PÊNÛS
ئایا چیتر ئەمریکا Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەهێزترینی هێزە دەرەکیییەکان نییە؟  

2017-03-15

ئایا چیتر ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەهێزترینی هێزە دەرەکیییەکان نییە؟

ڕیچارد فۆنتەین و میشێڵ سینگ

وەرگێڕانی Ù„Û• ئینگلیزییەوە: دامگا هەورامی  

کاتێك ڕووسیا Ù„Û• پاییزی ساڵی ٢٠١٥دا دەستێوەردانێکی سەربازیی بەهێزی Ù„Û• سووریادا دەست Ù¾ÛŽ کرد، بەم کردەوە سەربازییەی، جیهانی سەرسام کرد Ùˆ ڕای گەیاند جارێکی تر ئاوڕی بە لای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا داوەتەوە و، دووبارە گەڕاوەتەوە بۆ ناو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هەروەها، ئەم گەڕانەوەی ڕووسیا بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سیاسەتوانانی ئەمریکایشی تووشی تێڕامان کرد؛ بەتایبەت ئەوەی Ú©Û• ماوەیەکی Ú©Û•Ù… بوو، Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕووسیادا کاریان لەسەر داماڵینی سووریا Ù„Û• Ú†Û•Ú©ÛŒ کیمیایی کردبوو و، خوازیاری ئەوە بوون Ú©Û• ئەم پێکەوەکارکردنەیان ئاشتی Ùˆ ئارامیی زیاتر بەدوای خۆیدا بهێنێت. بەڵام ڕووسیا بە هێرشە ئاسمانییەکانی بۆ سەر نەیارانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…Û•Ú©Û•ÛŒ بەشار ئەسەد، هۆشداریی ئەوەی دا Ú©Û• ئەم جارەیان بەتەواوەتی Ùˆ بە بڕیارێکی یەكلاکەرەوە، گەڕاوەتەوە ناو دەستێوەردانی Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ سیاسی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. دووبارە هاتنەوەی ڕووسیا بە جۆرێكە، Ú©Û• Ù„Û• دوای سەردەمی ئەنوەر سادات Ùˆ دەرکردنی ڕاوێژکارەکانی سۆڤیەت Ù„Û• ساڵی ١٩٧٢ Ùˆ جەنگی یوم کیپور (حرب) یوم الغفران- Yom Kippur War)ØŒ بەم جۆرە نەهاتووەتەوە ناو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و، بەم شێوەیە تێوەگلانی Ù„Û• سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەکردووە. هەروەها، Ù„Û• دوای جەنگی ساردەوە، بۆ یەکەم جار دەبێت، بۆ کۆتاییهێنان به‌ هەر Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ ئاڵۆزییەك، Ú•Û†ÚµÛŒ ڕووسیا Ù„Û• ناوچەکەدا لەبەرچاو بگیرێت Ùˆ حسابی بۆ بکرێت.

ئەم دەستێوەردانە دەرەکییەی بەرەی ڕۆژهەڵات بۆ ناو سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نوێیە، بەڵام ڕووسیا تەنیا هێزێکی ئەو بەرەیە نییە خۆی خستبێتە ناو Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ ئاڵۆزییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە. Ù„Û•Ùˆ چەند ساڵەی ڕابردوودا، "چین"یش پەرەی بە تێوەگلانی خۆی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا داوە. تەنانەت دەوڵەتانی ÙˆÛ•Ùƒ هندستان Ùˆ ژاپۆن Ùˆ ئەوروپایش Ú©Û• Ù„Û• ناوخۆی خۆیاندا تووشی قەیران بوون، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ زیادکردنی Ú•Û†ÚµÛŒ خۆیان Ùˆ هاتنەناوەوەیان Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا داوە و، هەستیان بە دوورکەوتنەوەی ئەمریکا Ù„Û• هاوکێشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کردووە. یەکەم هۆکارێك بۆ ئەم هاتنەناوەوە Ùˆ تێوەگلانەی زلهێزەکانی تری دونیا، ناڕێکی Ùˆ پشێویی ناوچەکە Ùˆ جەنگی عێراق Ùˆ بەهاری عەرەبی بوون؛ Ú©Û• بوون بە هۆکاری دەرکەوتنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ÙˆÛ•Ùƒ Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانێك بۆ ململانێ Ùˆ پێشبڕکێی ئەو زلهێزانە. ÙˆÛ•Ùƒ ئەوەی Ú©Û• واشنتۆن بەدواداچوون Ùˆ گفتوگۆ لەسەر چۆنێتیی مانەوە Ùˆ بەردەوامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەکات، دەبێت بەناو ئەو یارییە جوگرافیا سیاسییەدا (Geopolitical Game) بڕوات، Ú©Û• زلهێزەکانی تر Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەیکەن و، ناسەقامگیرترین ناوچەی جیهانە.

ئەم یارییە سیاسییە هەڵگری هۆکارگەلێکی ترە، جیا لەوەی ئەمریکییەکان بیری لێ دەکەنەوە و، دەبێت سیاسەتوانانی ئەمریکایش لە کاتی هەر ڕووبەڕووبوونەوە و ئاڵۆزییەکدا لە کاتی چوونەناو یارییەکەوە هۆکارەکانی تریش لەبەرچاو بگرن. بەتایبەتی لە دوای گوتەکەی سەرۆك جیمی کارتەر (Jimmy Carter) لە ساڵی ١٩٨٠، کە دەڵێت نابێت ئەمریکا بیر لەوە بکاتەوە و ڕێگە بە هیچ هێزێکی تر بدات بیەوێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خۆی بسەپێنێت و دەسەڵاتی خۆی لە ناوچەکەدا دەربخات. بەڵام لە کاتێکدا زلهێزەکانی تر مەبەست و ئامانجیان دیارە و دەیانەوێت بەو ئامانجانەیان بگەن، گۆڕانکارییەکی گرنگ لە ناوچەکەدا بەڕێوەیە؛ خەریکە پێگەی بێهاوتای ئەمریکا، کە ساڵەهایە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بێڕکابەرە، لەق دەبێت و دەگاتە ئاستی کۆتاییهاتنی.

تێوەگلان Ùˆ هاتنەناوەوەی زلهێزەکانی تر، مەبەست Ù„Û• زلهێزەکانی تری دونیا ئەو دەوڵەتانەن Ú©Û• Ù„Û• ڕووی سەربازی Ùˆ ئابووری Ùˆ توانایییەوە Ù„Û• ئاستێکی باڵادان و، بەم هۆیەوە دەیانەوێت Ù„Û• ئاستی جیهانیدا دەسەڵاتی خۆیان نیشان بدەن Ùˆ بسەپێنن— بە هیچ شێوەیەك بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕووداوێکی نوێ نییە. بۆ نموونە، دەوڵەتانی ÙˆÛ•Ùƒ چین Ùˆ هندستان ئەگەر هەزاران ساڵ نەبێت، ئەوە بەدڵنیایییەوە سەدان ساڵ دەبێت تێوەگلان Ùˆ پەیوەندییان Ù„Û• ناوچەکەدا هەیە. ئیمپراتۆرییەتی ئینگلیز، زۆرینەی جەنگەکانی Ù„Û• ناوچەکەدا بە هێزە سەربازیییە ئیمپریاڵیستەکانی (داگیرکەرەکانی) هندستانی کردووە. هەروەها ئێستایش منداڵانی قوتابخانەکانی ئوسترالیا، بەشداریکردن Ùˆ تێوەگلانی وڵاتەکەیان Ù„Û• جەنگی بئر السبع (Be’er Sheva) Ùˆ گەلیپۆلی (Gallipoli) دەخوێنن Ùˆ دەیزانن. هەروەها، ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی ئەوەی دەبینی، Ú©Û• Ú†Û†Ù† بریتانی Ùˆ فەڕەنسییەکان Ù„Û• نێوان جەنگی جیهانیی یەکەم Ùˆ دووەمدا بە داردەستەکانیان جەنگی یەکتریان دەکرد و، ناوچەکەیان Ù„Û• نێوان خۆیاندا دابەش دەکرد و، دەیانویست دەسەڵاتی خۆیان Ù„Û• ناوچەکەدا بسەپێنن. هەر Ú©Û• بریتانییەکان Ù„Û• ساڵانی شەستەکاندا ناوچەکەیان بەجێ هێشت، دەمودەست یەکێتیی سۆڤیەت هاتە ناوەوە بە بیانوی پشتیوانیکردن له‌ دەوڵەتانی ÙˆÛ•Ú© میسر، سووریا، عێراق Ùˆ جەزائیر، Ú©Û• بوونە هاوپەیمانی. دوای ئەوەی یەکێتیی سۆڤیەتیش دەسەڵاتی Ù„Û• ناوچەکەدا Ú©Û•Ù… بووەوە، بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی ئەمریکا Ù„Û• ناوچەکەدا زیادیان کرد و، دواتر زیادبوونی خواست لەسەر وزە Ùˆ سەرچاوە سروشتییەکانی ÙˆÛ•Ùƒ نەوتی ناوچەکە، دووبارە سەرنجی زلهێزەکانی بەرەو لای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕاكێشایه‌وه‌.

Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەی Ú©Û• Ù„Û• ماوەی جەنگی سارددا بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیادیان کرد، ئەمریکا بوو بە یەکەم هێزی دەرەکی Ù„Û• ناوچەکەدا و، توانیی Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ بەچاوی هەبێت و، Ù„Û• دوای جەنگی ساردیش هەر بەم شێوەیە بەبێ ڕکابەری Ù„Û• ناوچەکەدا مایەوە. بەڵام دەستێوەردانی لاوەکی هەر هەبوون، ÙˆÛ•Ùƒ ئەو بەشداریکردنەی یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ ڕووسیا Ú©Û• بە گرووپی چوارلایەنە (Quartet) ناو دەبردرێت و، کاریان لەسەر پرۆسەی ئاشتیی نێوان ئیسڕائیل Ùˆ فەڵەستین دەکرد. هەروەها، هندستان Ùˆ ئەڵمانیایش بوونە ئەندامی P5+1 (مەبەست Ù„Û• ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانە Ú©Û• Ù„Û• چین Ùˆ فەڕه‌نسا Ùˆ ڕووسیا Ùˆ بریتانیا Ùˆ ئەمریکا  Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌ و، دواتر ئەڵمانیایش بووە ئەندام) Ùˆ دەستیان بە گفتوگۆ Ùˆ دانوستان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران کرد. بەڵام ئەم بەشداری Ùˆ گفتوگۆیانە بە حوکمکردنی ناوچەکە Ù„Û• لایەن ئەو دەوڵەتانەوە هەژمار ناکرێن. هەتا ئەم دوایییانە، بابەتەکە تا ڕاددەیەك گۆڕا و، ڕووسیا سەرقاڵی هەندێك Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ نێوخۆیی Ùˆ سنووری بووەوە و، چین بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• ئاوڕی بە لای ناوچەکانی خۆیدا دایەوە Ùˆ Ù„Û• هەندێك Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ گرفتی جیهانیدا تێوه ‌گلا و، Ú•Û†ÚµÛŒ ئەوروپایش Ù„Û• یارمەتیدانی گەشەسەندن Ùˆ فرۆشتنی Ú†Û•Ùƒ Ùˆ دەستێوەردانی دیپلۆماتی، بەرتەسك کرایەوە.

دووبارە کاتێك ئەو زلهێزانە Ù„Û• ناوچه‌کەدا کشانەوە، Ú•Û†ÚµÛŒ ئەمریکا Ù„Û• ناوچەکەدا Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ سەندەوە. Ù„Û• دوای Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئێران Ù„Û• ساڵی ١٩٧٩دا، ئیدارەی جیمی کارتێر هێزێکی هاوبەشی سەربازیی دامەزراند و، دواتر بوو بە فەرمانگەی ناوەندیی ئەمریکا و، ئه‌وجا ئەمریکا هێزی ئاشتیپارێزی بۆ سینا Ùˆ مارێنزی بۆ لوبنان Ùˆ هێزی دەریاییی بۆ کەنداوی فارس نارد. هەروەها، جەنگی کەنداوی ساڵی ١٩٩١، بووە Ù‡Û†ÛŒ زیادبوونی هێزی سەربازیی ئەمریکا Ù„Û• ناوچەکە و، ئەمریکا بۆ پاراستنی سعوودیای عەرەبی Ù„Û• دەستی سەددام، هێزی سەربازیی نارد، Ú©Û• ئێستایش هەر Ù„Û•ÙˆÛŽ ماونەتەوە. Ù„Û•Ù… ڕۆژانەیشدا، ئەمریکا، یان هێزی سەربازیی جێگیرکراو، یان کەشتیگەلی سەربازیی ئامادە، یان ئۆپه‌راسیۆنی سەربازی Ù„Û• زۆربەی وڵاتانی جیهاندا ÙˆÛ•Ùƒ عێراق، سووریا، لیبیا، ئیماراتی عەرەبیی یەکگرتوو، بەحرێن، میسر، یەمەن، قەتەر Ùˆ شوێنەکانی تردا هەیە.

لە سەرەتاوە ئەمریکا لە لایەن بریتانیاوە دەستی بەسەردا گیرابوو و بەڕێوە دەبرا، بەڵام لە دوای ئەوەوە ساڵانێکە ئەمریکا بە سەرکردەی ئاسایش و دیپلۆماتکاری لە جیهاندا ناسراوە. وەك یەکێك لە هەرە بەکاربەر و کڕیارەکانی نەوت، ئەمریکا لایەنی ژیانی بۆ خۆی مسۆگەر کردووە و، بۆ پاراستنی ئەم بەرژەوەندییەیشی، هەر کاتێك پێویستی کردبێت هێزی بەکار هێناوە. هەروەها، ئەمریکا بووەتە چەقی ئاسایش بۆ چارەسەری هەر گرفتێك و، بۆ ئەم مەبەستەیش ئەمریکا هێزی بەرگریی خۆی و هێزی ئاسایشی هاوپەیمانەکانی وەك میسر و ئۆردن و ئیسڕائیل و تورکیا و دەوڵەتانی کەنداو بەکار هێناوە.

ئەو دەڵەتانە گرنگی Ùˆ پێشینەیییان بۆ ئەو پەیوەندییە دووقۆڵییەی نێوان خۆیان Ùˆ ئەمریکا داناوە و، کەمتر Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەوڵەت Ùˆ زلهێزەکانی تردا پەیوەندییان بەستووە؛ تەنانەت Ù„Û• بواری ئابوورییشدا هەر گرنگییان بە پەیوەندیی خۆیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمریکا داوە. هەروەها، Ù„Û• ڕووی کاری دیپلۆماتییشەوە سەبارەت بە Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ گرفتە دەرەکییەکان بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ گرووپی چوارلایەنە Ùˆ ئەندامانی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان (P5+1) Ùˆ ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (Gulf Cooperation Council) Ùˆ هاوڕێکان Ù„Û• عێراق (Friends of Iraq) Ùˆ دەوڵەت Ùˆ زلهێزەکانی تریش، هەر ئەمریکا Ù¾ÛŽØ´Û•Ù†Ú¯Û•. زلهێز Ùˆ دەوڵاتانی بێگانە، زۆر بەوە ڕازین Ú©Û• ÙˆÛ•Ùƒ دوا بژاردەیان ئەوە هەڵبژێرن، Ú©Û• ئەمریکا ئاسایشی ناوچەکە بپارێزێت—Ú©Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ ئاوییەکانی کردووەتەوە Ùˆ سنووری دەوڵەتەکان دەپارێزێت Ùˆ جەنگی تیرۆر Ù„Û• ناوچەکەدا دەکات، Ù„Û• سەروو هەموو ئەمانەیشەوە کار لەسەر پرۆسەی ئاشتیی نێوان ئیسڕائیل Ùˆ فەڵەستین دەکات.

سەرچاوە:

http://nationalinterest.org

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون