PÊNÛS
خوێندنەوەیەک بۆ کورد Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ ڕۆژهەڵاتێکى ناڤینى پەڕپووت Ùˆ هەلا هەلادا  

2017-03-25

خوێندنەوەیەک بۆ "کورد لەنێو ڕۆژهەڵاتێکى ناڤینى پەڕپووت و هەلا هەلادا"

 

لە ئینگلیزییەوە: ئاسۆ کەریم

ئەم باسەى پرۆفیسۆر ئۆفرا بەنگیۆ[1] لە سەنتەرى بیگن- سادات بۆ دیراساتى ستراتیژى، بڵاوکراوەتەوە.

لێکۆڵەر، لە دەسپێکى باسەکەیدا ئاماژە بۆ ئەوە دەکا کە "وێڕاى بزووتنەوەکانى کورد لە هەر چوار پارچەى کوردستانى مەزندا، داواى مافى چارەى خۆنووسین دەکەن، لێ لە لێکدانەوەى خۆیاندا بۆ ئەم مافە کە لە چ فۆرمێکى سیاسیدا بەرجەستە دەبێ و لە زەویندا چۆن بەدى دێ، زۆر لێکجیان" و، ئەوەتا "کوردستانى عێراق بەشێنەیى بەرەو سەربەخۆیى هەنگاو هەڵدێنێتەوە، کوردستانى سووریا لە نێوەراستى چەند شۆڕشێکدایە، کوردستانى تورکیا لە سەردەمێکى هەرە تاریکى چەوساندنەوەى بێوێنەدایە و، کوردستانى ئێرانیش بەدواى دەراوێکى سیاسیدا دەگەڕێ."

لێکۆڵەر پرسیار دەکا کە "ئایا لە کاتێکدا تەواوى ناوچەکە لە بارێکى ناجێگیرى و گۆڕاندایە، کورد دەکارن نەخشەى ڕۆژهەڵاتى ناڤین بە شێوەیەک داڕێژنەوە کە خەونەکانیان لە دەوڵەتێکدا، یان لە قەوارەیەکى خۆبەڕێوەبەردا، بەدی بهێنن."

لێکۆڵەر قامک بۆ ئەو ڕاستییە ڕادەکێشێ Ú©Û• دەوڵەته‌- نەتەوە Ù„Û• هەر چوار وڵاتى تورکیا، ئێران، عێراق Ùˆ سووریا، بوار Ùˆ دەرفەتێکى Ú©Û•Ù…ÛŒ بۆ گرۆ Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ ئیتنیى  Ù„Û• بابەتى کورد هێشتووەتەوە، Ú©Û• دەیانەوێ ناسنامەى خۆیان بپارێزن. جاران کورد ÙˆÛ•Ú© کەمینەیەکى سەربەگۆبەند Ùˆ نابوود Ùˆ بێبەشکراو Ù„Û• مافەکانى چاوى Ù„ÛŽ دەکرا، Ù„ÛŽ ئێستە کورد، Ú©Û• 35 ملیۆنێک دەبێ، خۆى بە کەمینە نازانێ و، هەر چوار دەوڵەتە- نەتەوەیش بۆ هێشتنەوەى هێژموونی Ùˆ یەکگرتووییى وڵاتەکانیان، نکووڵى Ù„Û• بوونى کورد ÙˆÛ•Ú© کەمینەیەکى جیا Ù„Û• نەتەوەى سەردەست، دەکەن. Ù„ÛŽ Ù„Û• سەدەى بیست Ùˆ یەکەمدا، کوردى هەر چوار پارچەى کوردستان بە خۆناساندنیان ÙˆÛ•Ú© گرووپێکى ئیتنۆ-نەتەوەیى Ú©Û• مافێکى چارەى خۆنووسینى هەبێ، خەسڵەتى شۆڕشیان بە ستاتۆ Ùˆ ڕەوشى خۆیان بەخشیوە و، Ù„Û• هەمان کاتدا دەیانەوێ Ú•Û†ÚµÛŽÚ©Ù‰ Ù¾ÛŽØ´Û•Ù†Ú¯ Ù„Û• نەخشەکێشانەوەى جیۆستراتیژیى ناوچەکەدا بگێڕن.

لێکۆڵەر Ù„Û• دیراسەکەیدا، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدا ئەو داینامیکە هاوبەشانەى نێوان هەر چوار کۆمیونیتەى کورد Ùˆ ئەو دەوڵەتانەى حوکمیان Ù„ÛŽ دەکەن Ùˆ جیاوازیى وێکچوونەکانى نێوانیان بدۆزێتەوە Ùˆ بداتە بەر باس. كورد بە نەتەوەیەکى هەرە کۆنى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست دەزانێ و، ئاماژە بۆ ساڵنامەى کوردى دەکا Ú©Û• Ù„Û• 612Ù‰ Ù¾ÛŽØ´ زایین Ùˆ بە جەژنى نەورۆز دەست Ù¾ÛŽ دەکا؛ واتە Ù¾ÛŽØ´ ساڵنامەى گریگۆرى Ùˆ نزیکەى هەزار ساڵێک Ù¾ÛŽØ´ ساڵنامەى ئیسلامى. وێڕاى ئەمەیش، کورد نه‌یانتوانیوه‌ Ù„Û• مێژووى خۆیاندا دەوڵەتێکى سەربەخۆ Ùˆ تایبەت بە خۆیان هەبێ، Ù„ÛŽ بۆ ماوەى 300- 400 ساڵێک تا ناوەڕاستى سەدەى نۆزدەم، چەند میرنشینێکى تا ڕاددەیەک سەربەخۆیان هەبووە. پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی یه‌كه‌Ù…ØŒ كورد خۆیان لەبارى سیاسییەوە Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ چوار دەوڵەتدا دیتەوە، بەڵام Ù„Û• بارى جوگرافییەوە ناوچە کوردنشینەکان هەر بەسەریەکەوەن و، بە تێپەڕبوونى کات هەر پارچەیەک تایبەتمەندیى خۆى وەرگرتووە.

 Ù„ێکۆڵەر Ù¾ÛŽÛŒ وایە حکوومەتەکانى ناوەند Ù„Û• هەر چوار دەوڵەتدا، میتۆدى هاوشێوەیان Ù„Û• بەرانبەر کورداندا Ù¾ÛŽÚ•Û•Ùˆ کردووە: "نکووڵیکردن Ù„Û• ناسنامەى کوردى، دژایەتیى کوردبوون، چەوساندنەوە، پێکهێنانى پشتێنەى ئەمنى، ڕاگواستنەوەى دانیشتووان، Ù„Û• هەندێ باریشدا پاکتاوى نەژادى." وێڕاى ئەم سیاسەتانەى سەره‌وه‌ØŒ "یادەوەریى مێژوویى، زمان Ùˆ خاک" کوردانیان ÙˆÛ•Ú© نەتەوەیەکى جیاى Ù†ÛŽÙˆ ئەو دەوڵەتانە هێشتووەتەوە و، سیاسەتەکانى بەعەرەبکردن، بەتورککردن، بەفارسکردن ÙƒÛ• بە-لینگۆساید- ناسراوە، سەریان نەگرتووە.

ئەوجا نووسەر، ئاماژە بۆ خاڵێکى گرنگ دەکا Ùˆ دەڵێ: "ئیسلامى سیاسى Ú•Û•Ú¯Ù‰ بەناو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ کوردیدا Ú•Û† نەچووە و، Ú•Û†ÚµÛŽÚ©Ù‰ گرنگى Ù„Û• پێکهاتنى ناسنامەى کوردى، بزووتنەوەى نەتەوەیى، یان ئەداى سیاسیدا نەگێڕاوە." بە قسەى پڕۆفیسۆرى ناوبراو، Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ کورداندا، ناسنامەى نەتەوەیى، Ù„Û• بارى ژیانەوە Ùˆ خۆگرتندایە Ùˆ چەند فاکتەرێکى جیا-جیا ڕۆڵیان Ù„Û•Ù… ڕێنیسانسەدا هەیه‌: کزى Ùˆ نابوودیى ئەو دەوڵەت Ùˆ حکوومەتانەى کوردیان چەوساندووەتەوە، Ú•Û†ÚµÙ‰ یەکلاکەرەوەى میدیاى نوێ Ú©Û• Ú•Û†ÚµÛŽÚ©Ù‰ گرنگى Ù„Û• زیندووکردنەوەى زمان Ùˆ دروستکردنەوەى ڕایەڵکەى سنووربڕ گێڕاوە Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ کوردانى هەر چوار پارچەدا، Ú•Û†ÚµÙ‰ دیاسپۆراى کورد Ù„Û• ڕۆژاوا Ùˆ بڵاوبوونەوەى خوێندەوارى.

لەسەرینى ئەمەوە ئاماژە بۆ پێکهاتنى "کۆمیونیتەیەکى خەیاڵى"Ù‰ کوردستانى مەزن دەکا Ú©Û• چوار سەنتەرى هەیه‌: باکوور بە 15 ملیۆنەوە، ڕۆژهەڵات بە 7.5 ملیۆنەوە، باشوور بە 6.5 ملیۆنەوە، ڕۆژاڤا بە 2.5 ملیۆنەوە. لێکۆڵەر Ù¾ÛŽÛŒ وایە ئەو هەڵچوونەى Ù„Û• ڕۆژهەڵاتى ناڤیندا دواى 2010Û•ÙˆÛ• هاتووەتە ئارا، دەکرێ ناوى "بەهارى کوردى"ÛŒ Ù„ÛŽ بندرێ و، دوو پرۆسەى هاوکات ئەم بزاڤەیان خورت کردووە: داتەپینى دەوڵەتە- نەتەوە Ù„Û• عێراق Ùˆ سووریا Ùˆ هاتنەئاراى ئەکتەرە نادەوڵەتییه‌كان Ú©Û• کورد یەکێکە Ù„Û•Ùˆ ئەکتەرانە و، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدا ئەو بۆشایییە Ù¾Ú• بکاتەوە Ú©Û• حکوومەتى ناوەندى Ù„Û• سووریا Ùˆ عێراق جێى هێشتووە و، ئەمەیش وای کردووە سنوورى جوگرافى کاڵ بێتەوە Ùˆ هەستێکى نەتەوەییى سنووربڕ بێتە کایەوە Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ©Ù‰ ڕانەگەیەنراو بۆ سەربەخۆیى Ù„Û• دژى ئەو دوو حکوومەتە ناوەندییە Ùˆ دژ بە داعش بێتە ئاراوە. Ù„ÛŽ Ú•ÛŽÚ†Ú©Û•Ù‰ نەتەوە-سازکردن Ùˆ دەوڵەت-چێکرن، Ù„Û• ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکى دیکە لەبەر ئەم فاکتەرانە دەگۆڕێ: گرنگیى ئابوورى Ùˆ ستراتیژیى هەر ناوچەیەکى کوردنشین، بەلانسى هێز Ù„Û• نێوان ئەکتەرى نادەوڵەتى Ùˆ دەوڵەتە- نەتەوەى دەوروبەر، پێوەندیى هەر یەک Ù„Û• ئەکتەرى نادەوڵەتى Ùˆ حکوومەتى ناوەند بە ڕۆژاواوە، بەهێزى Ùˆ یەکگرتووییى ناسیۆنالیزمى کوردى بە بەراورد بە ناسیۆنالیزمى دەوڵەتى. Ù„Û•Ù… شەبەنگەدا، "کوردستانى عێراق" سەرێکى گرتووە و، سەرەکەى دیکەیش "کوردستانى ئێران"Û•.

كوردستانى عێراق: بەشێنەیى هەنگاونان بەرەو سەربەخۆیى

لێکۆڵەر، کوردستانى عێراق بە "نیمچەدەوڵەت" ناو دەبا Ùˆ دەڵێ Ù„Û• هەموو پارچەکانى دیکە لەپێشتر و، Ù„Û• بارى سیاسییشەوە ڕێکخراوترە Ùˆ هەموو کۆڵەگەکانى دەوڵەتێکى سەربەخۆى هەیه‌ Ùˆ بۆ ئەمەیش ئاماژە بە په‌رلەمان، به‌ هێزى پێشمەرگە Ú©Û• بووەتە "هێزێکى کارا Ùˆ باش سازدراوى سەربازى"ØŒ به‌ بوونى پایتەخت، به‌ سروودى نەتەوەیى، بە جەژنى نەتەوەییى نەورۆز و، هه‌روه‌ها بە ئاڵا دەکا Ùˆ بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽ هێماى خۆجیاکردنەوەیان Ù„Û• عێراق دەزانێ. هەروا باس Ù„Û• گرنگیى هەر دوو فڕۆکەخانەى هەولێر Ùˆ سلێمانى بۆ پێوەندیکردن بە دنیاى دەرەوە Ùˆ بە بوونى 47 کۆمپانیاى 17 وڵات Ú©Û• Ù„Û• سەکتەرى نەوتدا کار دەکەن Ùˆ ناردنەوەدەرەوەى نەوت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ تورکیاوە بەجیا Ù„Û•ÙˆÛ•Ù‰ عێراق، بە سیستەمى خوێندن Ùˆ پەروەردەییى جیا، بە بوونى 28 زانکۆى حکوومى Ùˆ تایبەت، بوونى ئەو Ø­Û•Ù…Ú©Û• نوێنەرایەتییەى وڵاتانى بیانى Ú©Û• زێتر بە ÙˆÛŽÙ†Û•Ù‰ باڵوێزخانەن دەردەکەون، دەکا...

بە ڕاى لێکۆڵەر، سەرکەوتنى مۆدێلى کوردستانى عێراق، دەگەڕێتەوە بۆ فاکتەرى جیۆپۆلیتیک Ùˆ سۆسیۆ-ئیکۆنۆمیک Ùˆ Ú•Û†ÚµÙ‰ سیمبوڵییانەى ڕابەرانى کورد Ù„Û• هاتنەئاراى ئەو نیمچەدەوڵەتە Ú©Û• بەرەو سەربەخۆییى تەواو هەنگاو هەڵدێنێتەوە. پاشان دێتە سەر کاریگەریى جه‌Ù†Ú¯ لەسەر کوردان: جه‌Ù†Ú¯Ù‰ ئێران- عێراق 1980-1988ØŒ جه‌Ù†Ú¯Ù‰ کەنداو 1991 و، هاتنەئاراى حوکمڕانیى دیفاکتۆ Ùˆ خۆبەخۆى کورد Ù„Û• سەرووى ناوچەى ئارامەوە، ڕووخاندنى سەددام Ù„Û• 2003 Ùˆ نووسینەوەى دەستوورێک Ù„Û• 2005دا Ú©Û• فۆرمۆڵەیەکى ناوازەى سیستەمێکى فیدراڵى Ù„Û• عێراق تێیدا جێگیر کراوە و، ڕەواییى بە خۆبەڕێوەبردنى کوردان دا. سەربارى هەمووانیش، پێوەندیى بەهێزى کوردستانى باشوورە بە ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکاوە.

Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا هەرێمى کوردستان، بەو ئابوورییەى خۆیەوە Ú©Û• پشت بە داهاتى نەوت دەبەستێ، گرفت Ùˆ ئاریشەى هەن؛ نەوت بووەتە سۆنگەى پێوەندیى پتەو بە تورکیاوە، Ù„ÛŽ گەندەڵى، مەحسوبییەت Ùˆ مەنسوبییەت، ڕکابەریى توند Ù„Û• نێوان پارتى Ùˆ یەکێتى-یشى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خۆیدا هێناوەتە ئاراوە. Ù„Û• هاوینى 2014Û•ÙˆÛ•ØŒ کوردستان Ù„Û• جه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ©Ù‰ بێئاماندایە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ داعش Ùˆ دوچارى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽ تەحەددییاتى ئابوورى، سیاسى Ùˆ سەربازى بووەتەوە و، ئەو جه‌Ù†Ú¯Û•Ù‰ داعش بڕیار دەدا Ú©Û• ئایا کوردستانى باشوور دەبێتە دەوڵەتێکى سەربەخۆ، یان دەگەڕێتەوە بۆ ستاتۆى پێشووى ÙˆÛ•Ú© ئۆتۆنۆمییەکى نابوودى سەرکز؟

لەپڕ سەرهەڵدانى کوردستانى سووریا- ڕۆژاڤا:

هیچ شرۆڤەکارێک پێى وا نەبووە ئەو پارچەیە بتوانێ "ڕۆڵێکى گرنگ لەسەر تەختەشانۆى کوردیدا بنوێنێ" و لە ماوەیەکى کورتدا وەک یاریزانێک کە دەکرێ پشتى پێ ببەسترێ، دەربکەوێ. کوردى ئەوێ ڕایەڵکەى ئایدیۆلۆژى، سیاسى و سەربازییان لەگەڵ PKKدا هەیە. ئاخر كوردەکانى ئەوێ هەر لە سەردەمى "حافز ئەسەد"ەوە، لە هەشتاکانى سەدەى ڕابردووەوە، هان دەدران کە چەک بۆ پەکەکە هەڵبگرن و لە قەندیل مەشق بکەن. ئەم نفووزەى ئۆجالان بە دامەزرانى پەیەدە لە 2004 کە لە دواى 2011ەوە وەک حزبێکى کارا دەرکەوتووە، بەرجەستە بووە. یەپەگە و یەپەژە، کە لە 2012دا دامەزراون، وەک هێزێکى سەربازیى کارا، باڵادەستییان داوە بە پەیەدە، لە بەرانبەر 15 حزبدا کە لەناو ئەنەکەسەدا کۆ ببوونەوە.

نووسەر Ù¾ÛŽ بە Ù¾ÛŽ Ù„Û• بزووتنەوەى سیاسیى کورد Ù„Û• سووریا Ùˆ ئەو چەوساندنەوەى دەرهەق بە کورد کراوە تا سەرهەڵدانى 2011ØŒ دواوە. دوا بە دواى خۆنیشاندان Ùˆ ڕاپەڕین Ù„Û• سووریا، بەشار ئەسەد، دەق تەباى سەددام حوسێن، Ù„Û• ناوچە کوردنشینەکان کشایەوە و، هەر زوو پەیەدە بۆشاییى ئیدارى Ùˆ ئەمنیى Ù„Û• 10 شار Ùˆ شارۆچکە Ùˆ Ú¯Û•Ú•Û•Ú©ÛŽÚ©Ù‰ کوردنشینى حەلەب Ù¾Ú• کردەوە Ùˆ حزبەکانى دیکەى پەراوێز خست Ùˆ پاشان Ù„Û• 2013دا کۆنترۆڵى ناوچەى "ڕمێلان"Ù‰ بە نەوت دەوڵەمەندى کرد. Ø´Û•Ú•Ù‰ کۆبانێ  (ئەیلوولى 2014 تا کانوونى دووەمى 2014) دژى داعش، کێرڤى کوردى Ù„Û•ÙˆÛŽ بردە سەرێ Ùˆ سەرنجى دنیاى بۆ خۆ ڕاکێشا. ئاخر بەشار ئەسەد بۆ مانەوەى خۆى، چاوى Ù„Û•Ùˆ پەرەسەندنانەى ناوچە کوردنشینەکان پۆشى و، تەنانەت کورد بوونە هاوپەیمانى دژى گرووپەکانى دیکەى ئۆپۆزیسیۆن بەتایبەتى گرووپە جیهادییەکان Ú©Û• دەیانەویست ئەوان بۆشایییەکە Ù¾Ú• بکەنەوە.

شەڕى کۆبانێ، نێوەڕۆکێکى ستراتیژیى لە ڕاددەبەدەر گرنگى هەبوو: یەکەم، هاریکاریى پەنامەکیى نێوان کورد و ئەمریکاى مکوم کرد، چونکە ئەمریکا لە ئاسمانەوە زەبرى توندى لە هێزەکانى داعش دەدا و، وای کرد بەلانس بە قازانجى کورد بگۆڕێ و دووەم، گرژى لەو دەمەوە لە نێوان تورکیا و کوردەکانى سووریا هاتە ئارا و بەرەو سەر هەڵکشا. ئاخر تورکیا پەیەدە بە درێژکراوەى پەکەکە دەزانێ و، دروستبوونى قەوارەیەکى کورد لەسەر سنوورى خۆى، بە مەترسى بۆ سەر ئەمنى نەتەوەییى خۆى دەزانێ، کە نەبادا وەک مۆدیلێک کاریگەرى بۆ سەر کوردەکانى تورکیا پەیدا بکا.

مەغزایەکى دیکەى ئەو Ø´Û•Ú•Û•ØŒ Ù„Û•Ùˆ دەمەوە، پێوەندیى نێوان ئانكارا Ùˆ واشنتۆن درزى تێ کەوت؛ چونکە ئەمریکا Ù¾ÛŽÛŒ وایە پەیەدە هێزێکى کارایە لەسەر زەوى بۆ بەرەنگاربوونەوە Ùˆ پێشگرتن Ù„Û• پێشڕەویى داعش. Ù„Û• سۆنگەى ئەمەوە، ئەمریکا ئامادە نەبووە پەیەدە بخاتە لیستى تیرۆرەوە Ùˆ ئیدى Ù„Û• دواى Ø´Û•Ú•Ù‰ کۆبانێوە تا ئێستە، چەندین ناوچەى دیکە Ù„Û• داعش سەندراوەتەوە Ùˆ بە پێکهێنانى هێزەکانى سووریاى دیموکرات Ú©Û• شەڕڤانى عەرەبیشیان تێدایە، ئەمریکا زێتر پشتگیرى دەکا؛ ئەمە سەربارى دامەزراندنى 3 کانتۆنەکەى عەفرین Ùˆ کۆبانێ Ùˆ جزیرە و، هەوڵدان بۆ یەکخستنەوە Ùˆ بەیەکگرێدانەوەى کانتۆنەکان، ئه‌ویش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ کۆنترۆڵکردنى شارى منبج Ù„Û• 12Ù‰ ئابى 2016 Ùˆ پاشان ڕووداوى هاتنەناوەوەى تورکیا Ù„Û• 24Ù‰ ئاب بۆ ناو خاکى سووریا Ùˆ ڕێگەگرتن Ù„Û•Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÛ•Ù‰ پەیەدە Ùˆ وەدەرنانى داعش Ù„Û• ناوچەى شەهباء بە هاوکاریى سوپاى ئازاد.

پاشان نووسەر باس لە دامەزراندنى چەندین دامودەزگەى کۆمەڵایەتى و سیاسى لە ناوچەکانى بندەستى پەیەدە دەکا و، لە تەک هێنانەئاراى سیستەمێکى پەروەردە و خوێندن بە کوردى و لە ئادارى 2016دا، وەک کاردانەوەیەک بەرانبەر وتووێژەکانى جنێف، پەیەدە نیزامى فیدراڵیى دیموکراتی ڕاگەیاند کە جۆرێ لە "دابەشکردنى دەسەڵاتە لە نێوان سەرجەم گرووپ و کۆمەڵەکانى ناوچەکەدا: کورد، عەرەب، تورکمان، موسڵمان، کریستیان و ئێزدییەکان".

کوردەکانى سووریا Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ خۆیان گرتووەتە بەر و،  بوونەتە مۆدێلێک بۆ کوردەکانى تورکیا و، Ù„Û• هەمان کاتدا تیۆرییە سیاسییەکانى ئۆجالان لەسەر ئەرزى واقع جێبەجێ دەکەن Ùˆ خۆیان Ù„Û• مۆدێلى حکوومەتى هەرێم دوور گرتووە. Ù„ÛŽ هێشتا پاش پێنج ساڵ Ù„Û• سەرکەوتن Ùˆ دەسکەوت، لەوانەیە بە Ù‡Û†Ù‰ پەرەسەندنە جیۆستراتیژییەکانەوە ئەو قەوارەیە بکەوێتە بەر ڕیسک.

ئاریشەى کوردى تورکیا:

Ù„Û• دەسپێکدا نووسەر باس Ù„Û• سیاسەتى چەوسێنەرانەى تورکیا دەرهەق بە کوردان دەکا و، هەر Ù„Û• سەردەمى عوسمانلییەوە پێدا دێ، تا سەردەمى ئەتاتورک Ùˆ حکوومەتەکانى دیکە Ùˆ دەڵێ: "ئەگەر نیشانە جیاکانى Ú©Ù‡‌لتوورى کوردى ÙˆÛ•Ú© هەڕەشەیەک بۆ دەوڵەتى هۆمۆجینى تورک فام بکرێن، چالاکییە سیاسییەکانى کورد ÙˆÛ•Ú© خیانەتى هەرە مەزن چاویان Ù„ÛŽ کراوە." تەنانەت ڕیژەى 10% ÙˆÛ•Ú© بەربەستێک Ù„Û• بەردەم کورداندا دانراوە بۆ نەهاتنە Ù†ÛŽÙˆ په‌رلەمان. هەر Ù„Û• دواى 1990Û•ÙˆÛ• تا 2015ØŒ 8 حزبى کوردى Ú©Û• بە ناوى جیاجیاوە دروست بوون و، یەک جێگەى ئەوى دیکەى گرتووەتەوە Ùˆ هەدەپ-یان Ù„Û• دوا هەڵبژاردنى گشتیدا، 10.7%Ù‰ هێنا و، چووە ناو په‌رلەمان Ùˆ ئەو بەربەستەى تێ پەڕاند.

لە لێکۆڵینەوەکەیدا، نووسەر باس لە ڕاپەرین و شۆڕشەکانى کورد لە تورکیا و دامەزرانى پەکەکە و لە قۆناغەکانى ڕووبەڕووبوونەوەى چەکداری لە نێوان حکوومەت و پەکەکە و لە دانانى پەکەکە لە لیستى تیرۆر لە لایەن ئەمریکا و یەکێتیى ئەوروپییەوە بۆ باوەگۆدانەوەى گوشارەکانى تورکیا وەک هاوپەیمان و ئەندامێکى ناتۆ دەکا، تا دەگاتە گرتنى ئۆجالان و بادانەوەى ئۆجالان لە دروشمى سەربەخۆیى و هاتنەسەر فیکرەى خۆسەریى دیموکراتى و ڕاگەیاندنى یەکلایەنەى ئاگربڕ لە 1999ەوە تا 2004.

پاش هاتنەسەرکارى حزبى داد Ùˆ گەشەپێدان Ù„Û• 2002ØŒ Ù„Û• 2009دا بۆ یەکەمین جار Ù‡Û•ÙˆÚµ بۆ چارەسەرى ئاشتییانەى پرسى کورد درا، لەژێر ناوى "کرانەوەى کوردى"ØŒ یان "کرانەوەى دیموکراتى" Ú©Û• Ù„Û• ئۆسلۆوە دەستى Ù¾ÛŽ کرا Ùˆ Ù„Û• 2011دا کۆتاییى Ù¾ÛŽ هێنرا و، دواتر جارێکى دیکە Ù„Û• نەورۆزى 2013Û•ÙˆÛ• دیسان Ú©Û•Ø´ÛŽÚ©Ù‰ دیکە وا بۆ چارەسەرى ئاشتییانەى پرسى کورد Ù¾ÛŽÚ© هینرا. بەڵام Ù„Û• هەڵبژاردنى 7Ù‰ حوزەیرانى 2015دا Ú©Û• ئاکەپە دوو لەسەر سێى کورسییەکانى نەهێنا بۆ گۆڕینى سیستەم Ù„Û• په‌رلەمانییەوە بۆ سەرۆکایەتى و، هادەپ 13.1%Ù‰ دەنگەکانى هێنا، کۆتایى بە پرۆسەى ئاشتى هێنرا و، جه‌Ù†Ú¯ Ù„Û• نێوان حکوومەت Ùˆ Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û• دەست Ù¾ÛŽ کردەوە. ئێستە تورکیا لەسەر سێ ئاست دژى کوردان ده‌جه‌نگێت: دژى قەندیل Ù„Û• کوردستانى عێراق، Ù„Û• ناوخۆى تورکیا، Ù„Û• دژى کوردەکانى سووریا.

Ù„Û• ئەنجامى گواستنەوەى جه‌Ù†Ú¯ بۆ ناو شار Ùˆ شارۆچکەکانى کوردستانى تورکیا Ùˆ ڕاگەیاندنى خۆسەرى، سەدان خانوو Ùˆ ئاپارتمان وێران بوون Ùˆ سەدان کەسی مەدەنى Ùˆ سەربازیى کوژران Ùˆ بریندار بوون Ùˆ بە سەدان هەزار هاووڵاتیى مەدەنى ئاوارە بوون، ئەوە بێ Ù„Û• گرتنى پەرلەمەنتارەکانى کورد Ùˆ سەرۆکشارەوانییە هەڵبژێردراوەکان Ùˆ لەسەرکارلادانى هەزاران مامۆستا Ùˆ کارمەندى کورد Ùˆ گرتنى هەزاران چالاکوانى دیکە Ùˆ داخستنی دەیان سەنتەر Ùˆ کەناڵى میدیایى Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووریى کوردى...

بەکورتى، ÙˆÛ•Ú© ئەردۆغان دەڵێ تەنیا دوو Ú•ÛŽÚ¯Û• Ù„Û•Ù¾ÛŽØ´ پەکەکەیە: یان خۆڕادەستکردن، یان تێداچوون. بەم مانایە ئەردۆغان دەیەوێ بە هێز Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ کورد لەناو ببا و، بۆ ئەم مەبەستەیش Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ناسیۆنالیستە توندڕۆکانى تورک، جووتى کردووە. بەڵام نووسەر Ù¾ÛŽÛŒ وایە "ئەو جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ØŒ Ú©Û• دنیا چاوى خۆى Ù„ÛŽ نووقاندووە، دەرەنجانى پێچەوانەى Ù„ÛŽ دەکەوێتەوە: بەهێزبوونى بەرەنگاریى بزووتنەوەى ئۆپۆزیسیۆنى کورد Ù„Û• تورکیا."

سەرکردایەتیى کوردى تورکیا ئاریشە Ùˆ گرفتى خۆى هەیه‌ØŒ Ú©Û• Ù„Û• سێ توخم Ù¾ÛŽÚ© هاتووە: ڕابەر Ùˆ ئایدیۆلۆگ "عەبدوڵڵا ئۆجالان"ØŒ Ú©Û• خاوەن بڕیارى ڕۆژانە نییە Ùˆ Ù„Û• دنیا دابڕێندراوە؛ ڕێکخراوى Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û•- Ù„Û• قەندیل- Ùˆ Ù„Û• ماوەى ڕابردوودا ئێش Ùˆ زەبرێکى زۆرى Ù¾ÛŽ کەوتووە، هەدەپ ÙˆÛ•Ú© حزبێکى قانوونى Ú©Û• بەشێک Ù„Û• سەرکردە Ùˆ کادیرەکانى Ù„Û• زیندان نراون. بێ Ù„Û•ÙˆÛ• هەدەپ Ù‡Û•ÙˆÚµÙ‰ داوە Ùˆ دەدا، Ú†Û•Ù¾ Ùˆ لیبراڵەکانى تورک ڕازى بکا و، Ù„Û• سەرەکەى دیکەیشەوە ناسیۆنالیستەکانى کورد Ù„Û• ناوەوە Ùˆ دەرەوەى خۆیدا Ù„Û• دەورى خۆى Ú©Û† بکاتەوە.

کوردە فەرامۆشکراوەکانى ئێران:

کوردەکانى ئێران لە پەرادۆکسێکدان: ئەوان لە نەتەوەسازى و دەوڵەتسازیى کوردیدا ڕچەشکێن بوون، لێ لە سەدەى بیست و یەکەمدا زۆر لە دواى بەشەکانى دیکەى کوردستانەوەن و، ئەمەیش دەگەڕێتەوە بۆ هۆکارى ناوەکیى بزووتنەوەى کورد خۆى و سیاسەتەکانى ڕژێمى ئێران.

کوردەکانى ئێران Ù„Û• دوو سەرەوە Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ ناسنامەیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەتى ناوەندیى تاراندا هەیە، Ú† ÙˆÛ•Ú© کورد Ùˆ Ú† ÙˆÛ•Ú© مەزهەب؛ بەو پێیەى زۆرینەى کورد سوننەمەزهەبن Ùˆ "کۆمارى ئیسلامى"یش، ئیسلامى شیعەى ÙˆÛ•Ú© ئایینى فه‌رمیی وڵات ناساندووە  و، شیعەگەریى ڕادیکاڵیش چەند دەیەیەکە، بووە ئایدیۆلۆژیى ئێران. بوونى ڕێژەیەکى بەرچاوى کوردى شیعە، وای کردووە ئاسان نەبێ بزووتنەوەى نەتەوەییى کورد Ù„Û•ÙˆÛŽØŒ هەموو کوردەکان لەسەر بنەمایەکى عەلمانیى مۆدیرن یەک بخات.

لێکۆڵەر پێی وایە، لە دواى ڕووخانى کۆمارى مەهابادەوە، بزووتنەوەى کورد ڕاست نەبووەتەوە و ئێستە لە پاڵ حزبى دیموکراتدا، کۆمەڵە و پژاک و لایەنى دیکەیش هەن بەڵام نەیانتوانیوە نەک هەر کوردان لە دەورى خۆیان کۆ بکەنەوە، بەڵکوو تووشى لێکترازان و کەرتبوون هاتوون و تەنانەت پێوەندییشیان لەگەڵ جەماوەرى خۆیان خاو بووەتەوە و، بوونى بنکە و بارەگاى ئەو حزبانە لە کوردستانى عێراق، ئازادیى چالاکینواندنى لێ بەرتەسکتر کردوون و، ڕۆژاوایش لەبەر ساتوسەوداى نوکلیارى لەگەڵ ئێراندا، نەپڕژاوەتە سەر پشتیوانى لە کوردان.

سیاسەتى حکوومەتەکانى تاران هەر لە کۆنەوە تا ئێستە هاوشێوەى سیاسەتى وڵاتانى دیکە، بریتى بووە لە: تواندنەوەى بەزۆر، نکووڵیکردن لە ناسنامەى کوردى و تۆقاندنى خەڵک و تيرۆركردنى سەرکردەکانى وەک سمکۆى شکاک، پێشەوا قازى و عەبدولڕەحمانى قاسملوو، کە نەمانى ئەو سەرکردانە شونەوارى چەوتى لەسەر بزووتنەوەى کوردایەتى لەوێ، داناوە.

لەگەڵ ئەوەیشدا بە هۆى کۆمەڵێک فاکتەر، لە دواى 2009ەوە، لەوانە میدیاى نوێ، شەپۆڵێکى نوێى ناسیۆنالیزم گەنجانى کوردى ئێرانى، بە شیعە و سوننەوە، گرتووەتەوە و، بە پەرەسەندنەکانى پارچەکانى دیکەى کوردستان کاریگەریى زۆرى لەسەر داناون.

Ù„Û• جه‌Ù†Ú¯Ù‰ داعشدا، پێشمەرگەکانى "پاک"Ù‰ Ù„ÛŽ بترازێ، دەنا حزبەکانى دیکەى کوردستانى ئێران Ú•Û†ÚµÛŽÚ©Ù‰ بەرچاویان Ù„Û•Ùˆ بەرەنگاربوونەوەیەدا نەبینى و، هەموویان لەناو ئێران بەنهێنى خەبات دەکەن Ùˆ پێوەندییەکى توندوتۆڵیشیان بە پشتیوانانى خۆیان نەماوە؛ ئەمەیش وا دەکا هاتنەئاراى کۆمارێکى دیکەى مەهاباد، ئەگەرێکى Ú©Û•Ù…ÛŽÚ© دوور بێ. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا، ئەو گۆڕانکارییانەى ڕۆژهەڵاتى ناڤین لەوانەیە بگەنە ئێران و، کوردەکانى ئێران ببنە پێشەنگ؛ چونکە دوچارى زوڵم Ùˆ زۆرێکى بێئەندازەى کۆمارى ئیسلامى بوونەتەوە Ùˆ ئەگەر هەلومەرجێکى لەبار بێتە Ù¾ÛŽØ´Û•ÙˆÛ•ØŒ هزر دەکرێ زوو بزووتنەوەى کورد بتوانێ هەستێتەوە سەر Ù¾ÛŽ Ùˆ Ú¯Û•Ø´Û• بکا.

داعش:

لێکۆڵەر Ù¾ÛŽÛŒ وایە Ù„Û• ئاکامى بۆشاییى دەسەڵاتدا Ù„Û• سووریا Ùˆ عێراق، چەندین ئەکتەرى نادەوڵەتى Ú•Û†ÚµÛŽÚ©Ù‰ گرنگ دەگێڕن و، Ù„Û• هەمووانیش گرنگتر کورد Ùˆ داعش. هەر زوو ئەم دووانە کەوتنە بەرانبەر یەک و، هەردووکیان بناغه‌کانى دەوڵەتە- نەتەوەیان Ù„Û• سووریا Ùˆ عێراق هەڵتەکاند Ùˆ سنوورە نێودەوڵەتییەکانیان بەزاند Ùˆ نەخشەى داڕێژراوى ڕۆژهەڵاتى ناڤینیان خستە ژێر پرسیارەوە، Ú©Û• Ù„Û• ڕێککەوتننامەى سایکس-پیکۆوە کەوتبۆوە و، کاربگێڕیی خۆیان دامەزراند Ùˆ خۆبەخشان هاتنە ناو ڕێزەکانیانەوە Ùˆ هاوسۆزانى هەر دوو لایش خۆیان ساز دا بۆ جه‌نگان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ لایەنەکەى دیکە. جه‌Ù†Ú¯Ù‰ نێوان داعش Ùˆ کورد لەسەر ناوچەی نفووز Ùˆ سەرچاوەکانى نەوت Ùˆ ئاراستە Ùˆ تێڕوانینى دژبەیەکى ئایدیۆلۆژییە Ùˆ هەردووکیشیان دەیانەوێ لەسەر داروپەردووى دەوڵەتانى کۆن، قەوارەیەکى بەهێز دروست بکەن.

بۆ کورد ئەو جه‌Ù†Ú¯Û•ØŒ جه‌Ù†Ú¯Ù‰ سازکردنى نەتەوەیە. داعش ڕاستە پەلامارى کوردى دا Ùˆ زیانى Ù„ÛŽ دان، بەڵام بووە Ù‡Û†Ù‰ ئەوەى Ú©Û• یەکێتى Ùˆ هاوکارى Ù„Û• نێوان خەڵک Ùˆ سەرکردەکانى کورد Ù„Û• هەر چوار پارچەدا، Ù„Û• ڕۆژاڤا Ùˆ Ù„Û• باشوور، بێتە دى. پێشمەرگەى کورد، بووەتە هێزێکى کارا Ùˆ ئەو ناوچانەى ÙˆÛ•Ú© کەرکووک Ùˆ هى دیکەى کۆنترۆڵ کردن، یان Ù„Û• بندەستى داعشى دەرهێناون. هەر دوو حکوومەتى سووریا Ùˆ عێراق ناچار بوون Ú©Û• هێزەکانى خۆیان لەبەر Ù‡Û†Ù‰ تاکتیکى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کورددا یەک بخەن و، ئەمەیش یارمەتیى بەنێودەوڵەتیکردنى دۆزى کوردی دا.

ئەم جه‌Ù†Ú¯Û• ئەگەر درێژە بکێشێ، لەوانەیە دەسکەوتەکانى هەر دوو قەوارەى کورد بخاتە بەر مەترسییەوە؛ بەتایبەتى Ù„Û• ڕووى زیانى مرۆیییەوە و، بێ Ù„Û•ÙˆÛ• لەسەر ئاستى سۆسیۆ- ئیکۆنۆمیکیش بۆ هەرێمى کوردستان کارەسات بووە. حەواندنەوەى ئەو هەموو پەنابەرە زۆرە، تێچووى گرانى جه‌نگ، هاتنەخواره‌وه‌ÛŒ نرخى نەوت، گرژییەکان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەغدا Ùˆ گەندەڵى Ùˆ خراپ ئیدارەدانى گرفتەکان...کێبڕکێى نێوان پارتى Ùˆ یەکێتى Ùˆ گۆڕان.. یان پارتى Ùˆ Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û• Ùˆ پەیەدە. ئەمە جگە Ù„Û• ئەگەرى ڕوبەڕووبوونەوەى نێوان کورد Ùˆ حکوومەتى ناوەندى لەسەر کەرکووک Ùˆ ناوچەکانى دیکە، یان Ù„Û• نێوان کورد Ùˆ حکوومەتى سووریا لەسەر خۆبەڕێوەبردن. هیچ گەرەنتییەکیش نییە Ú©Û• پشتیوانیى نێودەوڵەتى، وەکوو خۆى بمێنێتەوە.

ڕۆڵى ناخۆیاى یاریزانە نێودەوڵەتییەکان:

ئایا دواى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ داعش، نەخشەى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست Ú†Û†Ù† دەکەوێتەوە Ú©Û• Ù„Û• بنەڕەتدا بەرهەمى پێنج پەرەسەندنى گرنگە Ù„Û• ناوچەکەدا: جه‌Ù†Ú¯Ù‰ 2003 دژبە سەددام، ئەوەى "بەهارى عەرەبى"ÛŒ Ù¾ÛŽ دەگوترێ، سەرهەڵدانى داعش Ù„Û• هاوینى 2014Û•ÙˆÛ•ØŒ لێکدوورکەوتنەوەى جیهانى سوننى Ùˆ جیهانى شیعى، گەڕانەوەى ڕووسیا بۆ ناوچەکەو Ø´Û•Ú•Ù‰ ساردى نێوان ئەمریکا Ùˆ ڕووسیا لەسەر ناوچە نفووز.

لێکۆڵەر پێی وایە لە سەدەى بیستەمدا، دۆزى کورد، حکوومەتەکانى ناوەندی کز و بێهێز کرد، لێ هیچ بە کورد نەبڕا. لە سەدەى بیست و یەکەمدا کورد نیشانیان لە چوارچێوەى دەوڵەتە- نەتەوەکانى ئارا گرتووە و، لە سووریا و عێراقدا بەلانى کەمەوە، ئەو نیشانگرتنە بە قازانجى کورد بووە. کوردستانى باشوور، بووەتە سەنتەرى ناسیۆنالیزمى کورد و، ئەمەیش لەگەڵ خۆیدا هەم ئاگاییى سنووربڕى نەتەوەییى بەرهەم هێناوە و هەم ڕکابەرى؛ ئەنجامێکى دیکەیش ئەوەیە کە دۆزى کورد تا ڕاددەیەک بەنێودەوڵەتى بووە و، لە پەراوێزکەوتن دەربازى بووە. ئەوەتا کوردستانى عێراق خۆى بۆ ڕاگەیاندنى سەربەخۆیى ساز دەکا و دوو قوتابخانەى بیرکردنەوە لەم بارەوە هەن: قوتابخانەى بارزانى، کە پێی وایە دەبێ لە نزیکترین کاتدا سەربەخۆیى جاڕ بدرێ و ڕاى گشتیى بۆ ساز و ئامادە بکرێ؛ چونکە پێی وایە سەربەخۆیى کژى هاتووە و، پێویست دەکا لە ناوەوە خەڵکى بۆ ساز بکرێ و لە پایتەختەکانیشدا "لۆبی"ى بۆ بکرێ. قوتابخانەکەى دیکە هى ئۆپۆزیسیۆنە، واتە هى یەکێتى و گۆڕانە؛ ئێستە ئەوانە دژى جووڵە و بزاڤێکى لەم بابەتەن و، لەبەر چەند هۆیەک: سەربەخۆیى هێشتا پێ نەگەیشتووە، یان لەبن گوشارى ئێراندان بۆ دژایەتیکردنى هەنگاوێکى وەسا، یان لەبەر ململانێ لەسەر دەسەڵات لەگەڵ پارتى. دیارە بەغدا و تاران و پایتەختەکانى دیکە بە شێوەیەکى ڕەها دژى سەربەخۆییى کوردستان دەوەستنەوە؛ لێ ئۆردوى بارزانى دەیانەوێ میلێکى دیکەیش بچنە پێشەوە.

Ù‡Û•Ù… ئەمریکا Ùˆ Ù‡Û•Ù… ڕووسیا پشتیوانى Ù„Û• پەیەدە دەکەن، چونکە Ù„Û• دژى داعش Ùˆ گرووپە جیهادییەکانى دیکە ده‌جه‌Ù†Ú¯Ù†. بەڵام تورکیا سەغڵەتە، نەبادا کاریگەریى کوردى سووریا بپەڕێتەوە ناو کوردەکانى تورکیا. لێرەدا پرسیار ئەوەیە: Ú†Û†Ù† کورد، ڕزگارکردنى مووسڵ Ùˆ Ú•Û•Ù‚Û• بۆ قازانجى دۆزەکەى خۆیان دەقۆزنەوە؟

Ú•Û•Ù†Ú¯Û• لەبەر ڕۆشناییى ململانێی جیۆستراتیژیى نێوان عەرەبستانى سعوودى Ùˆ ئێرانى، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÚ© بدرێ جه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ©Ù‰ بەوەکالەت دژى تاران بەڕیوە ببردرێ و، "پارتى"یش چاو Ù„Û•Ùˆ چالاکییانەى حزبى دیموکراتى کوردستان بپۆشێ لەسەرینى ململانێى پارتى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ گۆڕان Ùˆ یەکێتیدا، Ú©Û• هەردووکیان Ù„Û• کامپى ئێرانەوە نزیکن.

لە کۆتاییدا نووسەر دەڵێ: تەنیا ناوچەیەک، کە ئەویش کوردستانى عێراقە، بووەتە پێشەنگ و، پێ دەچێ بۆ بەدیهێنانى سەربەخۆیى، لە هەمووان ساز و ئامادەتر بێ.

 

سەرچاوە:

http://dayan.org

 

 

 [1] ئەم پرۆفیسۆرە، لێکۆڵەرى هەرە Ù„Û•Ù¾ÛŽØ´Û• Ùˆ بەڕێوەبەرى پرۆگرامى دیراساتى کوردییە Ù„Û• سەنتەرى مۆشێ دەیان بۆ دیراساتى ڕۆژهەڵاتى ناڤین Ùˆ ئەفریقا. هەروا شارەزایە Ù„Û• بوارى مێژووى هاوچەرخى ڕۆژهەڵاتى ناڤین Ùˆ سیاسەتى نوێ Ùˆ هاوچەرخ Ù„Û• عێراق Ùˆ تورکیا Ùˆ کورد. کتێبێکى بە ناوى "شۆڕشى کورد Ù„Û• عێراق" نووسیوە. پێوەندییەکانى تورکیا- ئیسرائیل: لینک Ùˆ ڕایەڵکە گۆڕاوەکانى نێوان لایدە (خەڵکى غەوارەو بیانى)کانى ڕۆژهەڵانى ناڤین، کوردەکان Ù„Û• عێراق: بیناکردنى دەوڵەتێک لەناو دەوڵەتدا Ùˆ هەروا نووسەرى ڕابوونى کوردایەتییە: بیناکردنى نەتەوە Ù„Û• نیشتمانێکى دابەشکراودا و، بە سەدان وتاریشى لەبارەى مێژووى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست نووسیوە.

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون