی کە پێی بەخشراوە، بۆ ئەوە بوو بریتانیای ئەو کاتە بەئاسانی کۆنتڕۆڵی بکات." بۆیە، لە دەرەنجامدا دەبینین، دووبارە ئەم وڵاتانە بەرەو دابەشکردن دەچن.

کەواتە سەرەتای درووستکردنی دەوڵەتی عێراقی لە لایەن بریتانیا، فەرەنسا و زلهێزەکانی ئەو کاتەوە، بەتایبەت دوا بە دوای ڕێککەوتننامەکانی سایکس ــــ پیکۆ، سیڤەر، لۆزان و ڕێککەوتننامەی هێڵی سووری ساڵی ١٩٢٨، سەرەتا لە لایەک بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان بوو و، لە لایەکی تریشەوە بۆ سەرکەوتنی دروستبوونی دەوڵەتی عێراقی بوو. لەوێوە بۆمان ڕوون دەبێتەوە، کە چۆن لە ڕووی ئابوورییەوە بە شێوەیەکی فراوان پشتیان بە نەوت و وزەی کەرکووک و مووسڵ بەستووە. شوێنە جوگرافییەکەی ویلایەتی مووسڵیش وەک ڕێڕەوێک بۆ گواستنەوەی وزە، باشترین ئەڵتەرناتیڤ بووە.

بۆ نموونە، کاتێک لە ساڵی ١٩٢٧، یەکەم بیرە نەوت لە ناوچەی بابە گوڕگوڕ لێ درا، شاری کەرکووک لەو کاتەوە تا کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی دووەم، ڕۆژانە سەدان هەزار تۆن نەوتی بەرهەم هێناوە. بەگشتی، پارێزگای کەرکووک لە کاتی ئێستادا هەشت کێڵگەی نەوتی لەخۆ دەگرێت، کە نزیکەی ١٣ ملیارد بەرمیلی یەدەگی تێدایە؛ کە ئەمەیش دەکاتە ١٥%ی یەدەگی نەوتی هەموو عێراق. گرنگترین کێڵگەکانیش بریتین لە:

        Ù¡- Ú©ÛŽÚµÚ¯Û•ÛŒ کەرکووک

        Ù¢- Ú©ÛŽÚµÚ¯Û•ÛŒ بابە Ú¯ÙˆÚ•Ú¯ÙˆÚ•

        Ù£- Ú©ÛŽÚµÚ¯Û•ÛŒ جمبور

        Ù¤- Ú©ÛŽÚµÚ¯Û•ÛŒ بای حەسەن

        Ù¥- Ú©ÛŽÚµÚ¯Û•ÛŒ ئاڤانا

        Ù¦- Ú©ÛŽÚµÚ¯Û•ÛŒ نانەوا

        Ù§- Ú©ÛŽÚµÚ¯Û•ÛŒ بور       

        Ù¨- Ú©ÛŽÚµÚ¯Û•ÛŒ خەباز

نزیکەی ٣٣٠ بیری نەوت، دەکەوێته‌ چوارچێوەی ئەو هەشت کێڵگەیەوە، Ú©Û• ٤٧ بیری بەهەمهێنەر و، ٥٥ بیری بێبه‌رهه‌Ù… Ùˆ داخراو و، ٨٨ هەشت بیری بەپێی داتاکانی وەزارەتی نەوتی عێراقی تا ئێستا Ù„Û• چوارچێوەی فەرمیی بەدواگەڕان Ùˆ دۆزینەوە جیۆلۆجییەکاندایە، یەک بیریشی Ù„Û• چوارچێوەی پرۆسەی "injection"دایە.

 Ù„Û• بەرامبەردا، Ù„Û• شاری مووسڵ Ù„Û• ساڵی ١٩٣٢، بۆ یەکەم جار نەوت Ù„Û• عەین زالە دۆزرایەوە Ùˆ دەرهێنرا. ئەمە لەسەر بنەمایەک بوو Ú©Û• Ù„Û• ساڵی ١٨٤٦، ئەندازیار Ùˆ جیۆلۆجییەکی ئەڵمانی بە ناوی "دود باخ"ØŒ نەوتی Ù„Û• ناوچەی گیارە Ùˆ چەند ناوچەیەکی تری عێراق دۆزیبووه‌وه‌. Ù„Û•Ùˆ کاتەوە، ئەو شارە Ù†Û•Ú© تەنیا جێگه‌ÛŒ دەرهێنانی وزەکانی نەوت، گاز Ùˆ گۆگرد بووە، بەڵکوو دواتر، بووە Ú•ÛŽÚ•Û•ÙˆÛŒ Ù‡ÛŽÚµÛŒ بۆڕیی گواستنەوەی وزە بۆ دەرەوەی وڵات. ئەو Ú©ÛŽÚµÚ¯Û• نەوتییانەی Ú©Û• دەکەونە سنووری پارێزگای نەینەوا بەگشتی و، ژێردەسەڵاتی کارگێڕیی شاری مووسڵ، زۆرن، بەڵام Ú©ÛŽÚµÚ¯Û• بەرهەمهێنەرەکان چوار Ú©ÛŽÚµÚ¯Û•ÛŒ گەورەن Ú©Û• بریتین Ù„Û• (عەین زالە، گیارە، بەتمە Ùˆ سەفیە).

 Ú†Ø§Ø±Û•Ù†ÙˆÙˆØ³ÛŒ کەرکووک Ùˆ مووسڵ

سەبارەت بە گەڕانەوەی پارێزگای کەرکووک بۆ سەر هەرێمی کوردستان و کۆنتڕۆڵکردنی بەشێک لە شاری مووسڵ (بەتایبەتی ناوچە کوردییەکان) لە لایەن کوردستانییانەوە، ئەگەرچی ئێستا لە ڕووی واقیعی و هێزەوە، بەشێکی زۆری خاکی ئەو پارێزگا و شارە لەژێر کۆنتڕۆڵی هەرێمی کوردستان و هێزی پێشمەرگەدایە، بەڵام تەنیا ئەوەندە بەس نییە. کەواتە وەک دەرەنجامێک با بگەڕێینەوە سەر پرسیارە سەرەکییەکەمان، چی بکرێت باشە بۆ ئەوەی:

 ÛŒÛ•Ú©Û•Ù…: پارێزگای کەرکووک Ù„Û• ڕووی دارایی Ùˆ ئیدارییشەوە، بەتەواوەتی بگەڕێتەوە سەر هەرێمی کوردستان؟ دووەم: بەشێک Ù„Û• خاکی مووسڵ، Ù‡Û•Ù… بگەڕێتەوە، هەمیش Ù„Û• لایەن حکوومەتی هەرێمی کوردستان یان کوردەکانەوە بەڕێوە ببردرێت؟

ئایا تەنیا بە پشتبەستن بە ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراقی، ئەو دوو پرۆسەیە بە ئەنجام دەگەیەنرێت!ØŸ چونکە لەناو عێراقدا، بەشێکی زۆری هێزە عەرەبییەکان بە سوننە Ùˆ شیعەوە، سەلماندیان كه‌ Ù†Û•Ú© هەر بڕوایان بە دەستور نییە، بەڵکوو بە پلان، ڕێگرن Ù„Û• جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠. کەواتە، Ù„Û• ڕووی پرۆسە دەستوورییە یاسایییەکەوە، Ù„Û• ڕووی ستراتیژییەوە، نابێ هەرێمی کوردستان پشت به‌ دەستوور ببەستێت؛ بەڵام Ù„Û• ڕووی شکلییەوە، دەتوانێت دەست بە ماددەی ١٤٠وە بگرێت. بەڵام ئەم Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یە، Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ کەرکووک Ùˆ مووسڵ بە شێوەیەکی ستراتیژی چارەسەر ناکات.

Ù„Û• لایەکی تر، ڕاستە كه‌ دەتوانرێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پرۆسەی ڕاپرسی Ùˆ ڕیفراندۆمەوە، ئەو Ú•ÛŽÚ˜Û• دەنگە مسۆگەر بکرێت Ú©Û• Ù„Û• لایەکه‌وه‌ پارێزگای کەرکووک بگەڕێنێتەوە و، Ù„Û• هەمان کاتیشدا بەشێک Ù„Û• شاری مووسڵ Ù„Û• لایەن کوردەکانەوە بەڕێوە ببردرێت. بەڵام Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ پێکهاتەکانی عەرەبی سوننە، تورکمان Ùˆ پێکهاتەکانی تری ناو ئەو دوو شارە ئەوەیە، Ú©Û• شەخسییەتی سیاسی Ùˆ تەنانەت ئابووریشیان لەدەست خۆیاندا نییە، بەڵکوو عەرەبی کەرکووک Ùˆ مووسڵ بەگشتی، لەژێر هێژموونیی عەرەبی سوننە Ùˆ شیعەدان، هەروەها تورکمانەکانیش بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•ØŒ بەتایبەتی هێژموونیی دەوڵەتانی هەرێمایەتی.

بە واتایەکی تر، ئەگەر حکوومەتی هەرێمی کوردستان، پلە و پایە کارگێڕی و دڵنیاییی ئاسایشیش بداتە عەرەب و تورکمانەکان، وا پێشبیبنی ناکرێت ئەو پێکهاتانە ڕازی بن بەئاسانی کەرکووک بگەڕێتەوە سەر هەرێمی کوردستان و بەشێک لە مووسڵ بۆ ماوەیەکی دوور و درێژ لە لایەن کوردەکانەوە کۆنتڕۆڵ بکرێت. بۆیە پێویستە لە ڕێگەی جێکردنەوەی بەرژەوەندییەکانی ئەو پێکهاتانە و ئەو هێزانەی کە پاڵپشتییان لێ دەکەن، چارەسەری ئەو بابەتە بکرێت.

دەرەنجام

Ù„Û• کۆتاییدا، ئه‌وه‌ ڕاستە كه‌ دوورکەوتنەوە Ùˆ جیاکردنەوەی کەرکووک Ùˆ مووسڵ Ù„Û• بەغدا Ù„Û• ڕووی ئابووری Ùˆ سیاسییەوە Ù„Û• قازانجی هەرێمی کوردستانە. هەروەها هەر تێگەییشتنێکیش Ù„Û• نێوان حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ùˆ پێکهاتەکانی ناو پارێزگاکانی کەرکووک Ùˆ مووسڵدا  Ù„ەسەر پرسی چۆنیه‌تیی بەڕێوەبردنی ئەو دوو شارە Ù„Û• پاش کۆتاییهاتنی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش، بکرێت، کارێکی زۆر باشە. هەروەها ئەوەی خوێندنەوەی بۆ دەکرێت، ئەمریکییەکان Ùˆ بەشێک Ù„Û• هێزە نێودەوڵەتی Ùˆ هەرێمایەتییەکان، نەرمییەکی باشیان هەیە بۆ ئەو نزیکبوونەوەیەی هەولێر Ùˆ پێکهاتەکانی ناو مووسڵ Ùˆ کەرکووک؛ بێ گومان پاش ئەوەی Ù„Û• بەرژەوەندییەکانیان Ù„Û•Ùˆ شارەدا، دڵنیا بوونەوە. بەڵام بۆ ئەوەی بە ڕێگەیەکی ستراتیژی، چارەسەری پرسی ئەو پارێزگایانە بکرێت Ùˆ Ù„Û• جه‌Ù†Ú¯ÛŒ تائیفی Ùˆ نەتەوەیی دوور ببێتەوە، پێویستە  Ù„ەسەر بنەمای پلان Ùˆ بیرۆکەی سیاسەتی واقعیبوون "“Real Politics لەسەر سێ ئاستدا کار بکرێت:

یەکەم: لەسەر ئاستی پێکهاتەکان و ئەو وڵاتانەی پشگیرییان دەکەن

بۆ گەڕانەوەی پارێزگای کەرکووک Ùˆ بەڕێوەبردنی بەشێک Ù„Û• شاری موسڵ Ù„Û• لایەن کوردەکانەوە Ù„Û• ئاییندەیەکی نزیکدا، ئەوا باشترین چارەسەر جێکردنەوەی بەرژەوەندیی پێکهاتەکانی کەرکووک Ùˆ مووسڵە بەو وڵاتانەی پشتگیریشیان دەکەن Ù„Û• داهاتی نەوت Ùˆ وزەی ئەو دوو شارە، بێ گومان بە میكانیزم (ئالییەت) Ùˆ ستراتیژییەتی ئابووریی جیاواز Ùˆ پاراستی بەرژەوەندیی نەتەوەیی. چونکە پاش ئەوەی وڵاتی تورکیا Ùˆ بەشێک Ù„Û• وڵاتانی ڕۆژاوا، دڵنیا بوونەوە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• هەرێمی کوردستان Ù„Û• سوود Ùˆ قازانج، هیچی Ù„Û• حکوومەتی عێراقی کەمتر نییە. هەروەها ماف Ùˆ یەکڕیزیی پێکهاتەکانی ناو ئەو شارانە Ù„Û• لایەن کوردستانییانەوە زۆر زیاترە، Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• پێشتر هەبووە. بۆیە ئەو وڵاتانە نەرمونییانییەکی باشیان دەبێت بەرامبەر ستراتیژیی هەرێمی کوردستان سه‌باره‌ت بە پرسی کەرکووک Ùˆ مووسڵ. کەواتە، دەبێت بەرامبەر لایەنی عەرەبی  Ùˆ پێکهاتەکانی تریش Ù„Û• ڕووی بەرژەوەندییەکانەوە دڵنیایییان بدرێتێ، بۆ ئەوەی بتوانرێ بە شێوەیەکی ستراتیژی Ùˆ دوور Ù„Û• جەنگ، Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی گەڕانەوەی ئەو ناوچانە بکرێت. بێ گومان ئەمە بەو مانایە نایەت Ú©Û• Ù„Û• ڕووی ئیداری، کەلتووری Ùˆ سیاسییەوە پشتگوێ بخرێن، بەڵکوو Ù„Û•Ùˆ ڕووەیشەوە، دەبێت تێگەییشتن Ùˆ دڵنیایییان Ù¾ÛŽ بدرێت.

دووەم: لەسەر ئاستی هێز و لایەنە سیاسییە کوردییەکان

کاتی هاتووە لایەنە سیاسییە کوردییەکان باش Ù„Û•Ùˆ ڕاستییە تێ بگه‌Ù† Ú©Û• هیچ لایەنێکیان بەتەنیا ناتوانێت پارێزگای کەرکووک Ùˆ شاری موسڵ بەڕێوە بەرێت، ئەگەر زۆرینەی دەنگدەرانیشیان لەگەڵدا بێت، چونکە Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ ئەو پارێزگا Ùˆ شارە، ئەگەر جارێک ئیداری Ùˆ کەلتووری بێت، ئەوا دوو ئەوەندە سیاسی Ùˆ ئابوورییە. ئەمەیش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو واقعە سیاسی Ùˆ جێۆپۆلیتیکییەی ئەو شارانەی تێ کەوتووە.  

سێیەم: لەسەر ئاستی بەرژەوەندیی کار و کۆمپانیا

دامەزراندنی کۆمپانیای تایبەت بە سەرچاوە سروشتییەکان بۆ هەریەکە Ù„Û• مووسڵ Ùˆ  Ú©Û•Ø±Ú©ÙˆÙƒØŒ یەکێکە Ù„Û•Ùˆ کارانەی Ú©Û• دەتوانرێ Ù„Û• ڕێگەیەوە بەرژەوەندیی وزە لەناو ئەو شارانەدا Ú•ÛŽÚ© بخات. بۆ نموونە، Ù„Û• ناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٦دا Ù„Û• لایەن ئەنجوومەنی پارێزگای کەرکووکەوە پێشنیازی دامەزراندنی کۆمپانیای نەوتی کەرکووک کرا، Ú©Û• ئەگەر ئەو هەنگاوە بە شێوەیەکی زیرەکانە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت Ùˆ کۆمپانیای نەوتی تایبەت بە کەرکووک Ùˆ مووسڵ دابمەزرێت، ئەوە سەرەتا ئەو بەرژەوەندییانە Ú•ÛŽÚ© دەخات Ú©Û• Ù„Û• خاڵی یەکەم Ùˆ دووەمدا باسمان Ù„ÛŽÙˆÛ• کرد. پاشان هەنگاو بە هەنگاو بە تێپەڕبوونی کات، وا دەکات هەرێمی کوردستان  Ùˆ کوردستانییان  Ù„Û• پاڵ پێکهاتەکانی تردا (عەرەب، تورکمان، مەسیحی، ئێزدی، کلدان، شەبەک ...هتد) Ù„Û• ڕووی دارایی Ùˆ ئیدارییەوە، یان کەرکووک Ùˆ مووسڵ بەتەواوەتی بەڕێوە بەرن، یان بگەڕێننەوە سەر هەرێمی کوردستان.

 

 
 
« نەوت Ùˆ گازی کوردستان Ùˆ لامەرکەزیەت (ناناوه‌ندێتی)ÛŒ پارێزگاکان
« هێزی نەرم Ùˆ Ú•Û•Ù‚ÛŒ ئەمریکا Ù„Û• گرتنەوەی مووسڵدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕاگەیاندنی تایبەتمەند Ù„Û• بواری جەنگ Ùˆ وزەدا
« ئاییندەی مووسڵ Ùˆ کەرکووک: Ù„Û• نێوان هەرێمی کوردستان Ùˆ عێراقی عەرەبیدا
« هێزی وزەی ئەمریکی Ù„Û• هەڵبژاردنی "ترامپ "دا
« نەوتی کوردستان Ùˆ گەڕانەوە بۆ بەغدا
« یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ تۆڕی جاڵجاڵۆکەی وزەی تورکیا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون