PÊNÛS
ئایا كوردستانی عێراق به‌ره‌و جه‌نگی ناوخۆیی ده‌ڕوات؟  

2017-03-15

ئایا كوردستانی عێراق به‌ره‌Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆیی ده‌ڕوات؟

نووسه‌ر: دێنیز ناتالی (Denise Natali)

کورتەیەک لە وتارەکە

پێنووس: هه‌ڵمه‌ت یاخود جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش له‌ مووسڵ، ئاراسته‌ÛŒ ڕای گشتیی له‌سه‌ر كێشه‌ Ùˆ گرفته‌ ناوخۆیییه‌كانی هه‌رێمی كوردستانی عێراقی، كه‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر سه‌قامگیریی پاش جه‌Ù†Ú¯ هه‌یه‌ØŒ Ú¯Û†Ú•ÛŒ. ته‌نیا له‌ Ú†Ù‡‌ند مانگی ڕابردوودا، تیرۆری ڕۆژنامه‌نووسێكی كورد، كوژرانی قوتابییه‌ÙƒÛŒ زانكۆ له‌سه‌ر كێشه‌ÛŒ شه‌ره‌ف Ùˆ ئابڕوو (نامووس)ØŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ كوشتن له‌‌ ئه‌ندامێكی ئافره‌تی په‌رله‌مانی كوردستان، ته‌قینه‌وه‌ÛŒ بۆمبێك له ‌به‌رده‌Ù… بنكه‌ Ùˆ باره‌گای حزبێكی كوردی ئێرانی، كه‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ كوژرانی حه‌وت كه‌س و، Ú†Ù‡‌ندین كرده‌وه‌ÛŒ تیرۆریستی له‌ پارێزگای سلێمانی، ڕوویان داوه‌. له‌مه‌یش زیاتر، پێویسته‌ ئاماژه‌یش به‌ خۆپێشاندانه‌كانی كارمه‌ندانی حكوومه‌ت بۆ پێدانی مووچه‌ÛŒ دواكه‌وتوویان، په‌رله‌مانێكی ناچالاك (ناكارامه)‌ØŒ زیادبوونی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ په‌نابه‌ر Ùˆ ئاواره‌كان، فراوانخوازیی پارتی كرێكارانی كوردستان (په‌كه‌كه‌) Ùˆ هێرشی ئاسمانیی سوپای توركیا بۆ سه‌ر بنكه‌ Ùˆ باره‌گاكانیان له‌ باكووری عێراق، بكه‌ین. ئه‌Ù… كێشه‌ Ùˆ گرفتانه‌ØŒ نه‌Ùƒ ته‌نیا ده‌ستكه‌وته‌كانی حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستانی له‌ ساڵی 2011Ù‡‌وه‌ تاوه‌كوو ئێستا، بۆ دواوه‌ Ú¯Ù‡‌ڕاندۆته‌وه‌ Ùˆ پاشه‌كشه‌ÛŒ Ù¾ÛŽ كردووه‌ØŒ به‌ڵكوو هه‌رێمی كوردستانی له ‌به‌رده‌Ù… ئه‌Ú¯Ù‡‌ری داڕمانی ئابووری Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆیی، لاوازتر كردووه‌.

له ‌جیاتی "به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی حه‌تمیی كوردستان" له‌ پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش، سیناریۆی ئۆتۆنۆمییه‌ÙƒÛŒ كرچوكاڵ Ùˆ لاوازبوو، پشێویی سیاسی Ùˆ پێكدادانی Ú†Ù‡‌كدارانه،‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ڕوودانی هه‌یه‌. حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان هه‌نارده‌كردنی سه‌ربه‌خۆی "نه‌وت"ÛŒ له‌ ساڵی 2014Ù‡‌وه‌ ده‌ست Ù¾ÛŽ كرد، به‌ڵام ئێستاكه‌ ئابووریی كوردستان له‌ دۆخێكی ناڵه‌باردایه‌. قه‌رزه‌كانی حكوومه‌ت‌ 22 ملیار دۆڵاری تێ په‌ڕاندووه‌. Ú¯Ù‡‌یاندن Ùˆ دابینكردنی كاره‌با بۆ ئاستی ساڵی 2005 دابه‌زیوه‌ و، له‌ زۆربه‌ÛŒ ناوچه‌كان ئه‌Ú¯Ù‡‌ر "مۆلیده"‌ÛŒ كاره‌بای تایبه‌تیان نه‌بێت، ئه‌وه‌ ته‌نیا 4 كاتژمێر كاره‌بایان هه‌یه‌. به‌ ده‌یان هه‌زار Ú¯Ù‡‌نج له‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ به‌جێهێشتنی ناوچه‌كه‌ Ùˆ كۆچكردندان. كه‌رتی وزه،‌ كه‌ سه‌ده‌مانێك جێگه‌ÛŒ شانازییه‌ÙƒÛŒ زۆر بوو، به‌ Ù‡Û†ÛŒ گرفت Ùˆ كێشه‌ سیاسی Ùˆ یاسایییه‌كان پاشه‌كشه‌ÛŒ كردووه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان ڕۆژانه‌ 600 هه‌زار به‌رمیل نه‌وت هه‌نارده‌ÛŒ به‌نده‌ری جه‌یهانی توركیا ده‌كات، به‌ڵام ئه‌Ù… هه‌نارده‌كردنه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ مشتومڕه‌ØŒ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ گرێدراوی توركیا و، له‌ كه‌ركووكه‌وه‌ دێت، كه‌ ناوچه‌یه‌ÙƒÛŒ جێگه‌ÛŒ ناكۆكییه‌ Ùˆ هێشتاكه‌ به‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ هه‌رێمی كوردستان داناندرێت. كۆمپانیا نه‌وتییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان له‌Ù… دوایییه‌دا 19 مه‌یدانی نه‌وتیی هه‌رێمی كوردستانیان به‌جێ هێشتووه،‌ كه‌ 6 له‌مانه‌ بۆ چوونه‌ده‌ره‌وه‌ÛŒ كۆمپانیای ئێكسۆن مۆبیل ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌.

نفووزی ڕوو له ‌زیادبووی په‌كه‌كه‌ له‌ باكووری عێراق ئه‌Ù… قه‌یرانانه‌ ئاڵۆزتر ده‌كات Ùˆ ململانێ (جه‌Ù†Ú¯)ÛŒ نێوان كورده‌كان بۆ به‌ده‌ستهێنانی هێز به‌رزتر ده‌كاته‌وه‌. په‌كه‌كه‌ بێجگه‌ له‌ بنكه‌كانی له شاخه‌كانی‌ قه‌ندیل، ئێستاكه‌ له‌ شاخه‌كانی ناوچه‌ÛŒ شنگاڵ جێگیر بووه‌ تاوه‌كوو ئێزدییه‌كان له ‌به‌رده‌Ù… هێرشه‌كانی داعش Ùˆ ناوچه‌ÛŒ ستراتیژیكی خۆی بپارێزێت. ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ یه‌كێتیی نشتیمانیی كوردستان Ùˆ بزووتنه‌وه‌ÛŒ گۆڕان پشتیوانی له‌ په‌كه‌كه‌ ده‌كه‌Ù† یاخود لانی كه‌Ù… له‌ به‌رامبه‌ریدا بێده‌نگن، به‌رپرسانی پارتی دیموكراتی كوردستان هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ئه‌وه‌یان كردووه‌ كه‌ بۆ وه‌ده‌رنانی په‌كه‌كه‌ له‌ شنگاڵ له‌وانه‌یه‌ هێزی سه‌ربازی به‌كار بێنن. هه‌روه‌ها ئانكارا‌ هۆشداریی داوه،‌ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر تاوه‌كوو وه‌رزی به‌هار هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ نه‌توانن هێزه‌كانی په‌كه‌كه‌ له‌ شنگاڵ وه‌ده‌رنێن، ئه‌وه‌ خۆی له‌ شنگاڵ ده‌ستێوه‌ردان ده‌كات. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ "موراد قه‌ره‌یلان"ØŒ ڕێبه‌ری جێبه‌جێكاری په‌كه‌كه‌ØŒ ڕای Ú¯Ù‡‌یاندووه‌ كه‌ هێزه‌كانی، خه‌ریكی خۆئاماده‌كردنن بۆ پاشه‌كشه‌كردن له‌ ناوچه‌كانی ئێزدیی شنگاڵ، به‌ڵام ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ هێزه‌كانی سه‌ر به‌ په‌كه‌كه‌ به‌ته‌واوی له‌Ùˆ ناوچه‌یه‌ بكشێنه‌وه،‌ لاوازه‌. ناكۆكیی نێوان لایه‌نگرانی پارتی دیموكراتی كوردستان Ùˆ نه‌یاره‌كانیان له‌ باكووری عێراق زۆر به‌رچاو Ùˆ هه‌ستپێكراوه‌. بۆیه‌ نیگه‌رانی له‌ دروستبوونی جه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ ناوخۆیی تری كوردی (براكوژی)ØŒ ده‌رده‌بڕدرێت.

ڕاستییه‌كه‌ی، وێناكردنی جه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ ناوخۆیی له‌ نێوان كورده‌كان یاخود ناسه‌قامگیریی ناوخۆیی، له‌وانه‌یه‌ چاوه‌ڕوانكراو نه‌بێت. هه‌لومه‌رجه‌كان به‌ به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆییی چوار ساڵه‌ÛŒ نێوان ساڵانی 1994-1998 گۆڕانكاریی ئه‌رێنیی به‌سه‌ردا هاتووه‌. هه‌رێمی كوردستان له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ كردووه‌ØŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یشتووییی سیاسیی په‌ره‌ÛŒ سه‌ندووه‌ØŒ وه‌كوو به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ عێراقی فیدراڵ له‌ لایه‌Ù† كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ دانی پێنراوه‌ Ùˆ قبووڵ كراوه‌ و، ئێستایش وه‌كوو هاوپه‌یمانێكی ناوچه‌یی له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش ده‌ركه‌وتووه‌ یاخود ده‌بینرێت. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ مشتومڕ له‌ نێوان حزبه‌ كوردییه‌كان له‌ ئارادایه‌ØŒ به‌ڵام ڕیسك (مه‌ترسی)ÛŒ درێژه‌كێشانی توندوتیژییه‌كان بۆ ڕێبه‌رانی هه‌رێمی كوردستان، كه‌ به‌رژه‌وه‌ندیی قووڵی ئابووریشیان له‌ هه‌رێمی كوردستاندا هه‌یه‌ØŒ زۆر له‌سه‌ره‌وه‌یه‌.

سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌مانه‌ØŒ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ قه‌یرانه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ كۆنترۆڵی حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستانن Ùˆ جیاوازییه‌ÙƒÛŒ زۆر Ùˆ ئه‌وتۆیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ "فاكته‌رانه‌"دا كه‌ بوونه‌ Ù‡Û†ÛŒ هه‌ڵگیرسانی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆی كوردستان، نییه‌. ئه‌Ùˆ سه‌رده‌مه‌ØŒ كوردستانی عێراق، سه‌ره‌ڕای دۆخه‌ ئاسایشییه‌ پارێزراوه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كه‌ی، له ‌ڕووی سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌وه‌ ناسه‌قامگیر بوو‌. ده‌رچوونی عێراق له‌ باكووری عێراق له‌ پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ كه‌نداو له‌ ساڵی 1990 Ùˆ ئابڵووقه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانی دژی عێراق، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ حكوومه‌تی ساوای هه‌رێم نه‌توانێت مووچه‌ÛŒ كارمه‌ندانی حكوومه‌ت بدات، هه‌روه‌ها خزمه‌تگوزارییه‌كان دابین بكات Ùˆ سه‌دان هه‌زار په‌نابه‌ری كورد Ú•ÛŽÙƒ بخاته‌وه‌ Ùˆ گونده‌ وێرانكراوه‌كان له ‌لایه‌Ù† Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سه‌ددام له‌ ئۆپه‌راسیۆنی ئه‌نفال- هه‌روه‌ها هێرشه‌ كیمیایییه‌كانی له‌خۆ ده‌گرت- دووباره‌ بنیات بنێته‌وه‌ Ùˆ ئاوه‌دانیان بكاته‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ بارزگانه‌ كورده‌كانی نزیك له‌ حزبه‌ كوردییه‌كان ڕێوشوێنی گونجاویان بۆ سوودوه‌رگرتن Ùˆ قازانجكردن له‌ شكاندنی ئابڵووقه‌كان دۆزیبووه‌وه، به‌ڵام زۆرینه‌ÛŒ كورده‌كان هه‌ژار بوون Ùˆ پێویستییان به‌ یارمه‌تییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان هه‌بوو.‌

ململانێی هێز له‌ نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان Ùˆ یه‌كێتیی نشتیمانیی كوردستان، به‌ مه‌به‌ستی ڕێبه‌رایه‌تیكردن Ùˆ ده‌ستپێڕاگه‌یشتن به‌ داهات Ùˆ دارایییه‌كان، به‌رچاو بوو. ئه‌Ù… بارگرژییانه‌یش بوونه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئێران Ùˆ توركیا Ùˆ حزبه‌ نه‌یاره‌كانی وه‌كوو په‌كه‌كه،‌ بێنه‌ ناو Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانه‌كه‌وه‌‌Ø› ئه‌Ùˆ بابه‌ته‌ÛŒ كه‌ ئیمڕۆكه‌یش ڕوو ده‌دات Ùˆ ده‌یبینین. ئه‌Ú¯Ù‡‌Ú• ئیمڕۆكه‌ بڕوانینه‌ ئه‌Ùˆ ڕۆژانه‌ÛŒ ڕابردوو، بۆ نموونه‌ØŒ بۆ كۆنترۆڵی شۆرشه‌كانی په‌كه‌كه‌ له‌ باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی توركیا و، هه‌روه‌ها ده‌ستكه‌وتنی داهاتی قاچاغی شتومه‌Ùƒ له‌ سنووری خابوور، پارتی دیموكراتی كوردستان دانوستاندنی له‌ بواری ئاسایشی Ùˆ ئابووریدا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ توركیا ئه‌نجام داوه‌‌. ئانكارایش له ‌لای خۆیه‌وه‌ Ú†Ù‡‌ندین ئۆپه‌راسیۆنی سه‌ربازیی سنووری له‌ نێوان ساڵانی 1992 تاوه‌كوو 1997 بۆ به‌ئامانجگرتنی په‌كه‌كه‌ له‌ ناوچه‌ سنوورییه‌كان ئه‌نجام دا، كه‌ له‌وانه‌ ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ ئۆپه‌راسیۆنی پۆڵای 1 Ùˆ ئۆپه‌راسیۆنی Ú†Ù‡‌كوش (Steel-1 and Hammer) بكه‌ین. له‌ قۆناغێكدا، ده‌ستێوه‌ردانی توركیا له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ 35 هه‌زار سه‌ربازه‌وه‌ بوو و، به‌ قووڵاییی 35 میل هاته‌ ناو خاكی هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌. یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان له ‌لایه‌Ù† ئێرانه‌وه‌ پاڵپشتی كرا Ùˆ پشتی په‌كه‌كه‌ÛŒ گرت. گرووپه‌ ئیسلامییه‌كانیش سوودیان له‌Ù… ده‌رفه‌ته‌ ناسه‌قامگیرییه‌ وه‌رگرت بۆ ئه‌وه‌ÛŒ‌ به‌ره‌Ùˆ ئه‌وه‌ بڕۆن ڕێكخستنی توندڕه‌Ùˆ Ùˆ گرووپی خۆیان Ù¾ÛŽÙƒ بێنن، بۆ نموونه‌: زه‌مینه‌ÛŒ پێكهاتنی ئه‌نسارولئیسلام.

ئه‌Ù… نموونه‌ یاخود مۆدێلانه،‌ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا خۆیان دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر حكوومه‌تی هه‌رێم Ùˆ به‌رپرسانی حزبه‌ كوردییه‌كان له‌Ù… ناكۆكییه‌ ناوخۆیییانه‌دا‌ زیانێكی زۆر بكه‌ن، به‌ڵام لایه‌Ù† Ùˆ گرووپه‌كانی تر به‌Ù… شێوه‌یه‌ نین Ùˆ له‌وانه‌یه‌ له‌‌ لاوازبوونی ئه‌Ù… هه‌رێمه‌ÛŒ عێراق Ùˆ بوونی خه‌ÚµÙƒÛŒ تووڕه‌ Ùˆ ناسه‌قامگیریی كۆنترۆڵكراو، خۆشحاڵ ده‌بن. له‌ درێژه‌دا، له‌ دۆخێكدا كه‌ هه‌رێمی كوردستان Ú•Û†Ú˜ به ‌رۆژ زیاتر به‌ توركیاوه‌ گرێ ده‌درێت، پرسی كورده‌كان له‌ توركیا هێشتا به‌ چاره‌سه‌رنه‌كراوی ماوه‌ته‌وه‌Ø› كورده‌كان له‌ سووریا خوازیاری به‌ده‌ستهێنانی ئۆتۆنۆمین و، په‌كه‌كه‌ نفووزی خۆی زیاتر په‌ره‌ Ù¾ÛŽ ده‌دات و، به‌Ù… پێیه‌ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان ده‌بێته‌ میراتگری كێشه‌ Ùˆ گرفته‌ سنوورییه‌كانی په‌كه‌كه‌. په‌كه‌كه‌یش له ‌لای خۆیه‌وه‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات‌ سوود له‌Ùˆ‌ ناڕه‌زایه‌تییه‌ سیاسییانه‌ÛŒ شه‌قامی كوردستانی عێراق وه‌ربگرێت؛ شوێنێك كه زۆرن ئه‌وانه‌ÛŒ‌ په‌كه‌كه‌ به‌ حزبێكی Ú•Ù‡‌سه‌Ù†ÛŒ نیشتمانپه‌روه‌ری كوردی ده‌زانن. په‌كه‌كه‌ Ùˆ گرووپه‌ توندڕه‌وه‌كان، بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌یش سوود Ùˆ قازانجیان هه‌یه‌Ø› به‌تایبه‌ت ئێران كه‌ به‌ دوای هێزێكه‌وه‌یه‌ بۆ ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پارتی دیموكراتی كوردستان Ùˆ توركیادا‌.

جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ù… بارگرژی Ùˆ قه‌یرانانه‌ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رده‌وام زیان به‌ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ ئابووری Ùˆ سه‌قامگیریی ناوخۆی هه‌رێمی كوردستان ده‌Ú¯Ù‡‌یه‌نن (ته‌نانه‌ت له‌ پاش كۆتاییهاتنی ئۆپه‌راسیۆنی ئازادكردنه‌وه‌ÛŒ مووسڵ) و، توانای حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان بۆ ده‌ركه‌وتن وه‌كوو هاوبه‌Ø´ (شه‌ریك)ÛŽÙƒÛŒ كاریگه‌ر Ùˆ شوێندانه‌ری ناوچه‌یی (هه‌رێمی) له‌ شكستپێهێنان به‌ داعش، لاواز ده‌كات. بۆیه‌ پێویسته‌ گرنگی Ùˆ سه‌ر‌نجی جددیتر بدرێته‌ به‌هێزكردنی دامه‌زراوه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق، له‌نێویشیاندا: وه‌Ùƒ حكوومه‌تی هه‌رێم Ùˆ به‌رێوبه‌رایه‌تیی پارێزگاكان، فره‌ییی ئابووری، هاوبه‌Ø´ÛŒ له‌ داهات له ‌نێوان به‌غدا Ùˆ هه‌ولێر، ئاسایشی سنووری Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان به‌غدا Ùˆ Ùˆ ئانكارا‌ Ùˆ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان. هه‌روه‌ها پێویسته‌ كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كانی په‌كه‌كه‌ له‌ باكووری عێراق، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دووباره‌ جێگیركردنه‌وه‌ Ùˆ جێبه‌جێكردنی ئاگربه‌ست له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئانكارا‌ Ùˆ چاره‌سه‌ركردنی پرسی كورد له‌ توركیا Ùˆ سووریا، چاره‌سه‌ر بكرێت.

 

سه‌رچاوه‌:

http://www.al-monitor.com

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون