PÊNÛS
به‌راوردی بنه‌ما‌ تیۆرییه‌كانی فێمێنیزم  

2017-03-13

به‌راوردی بنه‌ما‌ تیۆرییه‌كانی فێمێنیزم

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر- ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانسته‌ سیاسییه‌كان/ زانكۆی سه‌لاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

بزووتنه‌وه‌ÛŒ ژنان كه‌ به‌گشتی به‌ "فێمێنیزم" ناسراوه‌ØŒ یه‌ÙƒÛŽÙƒ بووه‌ له‌Ùˆ بزووتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ÛŒ كه‌ ده‌توانین بڵێین Ú†Ù‡‌ندین سه‌ده‌ Ùˆ به‌ هه‌وراز Ùˆ نشیوی زۆردا به‌ مه‌به‌ستی ده‌سته‌به‌ركردنی ماف Ùˆ ئازادییه‌كانی ژنان تێ په‌ڕیوه‌. هه‌رچه‌نده‌ له ‌سه‌ره‌تادا زیاتر هه‌ÙˆÚµÛŒ تاكه‌كه‌سی بووه‌ Ùˆ له ‌لایه‌Ù† بیرمه‌ندان یاخود هه‌ندێ له‌ ژنانه‌وه‌ هاتۆته‌ ئاراوه،‌ به‌ڵام پاشان په‌ره‌ ده‌ستێنێت Ùˆ به‌ره‌Ùˆ بزووتنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتگیرتر ده‌ڕوات. ڕاستییه‌كه‌ÛŒ به‌ Ù‡Û†ÛŒ په‌رشوبڵاوی Ùˆ جۆراوجۆریی داواكارییه‌كانی ژنانه‌وه،‌ ئێمه‌ ناتوانین به‌ڕوونی باس له‌ تیۆرییه‌ÙƒÛŒ جێگیر Ùˆ یه‌كانگیری فێمێنیستی بكه‌ین.

 Ù„Ù‡‌ هه‌ر سه‌رده‌مێكدا Ùˆ به‌ Ù‡Û†ÛŒ بارودۆخه‌ جۆراوجۆره‌كان Ùˆ ژینگه‌ÛŒ تایبه‌ته‌وه،‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ داواكاری Ùˆ ته‌نانه‌ت میتۆدی جۆراوجۆر به‌ ناوی  ÙÛŽÙ…ێنیزم هاتۆته‌ ئاراوه‌. به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ فێمێنیسته‌كان هه‌وڵیان داوه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ تیۆری Ùˆ ڕوانگه‌ زانستییه‌كانی تره‌وه‌ داواكاری Ùˆ ڕوانگه‌كانی حۆیان مانیفێست بكه‌ن؛ بۆ نموونه‌ لیبراڵه‌كان، كۆمۆنیسته‌كان، سۆسیالیسته‌كان Ùˆ هتد. بۆیه‌ تێگه‌یشتن له‌Ùˆ Ú•Ù‡‌وته‌ مێژوویییه‌ Ùˆ داواكارییه‌كانیان كه‌ هه‌ندێ جار دژبه‌یه‌كیی تێدایه،‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌Ùˆ چوارچێوه‌ به‌رفراوانه،‌ كه‌ به‌  ÙÛŽÙ…ێنیزم ده‌ناسرێت، یارمه‌تیده‌ر ده‌بێت بۆ ئاشنابوونی زیاتر Ùˆ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌Ù… بزاڤه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌.

فێمێنیزم وه‌Ùƒ بزووتنه‌وه‌یه‌ك، به‌ Ù‡Û†ÛŒ كاریگه‌ریدانان Ùˆ كاریگه‌ریوه‌رگرتن له‌ تیۆری Ùˆ ڕوانگه‌كانی تری لیبراڵی Ùˆ ماركسیستی Ùˆ ...ØŒ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ زانستییه‌وه‌ گرنگیی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌Ø› به‌Ù… پێیه‌یش لێكۆڵێنه‌وه‌ له‌ جۆراوجۆری Ùˆ جیاوازییه‌كانیان ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ڕوونتربوونه‌وه‌ÛŒ ویست Ùˆ ستراتیژی Ùˆ ئامانجی ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌وتانه‌ØŒ كه‌ به‌  ÙÛŽÙ…ێنیزم ده‌ناسرێت. بۆیه‌ گرنگه‌‌‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ ئێمه تیۆرییه‌ÙƒÛŒ فێمێنیستیمان نییه‌ØŒ به‌ڵكوو ده‌توانین باس له‌ فێمێنیزمه‌كان بكه‌ین.

ئامانجی ئه‌Ù… توێژینه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نیشان بدات فێمێنیزم تیۆرییه‌ÙƒÛŒ گشتگیری تۆكمه‌ Ùˆ پته‌ÙˆÛŒ سه‌ربه‌خۆ Ùˆ یه‌كده‌ست نییه‌ØŒ به‌ڵكوو ئێمه ده‌توانین Ú†Ù‡‌ندین جۆر Ùˆ شێوازی تیۆریی فێمێنیستی ده‌ستنیشان بكه‌ین. بۆیه‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین وه‌ڵامی ئه‌Ù… پرسه،‌ كه‌ پرسی سه‌ره‌كیی توێژینه‌وه‌كه‌یه،‌ بده‌ینه‌وه‌:

فێمێنیزم چییه‌ Ùˆ جۆره‌كانی ئه‌Ù… تیۆرییه‌ Ùˆ جیاوازییه‌كانیان چین؟

بنه‌ماكانی تیۆرییه‌كانی فێمێنیزم یاخود خاڵی هاوبه‌Ø´ Ùˆ دژبه‌یه‌كیان چییه‌ØŸ

ئایا ئێمه‌ یه‌Ùƒ تیۆریی فێمێنیزممان هه‌یه‌ یاخود Ú†Ù‡‌ندین تیۆریی فێمێنیستی؟

به‌گشتی ئێمه‌ ناتوانین باس له‌ یه‌Ùƒ تیۆری یاخود یه‌Ùƒ جۆر Ùˆ میتۆدی فێمێنیستی بكه‌ین، به‌ڵكوو Ú†Ù‡‌ندین تیۆری Ùˆ ڕوانگه‌ÛŒ فێمێنیستیمان هه‌یه‌. به‌Ù… پێیه‌یش پرسی ژنان خاڵی هاوبه‌شیانه،‌ به‌ڵام شێوازی لێكدانه‌وه‌ Ùˆ خوێندنه‌وه‌یان بۆ ئه‌Ù… پرسه‌ له‌ژێر كاریگه‌ریی تیۆرییه‌كانی تری سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ته‌نانه‌ت زانستیدایه‌. بۆیه‌ ئێمه‌ ده‌كرێت بڵێین Ùˆ دروستتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ باس له‌  ÙÛŽÙ…ێنیزمه‌كان یاخود تیۆرییه‌كانی فێمێنیزم بكه‌ین، نه‌Ùƒ یه‌Ùƒ تیۆریی تایبه‌ت Ùˆ تاقانه‌ÛŒ  ÙÛŽÙ…ێنیزم.

ئه‌Ù… توێژینه‌وه‌یه،‌ بێجگه‌ له‌ پێشه‌ÙƒÛŒ Ùˆ ده‌ره‌نجام، له‌ چوار به‌Ø´ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین باس Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌. به‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌Ù… تایبه‌ته‌ به‌ پێناسه‌ Ùˆ ناساندنی Ú†Ù‡‌مكی  ÙÛŽÙ…ێنیزم. به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù…ØŒ Ú†Ù‡‌مكه‌كانی بواری مه‌عریفه‌ناسی خراونه‌ته ‌ڕوو. له‌ به‌Ø´ÛŒ سێیه‌مدا باس له‌ شه‌Ù¾Û†ÚµÙ‡‌كانی  ÙÛŽÙ…ێنیزم كراوه‌. له‌ به‌Ø´ÛŒ چواره‌Ù… Ùˆ كۆتاییدا ڕوانگه‌ Ùˆ تیۆرییه‌ جیاواز Ùˆ جۆراوجۆره‌كانی فێمێنیستی خراوه‌ته‌ به‌ر باس Ùˆ شیكردنه‌وه‌.

Ù¡- پێناسه‌ Ùˆ ناساندنی  ÙÛŽÙ…ێنیزم

هه‌رچه‌نده‌ له‌ نووسراوه‌ فێمێنیستییه‌كاندا جۆرێك له‌ پابه‌ندی به‌ پرس Ùˆ بابه‌ته‌كانی ژنان بوونی هه‌یه،‌ به‌ڵام پێناسه‌كردنی به‌Ù¾ÛŽÛŒ زه‌مینه‌ Ùˆ به‌ستێنی تیۆریی هه‌ر ڕوانگه‌یه‌Ùƒ جیاوازیی هه‌یه؛‌ بۆ نموونه‌ به‌شێكیان له‌ژێر كاریگه‌ریی ماركسیزم، سۆسیالیزم، لیبراڵیزم، ده‌روونناسی، دێكانستراكشن Ùˆ... تێڕوانینیان جیاوازه‌. بۆیه‌ له‌ "مافی ده‌نگدانی ژنان" تاوه‌كوو "ئازادیی ژنان" یاخود "ڕزگاریی ژنان" Ùˆ "بزووتنه‌وه‌ÛŒ ژنان" ناوی Ù„ÛŽ نراوه‌Ø› هه‌روه‌ها هه‌ندێكیان به‌ (feminism) واته‌ به‌ (f)ÛŒ بچووك Ùˆ هه‌ندێكی تریان به‌ (Feminism) واته‌ به‌ (F)ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره،‌ كه‌ بریتییه‌ له ‌سه‌رووتربوونی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی مێیینه‌ØŒ یاخود باڵاتربوونی Ú˜Ù† له‌سه‌ر نێرینه‌ یان "پیاو".‌ (قره‌باغی، 1383: 39).

 ÙÛŽÙ…ێنیزم له‌ فه‌رهه‌Ù†Ú¯Ù‡‌كاندا به‌ دوو مانا هاتووه‌:

  • بڕوابوون به‌وه‌ÛŒ كه‌ ژنان پێویسته‌ØŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پیاواندا له‌ ده‌رفه‌ت Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ شایسته‌ Ùˆ شیاو Ùˆ یه‌كساندا بن.
  • ئه‌Ùˆ بزووتنه‌وانه‌ÛŒ كه‌ به‌رگری له‌Ùˆ بڕوایه‌ ده‌كه‌Ù† Ùˆ به‌دوای جێبه‌جێكردنی كرده‌ییی ئه‌Ùˆ بیروباوه‌رانه‌دان (لرنر، 1374).

فێمێنیزم وشه‌یه‌ÙƒÛŒ فه‌Ú•Ù‡‌نسییه‌Ø› ئه‌Ù… بزووتنه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌یه‌مه‌ فۆرم وه‌رده‌گرێت. له‌ ساڵی 1837 ئه‌Ùˆ وشه‌یه‌ دێته‌ ناو ده‌سته‌واژه‌ كه‌لتووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی فه‌Ú•Ù‡‌نسییه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ مێژوو فه‌رمییه‌كه‌ÛŒ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی 1630 Ùˆ له‌ ساڵی 1780Ù‡‌وه‌ وه‌كوو كۆششێكی به‌كۆمه‌Úµ دێته‌ ئاراوه‌. بۆیه‌ هه‌ندێ لایه‌Ù† بڕوایان وایه‌ كه‌ فێمێنیزم Ú•Ù‡‌وتێكه‌ كه‌ لایه‌نگری به‌رفراوانبوونی ماف Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ژنانه‌ و، هه‌ندێكی تریش له‌Ùˆ بڕوایه‌دان كه‌ ئه‌وه‌ كاردانه‌وه‌یه‌كه‌ له ‌هه‌مبه‌ر جیاكاری دژی ژنان. به‌Ù… پێیه،‌ فێمێنیست كه‌سێكه‌ كه‌ بڕوای وایه‌ ژنان به‌ Ù‡Û†ÛŒ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كه‌یانه‌وه‌ تووشی جیاكاری بوونه‌ و، به‌Ù… شێوه‌یه‌ØŒ‌ پێویسته‌ گۆڕانی بنه‌Ú•Ù‡‌تی له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تیدا بكرێت (خسروپناه‌ØŒ 1388 :102).

 Ú†Ù‡‌مكی Feminine به‌ مانای مێیینه‌ Ùˆ ژنانه‌  Ø¯ÛŽØª و، Female به‌ مانای Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی مێینه‌ Ùˆ Ú˜Ù† دێت. هه‌روه‌ها بۆ وشه‌ Ùˆ Ú†Ù‡‌مكی  ÙÛŽÙ…ێنیزم ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ "Ú˜Ù†Ú¯Ù‡‌رایی" Ùˆ "ژنانه‌دیتن" Ùˆ "ژنسالاری" Ùˆ "Ú˜Ù†-ته‌وه‌ری" Ùˆ "ژنایه‌تی" Ùˆ" بزووتنه‌وه‌ÛŒ ژنان" Ùˆ "لایه‌نگری له‌ مافی ژنان" Ùˆ بڕابوون به‌ یه‌كسانیی Ú˜Ù† Ùˆ پیاو Ùˆ ...ØŒ بكه‌ین (نجفی، 1388: 101).

جۆرج ڕیتزر ده‌ڵێت: "تیۆریی فێمێنیستی، لێكۆڵینه‌وه‌یه‌‌ ده‌رباره‌ÛŒ ژنان كه‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ناڕاسته‌وخۆ یاخود فه‌رمی، سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ هزریی به‌رفراوان Ùˆ گشتی ده‌رباره‌ÛŒ تایبه‌تمه‌ندییه‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كانی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ئه‌زموونی مرۆیی له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ژنێكه‌وه‌ ده‌خاته ‌ڕوو و، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ لێكۆڵینه‌وه‌ Ùˆ توێژینه‌وه‌ØŒ خوێندنه‌وه‌ بۆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ئه‌زموونی ژنان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا ده‌كات Ùˆ بانگه‌شه‌ÛŒ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ده‌كرێت جیهانێكی باشتر بۆ ژنان دروست بكرێت" (ڕیتزر، 1377: 640).

ڕێبێكا وێست (Rebecca West) كه‌ به‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ فێمێنیسته‌كان داده‌ندرێت ده‌ڵێت: "من خۆم هیچ كاتێك نه‌متوانیوه‌ له‌وه‌ تێ بگه‌Ù… كه‌  ÙÛŽÙ…ێنیزم مانای چییه‌ Ùˆ ته‌نیا ئه‌وه‌ ده‌زانم كه‌ كاتێك هه‌سته‌كانم ده‌رده‌بڕم، كه‌ من له‌ له‌شفرۆشێك جیا ده‌كاته‌وه،‌ به‌ من ده‌ÚµÛŽÙ† فێمێنیست." خاتوو "ژیل استێفن سن" بڕوای وایه‌: "فێمێنیزم كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ له‌ هزری گۆڕانكاریخوازیی به‌ربڵاو، به‌ڵام پرشوبڵاوه‌ØŒ كه‌ ناكرێت بڵێین ئایدیۆلۆژییه‌. بۆیه‌ ڕاستییه‌كه‌ÛŒ هه‌ستكردن به‌ نادادپه‌روه‌رییه‌ له ‌لایه‌Ù† ژنانه‌وه‌ØŒ به‌Ùˆ هۆیه‌ÛŒ كه‌ دژی پێدانی به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌Ùˆ مافانه‌Ù† كه‌ دراوه‌ته‌ پیاوان، ته‌نیا به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ پیاون و، نه‌دراوه‌ته‌ ژنان، ته‌نیا به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ژنن."

 Ù‡Ù‡‌روه‌ها زۆرن ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ كه‌ فێمێنیزم به‌ بزووتنه‌وه‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌زانن، به‌ڵام  ÙÛŽÙ…ێنیزم هه‌Ù… ئایدیۆلۆژییه‌ Ùˆ هه‌Ù… بزووتنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی. به‌Ù… مانایه‌ÛŒ‌ كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر به‌های یه‌كسانی ژنان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پیاوان ده‌كاته‌وه‌ Ùˆ ئایدیۆلۆژییه‌كانی دژه‌Ú˜Ù† Ú•Ù‡‌ت ده‌كاته‌وه‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ بزووتنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ØŒ چونكه‌ هه‌ÙˆÚµÛŽÙƒÛŒ ڕێكخراوه‌ به‌ مه‌به‌ستی گۆڕانكاری له‌ سیسته‌مه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان كه‌ له‌سه‌ر ژێرده‌ستبوونی ژنان جه‌خت ده‌كه‌نه‌وه‌ (نجفی، 1388: 103).

یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ هۆكارانه‌ÛŒ كه‌ بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ پێناسه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتگیر Ùˆ یه‌كگرتوو له‌ فێمێنیزم بوونی نییه‌ØŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ فێمێنیزم بزووتنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ یه‌كگرتوو Ùˆ تاقانه‌ نییه‌. هه‌موو فێمێنیسته‌كان هاوڕان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ژنان ژیرده‌سته‌Ù† Ùˆ پێویسته‌ بۆ ڕزگاری Ùˆ ئازادییان ستراتیژییه‌Ùƒ بگیرێته ‌به‌ر. به‌ڵام ده‌رباره‌ÛŒ هۆكاره‌كانی ئه‌Ùˆ سته‌Ù… Ùˆ زۆڵم Ùˆ Ú†Ù‡‌وسانه‌وه‌یه‌ و، هه‌روه‌ها ستراتیژییه‌كانی Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ ئازادی Ùˆ ڕزگاری، له‌ نێوانیاندا ناكۆكی Ùˆ جیاوازیی قووڵ Ùˆ بنه‌Ú•Ù‡‌تی هه‌یه‌ (منصورنژاد، 1381: 248).

فێمێنیسته‌ سه‌ره‌تایییه‌كان باسیان له‌ ماف Ùˆ یه‌كسانیی Ú˜Ù† ده‌كرد، به‌ڵام له‌ ده‌یه‌ÛŒ 1960Ù‡‌وه‌ ئه‌Ù… بزووتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ قوتابخانه‌ سیاسی Ùˆ هزرییه‌كانی دیكه‌ تێكه‌Úµ بوو Ùˆ بۆ لیبراڵ  ÙÛŽÙ…ێنیزم،  ÙÛŽÙ…ێنیزمی ماركسیستی، ڕادیكال  ÙÛŽÙ…ێنیزم Ùˆ سۆسیال  ÙÛŽÙ…ێنیزم دا‌به‌Ø´ بوو.

Ù¢- Ú†Ù‡‌مكه‌كانی بواری مه‌عریفه‌ناسیی  ÙÛŽÙ…ێنیزم

لێره‌دا پێویسته‌ له‌ بواری مه‌عریفه‌ناسیی فێمێنیستیدا جیاوازی له‌ نێوان Ú†Ù‡‌ند Ú†Ù‡‌مكێكدا بكه‌ین، بۆ نموونه‌:

Ù¢-Ù¡- Feminity:

به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ بیرمه‌ندانی ئه‌Ù… بواره‌ØŒ له‌Ùˆ بڕوایه‌دان كه‌ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌Ùƒ كه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌كدا، به‌تایبه‌ت له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ده‌رووونی-كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ØŒ ده‌درێته‌ پاڵ ژن، تایبه‌تمه‌ندییه‌كه‌ كه‌ له‌ژێر كاریگه‌ریی فاكته‌ره‌ ژینگه‌یییه‌كاندایه‌. به‌ڵام به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ تر له‌ بیرمه‌ندان له‌Ùˆ بڕوایه‌دان كه‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی Ú˜Ù† Ùˆ پیاو له‌ژێر كاریگه‌ریی فاكته‌ره‌ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كه‌لتوورییه‌كاندایه‌. به‌Ù… پێیه‌یش به‌ بڕوای ئه‌وان، په‌سیڤبوون Ùˆ هه‌ست Ùˆ سۆز Ùˆ ناسكی Ùˆ پاك Ùˆ خاوێنی Ùˆ ... كه‌ ده‌درێته‌ پاڵ ژنان، جیهانی نین. له‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان ژنان توندوتیژ Ùˆ شه‌ڕكه‌رن، له ‌كاتێكدا ئه‌Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییانه‌ÛŒ كه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كانی تر دراوه‌ته‌ پاڵ ژنان، لێره‌دا ده‌دریته‌ پاڵ پیاوان (ساروخانی، 1370: 265).

Ù¢-Ù¢- Feminization:

ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌Ùˆ دۆخه‌ÛŒ‌ كه‌ كاتێك داخوازی Ùˆ داواكاریی زۆربه‌ÛŒ ژنان ده‌رباره‌ÛŒ كاركردن Ùˆ دامه‌زراندن له‌ پیشه‌ Ùˆ بواره‌ جۆراوجۆره‌كاندا دێته ‌دی، ده‌گوترێت كه‌ ئه‌Ù… پیشانه‌ "به‌ژنانه‌" كراون. بۆیه‌ په‌ره‌سه‌ندنی كاركردن Ùˆ دامه‌زرانی ژنان له‌ پیشه‌ دیاریكراوه‌كان، به‌ مانای به‌پرۆڵتاریاییبوونی ئه‌Ùˆ پیشانه‌ ده‌زانن؛ به‌Ùˆ هۆیه‌ÛŒ كه‌ كاتێك پێویستی به‌ پسپۆری Ùˆ شاره‌زایی له‌ كار كه‌متر بوویه‌وه‌ØŒ ئه‌Ùˆ كاته‌‌ دامه‌زراندنی ژنان بۆ خاوه‌نكاره‌كان تێچووی كه‌متر بوو (ابركرامبی، 1367: 155).

Ù¢-Ù£- Postfeminism:

ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه‌ له‌ ڕاگه‌یاندنه‌ گشتییه‌كاندا به‌كار دێت، تاوه‌كوو نیشان بده‌Ù† كه‌ چیتر پێویستی به‌ بزووتنه‌وه‌ÛŒ فێمێنیستی نه‌ماوه‌Ø› به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ژنان Ú¯Ù‡‌یشتوونه‌ته‌ یه‌كسانی Ùˆ به‌رامبه‌ریی یاسایی. ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه،‌ نابێت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ فێمێنیزمی پۆست-مۆدێرن تێكه‌Úµ بكرێت. هه‌ندێك جاریش Ú†Ù‡‌مكی  پاش- فێمێنیزم له‌ به‌ستێنی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ییگه‌راییی پۆست-مۆدێرنه‌كان به‌كار دێت، ئه‌مه‌شه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دژی جه‌وهه‌رگه‌رایی Ùˆ ڕوانگه‌ÛŒ تاكانه‌ بۆ Ú˜Ù† ڕاوه‌ستن. به‌Ù… پێیه‌ جیاوازییه‌كانی ژنان ئه‌وه‌نده‌ به‌رفراوان Ùˆ به‌ربڵاو دێنه ‌به‌رچاو، كه‌ بزووتنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ سیاسی بۆ گۆڕینی بارودۆخی ژنان دروست نه‌بێت. بۆیه‌ ده‌توانین Ú†Ù‡‌مكی پاش- فێمێنیزم به‌ مانای لاوازكردن Ùˆ Ú•Ù‡‌خنه‌گرتن له‌ فێمێنیزم پێناسه‌ بكه‌ین؛ به‌Ù… پێیه‌ پاش- فێمێنیزم، ده‌مانباته‌وه‌ بۆ جیهانی Ù¾ÛŽØ´ فێمێنیزم (هام Ùˆ گمبل، 1382: 343).

به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی ده‌توانین فێمێنیزم به‌ له‌دایكبووی سروشتیی هزریی مرۆڤگه‌رایی یاخود "هیومانیزم" بزانین. لێره‌وه‌ دوو شێواز له‌ خوێندنه‌وه‌ Ùˆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پرسی ژنان، بزووتنه‌وه‌ فێمێنیستییه‌كانی خێراتر كرده‌وه‌:

  • ڕوانگه‌ÛŒ تیۆری: به‌گشتی Ú˜Ù† له‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌وه‌ به‌ مرۆڤێكی پله‌ دوو داده‌ندرا. ئه‌Ù… جۆره‌ له‌ تێڕوانین بۆ ژن، له‌ به‌رهه‌مه‌كانی بیرمه‌ندانی ڕۆژاواییدا ده‌بینرێت و، هه‌روه‌ها له‌ بیروبڕواكانی ئایینی مه‌سیحی.
  •  Ú•ÙˆØ§Ù†Ú¯Ù‡‌ÛŒ كرده‌یی (عه‌مه‌Ù„ÛŒ): زۆربه‌ÛŒ مافه‌كانی تاك Ùˆ مافه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان وه‌كوو مافی خاوه‌ندارێتی Ùˆ مافی ده‌نگدان Ùˆ ... ژنانی Ù„ÛŽ بێبه‌Ø´ كرابوو؛ به‌ شێوه‌یه‌Ùƒ كه‌ تاوه‌كوو ده‌یه‌ÛŒ دووه‌Ù…ÛŒ سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù… له‌ ئه‌مریكا Ùˆ بریتانیا ژنان مافی ده‌نگدانیان نه‌بوو (بیات، 1381: 425).

Ù£- شه‌Ù¾Û†ÚµÙ‡‌كانی فێمێنیزم

Ù£-Ù¡- شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ یه‌كه‌Ù…

هه‌رچه‌نده‌ ناتوانین كاتێكی دیاریكراو بۆ ده‌ستپێكردنی بزووتنه‌وه‌ÛŒ  ÙÛŽÙ…ێنیزم ده‌ستنیشان بكه‌ین، به‌ڵام ئه‌وه‌ ڕوونه‌ كه‌ ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه‌ تا كۆتاییی سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌ نه‌هاتبووه‌ ئاراوه‌Ø› هه‌رچه‌نده‌ له‌ سه‌ده‌ÛŒ 14 به‌دواوه‌ هه‌ندێ نووسراو له‌باره‌ÛŒ مافه‌كانی ژنان ده‌بینرێت Ùˆ نووسراوه‌. له‌ كه‌سانی به‌ناوبانگ له‌ شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ یه‌كه‌Ù…ØŒ ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ "مێری ئاستیل 1666-1731" بكه‌ین. ئه‌Ù… نووسه‌ره‌ بریتانییه،‌ ئامۆژگاری ژنانی ده‌كرد كه‌ خۆیان له‌ هاوسه‌رگیری بپارێزن Ùˆ زه‌ینیان Ú¯Ù‡‌شه‌ Ù¾ÛŽ بده‌Ù† Ùˆ له‌ ژیانێكی به‌بێ پیاوان Ú†ÛŽÚ˜ وه‌ربگرن. له‌ شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ یه‌كه‌مدا خه‌باتی فێمێنیسته‌كان سه‌ره‌تا له‌سه‌ر چاكسازی له‌ بارودۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ئابووریی ژنان چڕكرابوویه‌وه‌ و، زیاتر له‌سه‌ر ده‌سته‌به‌ركردنی مافی ده‌نگدان به‌ ژنان Ùˆ خوێندن Ùˆ كاركردن Ùˆ پێدانی مافی به‌خێوكردنی مناڵان ده‌سووڕایه‌وه‌.

پاش Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ فه‌Ú•Ù‡‌نسا له‌ ساڵی 1789ØŒ Ú¯Ù‡‌لاڵه‌ÛŒ مافی مرۆڤ له‌ په‌رله‌مانی فه‌Ú•Ù‡‌نسا په‌سند كرا، كه‌ تیایدا مافی ژنان به‌فه‌رمی نه‌ناسرابوو. پاشان "ئۆلیمپ دێگۆنگ" له‌ سیاسه‌تمه‌دارانی فه‌Ú•Ù‡‌نسا، پرۆژه‌یه‌ÙƒÛŒ برده‌ په‌رله‌مان كه‌ تیایدا باس له‌ مافی كاری ژنان Ùˆ مافی یاسایی له‌ بنه‌ماڵه‌ Ùˆ خێزان Ùˆ مافی ئازادیی ڕاده‌ربڕین Ùˆ په‌رله‌مانێكی سه‌ربه‌خۆ، كرابوو. ئه‌مه‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر بزووتنه‌وه‌ فێمێنیستییه‌كان هه‌بوو.

پاشان "ماری ڤۆڵستۆن كرافت" له‌ كتێبی "ده‌سته‌به‌ركردنی مافی ژنان"ØŒ له‌ ساڵی 1792ØŒ جیاوازییه‌ جه‌وهه‌رییه‌كانی نێوان ژنانی Ú•Ù‡‌ت كرده‌وه‌ و، ئه‌Ù… جیاوازییانه‌ÛŒ به‌ به‌رهه‌Ù…ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی زانی. ئه‌Ù… بیرۆكه‌یه‌ پاشان له ‌لایه‌Ù† "جۆن ستوارت میل" له‌ كتێبی "به‌كه‌نیزه‌كردنی ژنان" له‌ ساڵی 1869 خرایه ‌ڕوو.  جه‌ختی میل له‌سه‌ر  ئه‌وه‌ بوو كه‌ ژنان لێهاتوویی Ùˆ شایسته‌بوونی زۆریان تێدایه،‌ كه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردنه‌وه‌ ده‌توانن Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕاسته‌قینه‌ÛŒ خۆیان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا بدۆزنه‌وه‌. به‌Ù… پێیه‌ گرنگیپێنه‌دان به‌ مافی ژنان له‌ یاساكان Ùˆ Ùˆ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ Ù¾Ú• له‌ سووكایه‌تی به‌ ژنان، هۆكاری سه‌ره‌كیی دروستبوونی شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ ژنان بوو. ئه‌Ù… شه‌Ù¾Û†ÚµÙ‡‌ تا ساڵی 1920ØŒ توانیی له‌ ڕۆژاوا مافی ده‌نگدان بۆ ژنان ده‌سته‌به‌ر بكات (ركنی لموكی، 1385: 62).

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ØŒ هه‌ر له‌Ù… شه‌Ù¾Û†ÚµÙ‡‌دا بوو كه ‌فێمینیزمی لیبراڵی سه‌ره‌تایی Ùˆ  ÙÛŽÙ…ێنیزمی ماركسیستی Ùˆ  ÙÛŽÙ…ێنیزمی سۆسیالیستی دروست بوو. جیاوازیی فێمێنیزمی لیبراڵی سه‌ره‌تایی (كه‌ كرافت نوێنه‌ری سه‌ره‌كیی بوو) له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ دوو جۆره‌ÛŒ تری فێمێنیزم، له‌وه‌دا بوو كه‌ كرافت ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ چاكسازیخوازانه‌ÛŒ هه‌بوو Ùˆ بڕوای به‌ Ø´Û†Ú•Ø´ نه‌بوو؛ به‌Ù… واتایه‌ كه‌ بڕوای به‌ جیاوازییه‌كانی نێوان Ú˜Ù† Ùˆ پیاو هه‌بوو، به‌ڵام له‌ نایه‌كسانییه‌كانی ژنان Ùˆ پیاوان له‌ بنه‌ماڵه‌ Ùˆ كۆمه‌Ù„Ú¯Ù‡‌دا ناڕازی بوو.

 ÙƒØ±Ø§ÙØªØŒ گرنگیی به‌ بونیادی فیزیۆلۆژیی ژنان Ùˆ پیاوان نه‌ده‌دا، به‌ڵام دژی مێینه‌بوون بوو؛ به‌Ùˆ واتایه‌ÛŒ كه‌ له‌ژێر سایه‌ÛŒ په‌روه‌رده‌ÛŒ تایبه‌تی ژنانه‌وه‌ دروست بكرێت. به‌Ù… پێیه‌یش ئاراسته‌ÛŒ وته‌كان Ùˆ ئامۆژگارییه‌كانی كرافت، خودی ژنان بوون، كه‌ پێویسته‌ په‌ره‌ به‌ توانا ئه‌قڵییه‌كانیان بده‌ن، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ دایك Ùˆ هاوسه‌رێكی باشتر بن. بۆیه‌ كرافت هیچ كاتێك باسی له‌ مافی ده‌نگدانی ژنان نه‌كرد. به‌ڵام فێمێنیسته‌ كۆمۆنیست Ùˆ سۆسیالیسته‌كان، زیاتر بیریان له‌ Ø´Û†Ú•Ø´ ده‌كرده‌وه‌ (خسروپناه‌ØŒ 1388: 106).

Ù£-Ù¢- شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ دووه‌Ù…

Ú†Ù‡‌مكی شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ دووه‌Ù… له ‌لایه‌Ù† "مارشا لییه‌ر" (Marsha Lear) داهێنرا، كه‌ ئاماژه‌یه‌كه‌ به‌ دروستبوونی گرووپه‌كانی ژنان له‌ ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌وروپا له‌ كۆتاییی ده‌یه‌ÛŒ 1960.  Ú†Ù‡‌مكی شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ دووه‌Ù…ØŒ ده‌ربڕی كۆتاییهاتنی شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ یه‌كه‌Ù… له‌ ده‌یه‌ÛŒ 1920 Ùˆ دروستبوونی بزووتنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌یه‌. بزووتنه‌وه‌ÛŒ ئازادیی ژنان له‌ شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ دووه‌Ù…ØŒ زۆر جیاوازتره‌ له‌ شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ یه‌كه‌Ù…Ø› به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ بواره‌كانی ئازادیی ژنانی له‌ سیاسه‌ت Ùˆ ئابووری، بۆ هه‌سته‌ سێكسییه‌كان Ùˆ جه‌سته‌ Ùˆ هه‌سته‌كان Ùˆ بواره‌كانی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی، كه‌ پێشتر تایبه‌ت Ùˆ خێزانی بوو، گواسته‌وه‌. ئه‌Ù… كاره‌یش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دروستكردنی ڕێكخراو Ùˆ حزبی سیاسیی ژنان، خێراتر بوویه‌وه‌.

ئه‌Ù… شه‌Ù¾Û†ÚµÙ‡‌ نزیكه‌ÛŒ سێ ده‌یه‌ÛŒ خایاند؛ واته‌ تاوه‌كوو كۆتاییی ده‌یه‌ÛŒ هه‌شتاكانی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù… كه‌ تیایدا فێمێنیسته‌كان خوازیاری Ø´Û†Ú•Ø´ÛŽÙƒÛŒ بنه‌Ú•Ù‡‌تی به‌ ئاراسته‌ÛŒ ده‌سته‌به‌ركردنی یه‌كسانیی ته‌واوی Ú˜Ù† Ùˆ پیاو له‌ هه‌موو بواره‌كاندا به‌تایبه‌ت Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ به‌ده‌ستهێنانی پیشه‌ Ùˆ داهاتی گونجاو شیاو Ùˆ خوێندن Ùˆ سیاسه‌ت Ùˆ... كاریان كرد. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ فێمێنیسته‌كانی شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ یه‌كه‌Ù…ØŒ خوازیاری چاكسازی له‌ بارودۆخی ژنان بوون، به‌ڵام فێمێنیسته‌كانی شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ دووه‌Ù…ØŒ خوازیاری Ø´Û†Ú•Ø´ÛŽÙƒÛŒ بنچینه‌یی له‌ دۆخی ژنان بوون.

ده‌توانین ڕێبه‌رایه‌تیی شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ دووه‌Ù… بخه‌ینه‌ پاڵ "سیمۆن دۆبۆڤار "(Simone de Beauroir)ØŒ فه‌یله‌سووفی Ú˜Ù†ÛŒ فه‌Ú•Ù‡‌نسی له‌ ساڵی 1949ØŒ كه‌ له‌ كتێبی "Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی دووه‌Ù…"دا ده‌ڵێت: "هیچ كه‌س وه‌كوو Ú˜Ù† له‌دایك نابێت، به‌ڵكوو ده‌بێته‌ Ú˜Ù†" (هام Ùˆ گمبل، 1382: 52). كتێبه‌كه‌ÛŒ دۆبۆڤار له‌سه‌ر بنه‌مای بیروبڕوای ماركسیستی بوو. له‌Ù… كتێبه‌دا وه‌ڵامی پرسیاری "Ú˜Ù† چییه؟‌" درایه‌وه‌ و،  Ù‡Ù‡‌ر له‌Ù… كتێبه‌دا دۆخی هه‌نووكه‌یی ژنان وه‌كوو بوونه‌وه‌رێكی بێ ناسنامه‌ Ùˆ توواوه‌ له‌ ئه‌وانی تر، وه‌كوو پیاوان Ùˆ مناڵان پێناسه‌ كرا یاخود ناسێنرا. بیر Ùˆ بۆچوونه‌كان Ùˆ هزری دۆبۆڤار، پاشان بوو‌ به‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ گرنگترین سه‌رچاوه‌كانی كاریگه‌ر له‌سه‌ر  ÙÛŽÙ…ێنیزمه‌ ڕادیكاڵه‌كان.

له‌ به‌رامبه‌ری دۆبۆڤاردا بیر Ùˆ بۆچوونه‌كانی "بتی فریدن" هه‌ن،‌ كه‌ سه‌ره‌ڕای دژایه‌تی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú˜Ù†ÛŒ ماڵه‌وه‌ØŒ دامه‌زراوه‌ÛŒ خێزان، به‌ دامه‌زراوه‌یه‌ÙƒÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ بنه‌Ú•Ù‡‌تی ده‌زانێت. "فریدن" بڕوای وابوو كه‌ بنه‌ماڵه‌ Ùˆ خێزان، پێویسته‌ خاوه‌Ù† Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌Ùƒ بن كه‌ تاكی ئه‌قڵانی Ùˆ یه‌كسان تیایدا بوونی هه‌بێت (خسروپناه‌ØŒ 1385: 107).

دروشمی ژنان به‌بێ پیاوان Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاركردنی پیاوانه‌ له ‌لایه‌Ù† ژنانه‌وه،‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئه‌Ù… شه‌Ù¾Û†ÚµÙ‡‌یه‌. دروشمی سه‌ره‌كیی ئه‌Ù… شه‌پۆڵه،‌ جه‌ختكردنه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر "سه‌ڵتبوون" Ùˆ "به‌خراپزانینی هاوسه‌رگیری Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ دایكایه‌تی Ùˆ هاوسه‌ربوون" Ùˆ "هاندانی ژنان بۆ به‌شداری له‌ چالاكییه‌ ئابوورییه‌كان" Ùˆ هتد.

دروستبوونی دوو جه‌Ù†Ú¯ÛŒ یه‌كه‌Ù… Ùˆ دووه‌Ù…ÛŒ جیهانی، توندوتیژییه‌كانی ئه‌Ù… شه‌Ù¾Û†ÚµÙ‡‌ÛŒ به‌هێز كرد. چونكه‌ له ‌لایه‌Ùƒ كوشتار Ùˆ توندوتیژی، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ حه‌ز Ùˆ ویست بۆ نه‌رمونیانی Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ژنانه‌ زیاتر ببێت و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ پێویستی به‌ هێزی كار بۆ بنیاتنانه‌وه‌ÛŒ وێرانییه‌كانی جه‌نگ، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ سیاسه‌تمه‌دارانی ڕۆژاوایی Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ زیاتر بده‌نه‌ ژنان.

 Ù‡Ù‡‌روه‌ها په‌سه‌ندكردنی Ú†Ù‡‌ندین ڕێككه‌وتننامه‌ Ùˆ جاڕنامه‌ÛŒ جیهانی له‌ قازانجی ژنان، وه‌كوو "جاڕنامه‌ÛŒ جیهانیی مافه‌كانی مرۆڤ" له‌ ساڵی 1948 Ùˆ ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ "مافه‌ سیاسییه‌كانی ژنان" له‌ ساڵی 1952 Ùˆ ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ "Ú•Ù‡‌زامه‌ندی بۆ هاوسه‌رگیری" له‌ ساڵی 1962 Ùˆ ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ "سڕینه‌وه‌ÛŒ هه‌موو جۆره‌كانی جیاكاری له‌ دژی ژنان" له‌ ساڵی 1979ØŒ به‌شێكن له‌Ùˆ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌نامه‌ یاسایییانه‌. ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ùˆ‌ته‌ تا ئه‌Ùˆ ئاسته‌ پێشه‌وه‌ چوو، كه‌ ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ساڵه‌كانی 1976 تاوه‌كوو 1985ÛŒ زایینیی به‌ "ده‌یه‌ÛŒ ژنان" ناو لێنا.

ده‌توانین شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ دووه‌Ù…ØŒ به‌ ڕادیكاڵترین شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ بزووتنه‌وه‌ÛŒ فێمێنیستی بزانین (ركنی لموكی، 1385: 64)Ø› چونكه‌ ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌Ù… شه‌Ù¾Û†ÚµÙ‡‌ به‌ره‌Ùˆ ژنان Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانیان بوو. ئه‌Ù… شه‌Ù¾Û†ÚµÙ‡‌ بڕوایان وا بوو كه‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی سه‌رووتر (نه‌Ùƒ یه‌كسان Ùˆ به‌رامبه‌ر له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پیاوان) بریتییه‌ له‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی Ú˜Ù† و، تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ژنانه‌ باڵاترین تایبه‌تمه‌ندین بۆ درێژه‌پێدانی ژیانی مرۆیی. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ هه‌ست Ùˆ سۆز به‌رزترین تایبه‌تمه‌ندین و، ئه‌وه‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستكردنی جیهانێكی Ù¾Ú• له‌ ئاشتی Ùˆ دادپه‌روه‌ری. به‌Ù… پێیه‌یش له‌Ú¯Ù‡‌Úµ فێمێنیسته‌ لیبراڵه‌كان دژایه‌تییان ده‌كرد، كه‌ كه‌سایه‌تییه‌ÙƒÛŒ ئه‌قڵانییان بۆ ژنان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ مافی یه‌كسان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پیاوان داوا ده‌كرد. (خسروپناه‌ØŒ 1385: 108).

Ù£-Ù£- شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ سێیه‌Ù…

شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ سێیه‌Ù…ØŒ Ú†Ù‡‌مكێكه‌ بۆ دووباره‌ بنیاتنانه‌وه‌ Ùˆ ژیاندنه‌وه‌ÛŒ خه‌باتی فێمێنیستی، كه‌ خوازیاری جیاكردنه‌وه‌ÛŒ خۆیانن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú†Ù‡‌مك Ùˆ ڕوانگه‌ÛŒ پاش-فێمێنیستی. شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ سێیه‌Ù…ØŒ هه‌ر به‌Ùˆ ڕادده‌یه‌ÛŒ‌ گرنگی به‌ پرسی ژنان ده‌دات، به‌ هه‌مان ئاست Ùˆ ڕادده‌یش گرنگی به‌ سڕینه‌وه‌ÛŒ جیاكاریی ئێتنیكی Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی Ùˆ نه‌هێشتنی نایه‌كسانیی ئابووری ده‌دات. ئه‌Ù… شه‌Ù¾Û†ÚµÙ‡‌ زیاتر له‌ ساڵی 1992 چالاك بوو.

به‌ڵام له‌ ڕاستیدا به‌ Ù‡Û†ÛŒ كار Ùˆ كرده‌وه‌ÛŒ ڕادیكاڵی شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ دووه‌Ù…ØŒ Ú†Ù‡‌ندین گرفت Ùˆ كێشه‌ بۆ خودی ژنان دروست بوو. دروستبوونی توندوتیژی له‌ خێزان Ùˆ شوێنی كار Ùˆ نه‌بوونی ئاسایشی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی Ùˆ سه‌قامگیری Ùˆ دروستبوونی نائارامیی زه‌ینی بۆ ژنان، له‌ ئاسه‌واره نه‌رێنییه‌‌كانی شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ دووه‌Ù… بوون. ئه‌مه‌یش وای كرد كه‌ فێمێنیسته‌كان شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ سێیه‌Ù… بنیات بنێن. به‌Ù… شێوه‌یه‌ØŒ جیهانی ڕۆژاوا له‌ ده‌یه‌ÛŒ 90ÛŒ سه‌ده‌ÛŒ ڕابردوو، دووباره‌ پێداچوونه‌وه‌ÛŒ به‌ Ú•Û†ÚµÛŒ نه‌ریتیی خێزان كرد. له‌ كه‌سایه‌تییه‌ به‌ناوبانگه‌كانی ئه‌Ù… شه‌پۆڵه،‌ ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ "جمین گریز"ØŒ نووسه‌ری ئۆسترالی و، "جین بێتكه‌ ئه‌لشتاین"ØŒ فه‌یله‌سووفی ئه‌مریكی بكه‌ین، كه‌ پرسی ‌ژیاندنه‌وه‌ÛŒ دایكایه‌تییان دووباره‌ خسته ‌ڕوو.

یه‌ÙƒÛŽÙƒÛŒ تر له‌ هۆكاره‌كانی لاوازبوونی شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ دووه‌Ù… Ùˆ دروستبوونی شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ سێیه‌Ù…ØŒ Ú•Ù‡‌خنه‌ÛŒ ژنانی كه‌مینه‌كان بوو كه‌ گرنگییان Ù¾ÛŽ نه‌درابوو. بۆ نموونه‌ فێمینیسته‌ Ú•Ù‡‌شپێسته‌كان، كه‌ خوازیاری پاراستنی ناسنامه‌كه‌یان بوون. هه‌روه‌ها دروستبوونی ڕوانگه‌ÛŒ پۆستمۆدێرنیزم، یه‌ÙƒÛŽÙƒÛŒ تر له‌Ùˆ هۆكارانه‌ بوو كه‌ شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ سێیه‌Ù…ÛŒ به‌هێزتر كرد. بۆ نموونه‌ فێمێنیسته‌ پۆستمۆدێرنه‌كان له‌Ùˆ بڕوایه‌دان كه‌ Ú•Ù‡‌هایی له‌ بیركردنه‌وه‌ به ‌مه‌به‌ستی‌ به‌رگریكردن له‌ ژنان Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌یه‌ÙƒÛŒ گونجاو نییه‌ØŒ چونكه‌ ڕێبازی ژنان بۆ درك Ùˆ تێگه‌یشتن له‌ خۆیان فره‌Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ جۆراوجۆره‌. هۆكارگه‌Ù„ÛŽÙƒ وه‌كوو ته‌مه‌ن، ئێتنیك، چین، نه‌ژاد، كه‌لتوور، Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز، ئه‌زموون Ùˆ ... ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ نه‌تواندریت ئایدیۆلۆژییه‌ÙƒÛŒ یه‌كانگیر Ùˆ گشتی بۆ  ÙÛŽÙ…ێنیزم دروست ببێت.

به‌Ù… پێیه‌ ئه‌Ù… بیرۆكه‌یه‌ له‌ شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ سێیه‌مدا سه‌ری هه‌ڵدا، كه‌ پێویسته‌ ژنان له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دروستكردنی زمان Ùˆ شێوازی جۆراوجۆر، هزر Ùˆ تێگه‌یشتنێكی جیاواز له‌ ناسنامه‌ÛŒ خۆیان Ù¾ÛŽÙƒ بهێنن؛ تاوه‌كوو ناسنامه‌ÛŒ خۆیان له‌ مانا Ùˆ واتا داپڵۆسێنه‌ره‌كانی پیاوان، كه‌ به‌سه‌ریاندا سه‌پاندوون، ڕزگار بكه‌Ù†. ئه‌Ù… شه‌Ù¾Û†ÚµÙ‡‌ بڕوای وایه‌ كه‌ ئه‌Ùˆ نادادپه‌روه‌رییه‌ÛŒ كه‌ به‌سه‌ریاندا سه‌پاوه،‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ بوونی كه‌لتووری پیاوسالارییه‌. به‌Ù… پێیه‌ بۆ ڕزگاربوون له‌Ùˆ كه‌لتووره‌ØŒ پێویسته‌ جیهان له‌ گۆشه‌نیگایه‌ÙƒÛŒ ژنانه‌وه‌ ببینرێت و، جیهانی لێكدانه‌وه‌یی Ùˆ ڕاڤه‌یی (ته‌فسیری)ÛŒ ژنان بخرێته ‌ڕوو. له‌Ù… شه‌Ù¾Û†ÚµÙ‡‌ Ú†Ù‡‌ندین لقی فێمێنیزم وه‌كوو: مه‌عریفه‌ناسیی فێمێنیستی، فه‌لسه‌فه‌ÛŒ سیاسیی فێمێنیستی، ئیلاهییاتی فێمینیستی Ùˆ... دروست بوو (ڕكنی لموكی، 1385: 65).

Ù¤- به‌راوردی ڕوانگه‌ Ùˆ تیۆرییه‌ فێمێنیستییه‌كان

٤-١- فێمێنیزمی لیبراڵ

ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ زۆر زووتر له‌ ڕوانگه‌كانی دیكه‌ØŒ واته‌ نزیكه‌ÛŒ سێ سه‌ده‌ Ù¾ÛŽØ´ØŒ له‌ ئه‌وروپا سه‌ری هه‌ڵدا. هزر Ùˆ ڕوانگه‌ÛŒ لیبراڵیزم، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ په‌ره‌سه‌ندنی سه‌رمایه‌داری Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ سه‌ند. ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ به‌دوای دروستكردنی یه‌كسانیی جه‌وهه‌ریی له‌نێوان مرۆڤه‌كانه‌وه‌یه‌ØŒ به‌Ù… پێیه‌Ø´ خوازیاری دیموكراسی Ùˆ ئازادییه‌ سیاسییه‌كان بوون. له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌Ù… فێمێنیستانه‌وه‌ØŒ سه‌ربه‌خۆییی دارایی Ùˆ خوێندن Ùˆ Ú•Ù‡‌خساندنی هه‌Ù„ Ùˆ ده‌رفه‌تی یه‌كسان، گرنگیی تایبه‌تی هه‌یه‌ (نجفی، 1382: 115).

لایه‌نگرانی ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ØŒ بڕوایان وایه‌ كه‌ له‌ Ú•ÛŽÛŒ هه‌مواركردنه‌وه‌ Ùˆ چاكسازی له‌ یاسا Ùˆ بونیاده‌ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا، ده‌تواندرێت ئامانجه‌ یه‌كسانیخوازه‌كان بپێكرێن. ئه‌Ù… كه‌سانه‌ كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای بیروباوه‌ره‌كانی فه‌لسه‌فه‌ÛŒ لیبراڵیزم، تیۆریی خۆیان بینا كردووه‌ØŒ بڕوایان به‌ بنه‌مای ئازادیی Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ كرده‌وه‌ Ùˆ چێژوه‌رگرتن Ùˆ Ú•Ù‡‌زامه‌ندیی خود-ته‌وه‌رانه‌ هه‌یه‌.

له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌دا، ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ Ú†Ù‡‌ند بیرمه‌ندێكی وه‌كوو: "مێری ئاستیل1667-1731" Ùˆ "ماری ڤۆڵستۆن كرافت 1759-1797" Ùˆ " جۆن ستوارت میل 1806-1873" Ùˆ " بتی فریدان" له‌ سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù…ØŒ بكه‌ین. فێمێنیسته‌ لیبراڵه‌كان، به‌بێ ئه‌وه‌ÛŒ خوازیاری Ø´Û†Ú•Ø´ÛŽÙƒ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا بن، ته‌نیا خوازیاری به‌فه‌رمیناسینی یه‌كسانیی مافه‌كانی ژنان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پیاوانن. ئه‌Ù… كه‌سانه‌ بڕوایان وایه‌ كه‌ جیاوازیی نێوان دوو Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز، زاتی نییه‌ØŒ به‌ڵكوو ده‌رهاوێشته‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تیبوون Ùˆ پێدانی Ú•Û†ÚµÙ‡‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زییه‌كانه‌Ø› به‌Ùˆ واتایه‌ÛŒ‌ كه‌ ئه‌Ù… بیروباوه‌ره‌‌ ته‌نیا دروستكراوی یاساكانی ده‌ستی مرۆڤه‌ØŒ كه‌ جیاوازی ده‌خاته‌ نێوان Ú˜Ù† Ùˆ پیاو. به‌Ù… پێیه‌یش ئه‌مانه‌ له‌ ڕیگه‌ÛŒ گۆڕینی یاساكانه‌وه‌ ده‌گۆڕدرێت.

 Ù„Ù‡‌Ù… ڕوانگه‌یه‌دا Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی مرۆڤ، ده‌ستنیشانگه‌ری مافه‌كانی نییه‌ و، ته‌نیا مرۆڤ بوونی هه‌یه‌ نه‌Ùƒ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز. بۆیه‌ØŒ پێویسته‌ یاسای مه‌ده‌Ù†ÛŒ به‌ شێویه‌ÙƒÛŒ به‌رابه‌ر Ùˆ یه‌كسان دابڕێژرێت Ùˆ ده‌رفه‌ته‌كانی خوێندن Ùˆ فێركردن Ùˆ كاركردن به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ یه‌كسان ده‌ستنیشان بكرێن (منصورنژاد، 1381: 257).

٤-٢- فێمێنیزمی ماركسیستی

تیۆریی فێمێنیزمی ماركسیستی (ماركسیزم-فمێنیزم) له‌ سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌دا Ùˆ له‌سه‌ر بنه‌ماكانی بیر Ùˆ ڕای "كارڵ ماركس 1818-1883" ده‌رباره‌ÛŒ Ú˜Ù† و، هه‌روه‌ها ڕوانگه‌ÛŒ "فرێدریك ئێنگڵس 1820-1995" له‌ كتێبی "بنه‌Ú†Ù‡‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú†Ù‡‌ÚµÙ‡‌ÙƒÛŒ خاوه‌ندارێتیی تایبه‌ت، بنه‌ماڵه‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" بینا كراوه‌. "ئێنگڵس" به‌ گرنگیدان به‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ژنان له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سه‌رمایه‌داریدا، دژی دابه‌شكردنی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زیی كار بوو و، به‌Ù… پێیه‌ ژنان به‌ Ú†Ù‡‌وساوه‌ ده‌زانێت. له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ناوبراوه‌وه‌ یه‌كه‌مین مه‌رجی ڕزگاریی ژنان، Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌یانه‌ له‌ ماڵه‌وه‌ بۆ بواره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان.

بۆیه‌ له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌دا سیسته‌Ù…ÛŒ خێزان Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ ئه‌وتۆی نییه‌ و، بنه‌ماڵه‌ فاكته‌رێكی سه‌ره‌كییه‌ بۆ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ سه‌رمایه‌داری Ùˆ په‌روه‌رده‌ÛŒ منداڵان بۆ قبووڵكردنی ده‌سه‌ڵاتی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ به‌ربه‌ستێك له‌ به‌رده‌Ù… كاری به‌رهه‌مهێنه‌ر له ‌لایه‌Ù† ژنانه‌وه ‌(نجفی، 1382: 117). بۆیه‌ ئه‌Ù… فێمێنیستانه‌ داوایان له‌ ژنان ده‌كرد كه‌ تاوه‌كوو له‌ناوچوونی سیسته‌Ù…ÛŒ سه‌رمایه‌داری، له‌ خستنه‌ڕووی پرسی ژنان خۆیان ببوێرن. "مادام كۆلۆنتای" له‌ بیرمه‌ندانی به‌ناوبانگی ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌یه‌ له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئۆكتۆبه‌ری ساڵی 1917 له‌ ڕووسیا. هه‌روه‌ها "هوسیانگ نینگ 1879-1927" ڕێبه‌ری فێمێنیسته‌كانی شۆڕشگێری چین بوو.

لایه‌نگرانی ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ بڕوایان وایه‌ كه‌ دروستبوونی خاوه‌ندارێتیی تایبه‌ت، Ú•Û†ÚµÛŒ سه‌ره‌كیی له‌ پێشێلكردنی مافه‌كانی ژناندا هه‌بووه‌. به‌Ù… شێوه‌یه‌یش، پێویسته‌ نه‌زمی بورژوازی، خاوه‌ندارێتی Ùˆ بنه‌ماڵه‌ÛŒ بورژوازی له‌ناو بچێت. له‌سه‌ر ئه‌Ù… بنه‌مایه‌ØŒ سیسته‌Ù…ÛŒ بنه‌ماڵه‌ Ùˆ خێزان Ú¯Ù‡‌وره‌ترین دوژمنی ئازادیی ژنانه‌. Ú˜Ù† له‌ بنه‌ماڵه‌دا بریتییه‌ له‌ خزمه‌تكار Ùˆ ئه‌سیر. بۆیه‌ ژنان بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی ئازادی، پێویسته‌ سه‌ره‌تا له‌ چوارچێوه‌ÛŒ بنه‌ماڵه‌ بێنه‌ ده‌ره‌وه‌ Ùˆ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا خه‌ریكی چالاكییه‌ گشتییه‌گان بن. ماركسیسته‌ فێمێنیسته‌كان بڕوایان وایه‌ كه‌ خه‌باتی فێمێنیستی، پاشكۆی‌ خه‌باتی چینایه‌تییه‌. به‌Ù… پێیه‌ØŒ فێمێنیسته‌ ماركسیسته‌كان Ù¾ÛŽØ´ ئه‌وه‌ÛŒ فێمێنیست بن، ئه‌وا‌ ماركسیستن. فێمێنیسته‌ ماركسیسته‌كان ده‌یانه‌ÙˆÛŽ شیكردنه‌وه‌ÛŒ ماركسیستی له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ سه‌رمایه‌دارییه‌كاندا، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ شیكردنه‌وه‌یه‌Ùƒ بۆ ژێرده‌سته‌ییی ژنان تێكه‌ڵاو بكه‌Ù† (ڕكنی لموكی، 1385: 66).

٤-٣- فێمێنیزمی ڕادیكاڵ

ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ له‌ ساڵی 1960 له‌ ئه‌مریكا سه‌ری هه‌ڵدا. گرووپێك له‌ ژنان "بزووتنه‌وه‌ÛŒ ڕزگاریده‌ری ژنان"یان دامه‌زراند كه‌ پیاوی تێدا نه‌بوو؛ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ بڕوا Ùˆ متمانه‌یان به‌ هاوكاریی پیاوان نه‌بوو. له‌ ساڵی 1969ØŒ ڕاگه‌یاندراوێكی توندیان له‌ دژی پیاوان بڵاو كرده‌وه‌: "ژنان چینی Ú†Ù‡‌وساوه‌Ù†... ئێمه‌ پیاوان به‌ هۆكاری ئه‌Ùˆ سته‌مه‌ ده‌زانین كه‌ له ‌دژی ئێمه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت. سه‌رووتربوونی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی نێرینه،‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تیترین جۆری سوڵته‌یه‌... هه‌موو پیاوان زوڵمیان له‌ دژی ژنان ئه‌نجام داوه‌... ئێمه‌ نه‌ شۆڕشمان ده‌وێت Ùˆ نه‌ خوازیاری چاكسازین، ته‌نیا خوازیاری ئه‌Ùˆ شته‌ین كه‌ به‌ قازانجی ژنان بێت."

 Ø¦Ù‡‌مه‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ مانیفێستی گرووپێك به‌ ناوی"گۆره‌ÙˆÛŒ سووره‌كان" له‌ نیویۆرك بوو. یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ تیۆریسیه‌نه‌ به‌ناوبانگه‌كانی ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ به ‌ناوی "شولامیت فایرستۆن" له‌ ساڵی 1971 "دیالێكتیكی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زایه‌تی"ÛŒ نووسی. به‌ بڕوای ناوبراو، بۆ ئازادیی ژنان Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ بایۆلۆژی پێویسته،‌ نه‌Ùƒ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئابووری؛ به‌Ù… واتایه‌ كه‌ پێویسته‌ ژنان ئامرازی وه‌Ú†Ù‡‌خستنه‌وه‌ Ùˆ زاوزێ كۆنترۆڵ بكه‌Ù†. هه‌روه‌ها ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ بیر Ùˆ ڕاكانی " كیت میلت" بكه‌ین كه‌ له‌ ساڵی 1970دا كتێبی "سیاسه‌ته‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زییه‌كان"ÛŒ نووسی (نجفی، 1382: 119).

لایه‌نگرانی ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ØŒ خوازیاری گۆڕانكاریی بنچینه‌یی Ùˆ بنه‌Ú•Ù‡‌تین له‌ تێڕوانینی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ له ‌هه‌مبه‌ر ژناندا. ئه‌Ù… كه‌سانه‌ بڕوایان وایه‌ كه‌ خراپترین جۆری سته‌Ù… له‌ جیهاندا، Ú†Ù‡‌وساندنه‌وه‌ÛŒ ژنان Ùˆ دروستكردنی جیاكارییه‌ له‌ نێوان ژنان Ùˆ پیاوان. ڕیشه‌ÛŒ ئه‌Ù… زوڵم Ùˆ Ú†Ù‡‌وساندنه‌وه‌یه‌یش نه‌ له‌ بڕیار Ùˆ یاساكان، به‌ڵكوو له‌ هه‌موو بواره‌كانی ژیانی مرۆییی ژناندایه‌. "شارلۆت پركنیز گیلمه‌Ù†" Ùˆ "ئێما گۆڵدمان" Ùˆ "مارگارێت سینگر"ØŒ وه‌كوو فێمێنیستی ڕادیكاڵ بڕوایان وابوو كه‌ پێویسته‌ ژنان كۆنترۆڵی هه‌موو ژیان Ùˆ جه‌سته‌ÛŒ خۆیان به‌ده‌سته‌وه‌ بگرن. تیۆرییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی فێمینیزمی ڕادیكاڵ، به‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ گرووپه‌ جۆراوجۆره‌كان له‌ شاری نیویۆرك له‌ كۆتایییه‌كانی ده‌یه‌ÛŒ 1960 Ùˆ 1970كانی سه‌ده‌ÛŒ ڕابردوو، شكڵی گرت. ئه‌Ù… گرووپانه‌ ئامانجی خۆیان له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ØŒ بۆ ڕووخاندنی سیسته‌Ù…ÛŒ پۆلێنكردنی Ú˜Ù† Ùˆ پیاو له‌سه‌ر بنه‌مای Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كه‌یان ده‌ستنیشان كرد.

به‌Ù… پێیه‌ ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه،‌ خوازیاری به‌ناوه‌ندیكردنی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی Ú˜Ù† له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ داهاتووی مرۆڤایه‌تی Ùˆ په‌راوێزخستنی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی پیاو یاخود نێرینه‌Ù†. تا ئه‌Ùˆ جێگه‌یه‌ÛŒ كه‌ بڕوایان وایه‌ كه‌ ئارمانج (ئایدیا‌Úµ)ÛŒ مرۆڤایه‌تی بریتییه‌ له‌ ئارمانجی ژنانه‌. به‌Ù… پێیه‌یش ته‌نیا تایبه‌تمه‌ندیی ژنانه‌یه‌ كه‌ به‌ها Ùˆ گرنگیی هه‌یه‌ و، پێویسته‌ به‌سه‌ر جیهاندا زاڵ بێت. بۆیه‌ پێویسته‌ ژنان له‌ كۆتوبه‌ندی هاوسه‌رگیری Ùˆ دایكایه‌تی ڕزگاریان بێت (هام Ùˆ گمبل، 1382: 363).

بۆیه‌ فێمێنیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان بڕوایان وایه‌ كه‌ ده‌بێت ئه‌ڵته‌رناتیڤێكی ژنانه‌ Ùˆ فێمێنیستی له‌ بواره‌كانی ئه‌ده‌بیات، مێژوو، مووزیك، مه‌عنه‌وییات، خزمه‌تگوزارییه‌ ته‌ندروستی Ùˆ پزیشكییه‌كان، Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زایه‌تی، كار Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ بخرێته ‌ڕوو. ڕوانگه‌كانی "سیمۆن دۆبۆڤار" زۆر له ‌لایه‌Ù† ڕادیكاڵه‌ فێمێنیسته‌كانه‌وه‌ كه‌ÚµÙƒÛŒ Ù„ÛŽ وه‌گیراوه‌.

٤-٤- سۆسیال فێمێنیزم

ڕوانگه‌ÛŒ سۆسیال فێمێنیزم له‌ ده‌یه‌ÛŒ 1970 له‌ ئاوێته‌كردن یاخود تێكه‌ڵاوكردنی دوو ڕوانگه‌ÛŒ ماركسیزم- فێمێنیزم Ùˆ ڕادیكاڵ- فێمێنیزم هاتۆته‌ ئاراوه‌. ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ بڕوای وایه‌ كه‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سه‌رمایه‌داریی پیاوسالارانه‌ØŒ كه‌‌ كرێكاران Ùˆ ژنان ده‌Ú†Ù‡‌وسێنێته‌وه،‌ ژنان وه‌كوو هاووڵاتیی پله‌ دوو هه‌ژمار ده‌كات.

به‌Ù… پێیه‌یش، به‌ناچاری، پێویسته‌ هه‌Ù… خاوه‌ندارێتیی ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنان Ùˆ هه‌میش ئه‌زموونی كۆمه‌ڵایه‌تی بگۆڕدرێت؛ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ڕیشه‌كانی سه‌ركوتكردنی ژنان له‌ ÙƒÛ†ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ ئابووریی سه‌رمایه‌داریدا خۆی حه‌شار داوه‌‌. سۆسیال فێمێنیزم به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ فێمێنیزمی ڕادیكاڵ، بڕوای به‌وه‌ نییه‌ كه‌ سه‌ركوتكردن Ùˆ Ú†Ù‡‌وساندنه‌وه‌ÛŒ ئابووری له‌ پله‌ÛŒ دووه‌مدایه‌ و، به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ فێمێنیسته ‌ماركسیسته‌كانیش، بڕوای به‌وه‌ نییه‌ كه‌ سه‌ركوتكردن Ùˆ Ú†Ù‡‌وساندنه‌وه‌ÛŒ ژنان به‌ Ù‡Û†ÛŒ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كه‌یانه‌وه‌ گرنگیی لاوه‌كیی هه‌یه‌ و، خه‌باتی چینایه‌تی ئه‌وله‌وییه‌تی سه‌ره‌كیی هه‌یه‌. به‌Ù… پێیه‌یش دروشمی سه‌ره‌كیی ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه،‌ هه‌Ù… پێویسته‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سیسته‌Ù…ÛŒ ئابووریی سه‌رمایه‌داریدا به‌ربه‌ره‌كانێ بكرێت و، هه‌میش له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú†Ù‡‌وساندنه‌وه‌ÛŒ ژنان.

بۆیه‌ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌Ù… فێمێنیستانه‌وه‌ پێویسته‌ له ‌سه‌ره‌تادا پێناسه‌ باو Ùˆ زاڵه‌ ئابوورییه‌كان بگۆڕدرێت (وه‌كوو ئه‌Ù… چالاكییانه‌ÛŒ كه‌ پێشووتر به‌ پاره‌ نه‌بووه‌ØŒ وه‌Ùƒ ئه‌ركه‌كانی منداڵبوون Ùˆ به‌خێوكردنی مناڵ)Ø› بۆیه‌ پێویسته‌ چالاكییه‌كانی ژنان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌مكه‌ ئابوورییه‌كاندا خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ بكرێت تاوه‌كوو ژنان ببنه‌ خاوه‌Ù† داهاتی خۆیان؛ به‌Ù… ڕیگه‌یه‌یشه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی پیاوان له‌ناو ده‌چێت. هه‌روه‌ها ئه‌وان بڕوایان وایه‌ كه‌ بۆ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانیان، پێویسته‌ چۆنیه‌تیی تێڕوانین بۆ سیسته‌Ù…ÛŒ كار Ùˆ خوێندن Ùˆ فێركردن Ùˆ سه‌رپه‌رشتی له‌ مناڵان Ùˆ هه‌موو بواره‌كانی تایبه‌ت به‌ ژنان، بگۆڕدرێت. له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌دا ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ بیرمه‌ندانی وه‌كوو "هایدی هارتمه‌Ù†" Ùˆ " لیدیا سارجێنت" Ùˆ " لیندا گۆردۆن" Ùˆ " ڕۆزا لین پچسكی" بكه‌ین (ركنی لموكی، 1385: 69).

"جولیت میشل"ØŒ له‌ بیرمه‌ندانی ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ØŒ بڕوای وابوو كه‌ ناكرێت جۆری سته‌Ù… له‌ دژی ژنان، ته‌نیا له‌ Ú•Ù‡‌هه‌ندی ماددییه‌وه‌ Ù„ÛŽÙƒ بدرێته‌وه‌ØŒ به‌ڵكوو پێویسته‌ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ده‌روونناسانه‌ Ùˆ كه‌لتووریشه‌وه‌ Ù„ÛŽÛŒ تێ بگه‌ین. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ژنان له‌ سێ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌وه‌ له‌ژێر سته‌Ù… Ùˆ Ú†Ù‡‌وساندنه‌وه‌دان: زاوزێ، جۆری په‌روه‌رده‌كردنی مناڵان بۆ ژیانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ به‌رجه‌سته‌كردن Ùˆ ده‌رخستنی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی ژنانه‌ÛŒ خۆیان. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ "هایدی هارتمه‌Ù†" بڕوای وابوو كه‌ ناكرێت ته‌نیا جه‌خت Ùˆ ته‌ركیز له‌سه‌ر په‌یڕه‌ÙˆÛŒ ژنان له‌ بواری ئابووریدا بكه‌ینه‌وه‌ØŒ به‌ڵكوو ده‌بێت له‌ جه‌بهه‌ÛŒ ماڵه‌وه‌یش ئه‌Ù… خه‌باته‌ به‌رده‌وام بێت؛ چونكه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر وا نه‌كه‌ین، ئه‌وه‌ پاش تێپه‌ڕاندنی سیسته‌Ù…ÛŒ ئێمپریالیزم بۆ سۆسیالیزم، باوكسالاری هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت (نجفی، 1382: 122).

٤-٥- فێمێنیزمی پۆستمۆدێرن

ڕوانگه‌ÛŒ هزریی پۆستمۆدێرنیزم (Post-modernism) به‌رهه‌Ù…ÛŒ هزر Ùˆ تیۆرییه‌كانی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ له‌ فه‌یله‌سووفه‌كانی ئه‌Ù…  سه‌ده‌ÛŒ دوایییه‌. بیرمه‌دانێك وه‌كوو "كانت" Ùˆ "هیۆم" Ùˆ "نیچه‌" Ùˆ ...ØŒ به‌ شك Ùˆ گومانه‌وه‌ ڕوانیویانه‌ته‌ هێزی ئه‌Ù‚Úµ (ئاوه‌ز) له‌ تێگه‌یشتن له‌ هه‌قیقه‌ت و، ڕوانگه‌ÛŒ هزریی مۆدێرنیته‌یان، كه‌ له‌ Ú†Ù‡‌ند سه‌ده‌ÛŒ دواییدا زاڵ بووه،‌ بردۆته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. پۆستمۆدێرینیسته‌كان بانگه‌شه‌ÛŒ لایه‌نگرانی هه‌ر ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ هزری، كه‌ بڕوای به‌ تێگه‌یشتن Ùˆ زانینی ته‌واوی حه‌قیقه‌ت بێت، Ú•Ù‡‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌ و، پێیان وایه‌ ئه‌مه‌ فریوكارییه‌ØŒ چونكه‌ واقع زۆر له‌وه‌ ئاڵۆزتره‌ كه‌ میتۆدێكی ڕاست Ùˆ دروستمان بۆ بینینی جیهان له‌به‌رده‌ست بێت.ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌یش گواسترایه‌وه‌ بۆ فێمێنیسته‌كان، كه‌ به‌دوای دروستكردنی قوتابخانه‌ Ùˆ تیۆرییه‌ÙƒÛŒ تایبه‌ت بوون بۆ به‌رگری له‌ ژنان Ùˆ خوێندنه‌وه‌ Ùˆ تێگه‌یشتن له‌ پرس Ùˆ كاروباره‌كاریان (نجفی، 1382: 126).

له‌ پاش ده‌یه‌ÛŒ حه‌فتای سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù…ØŒ گرووپێك به‌ ناوی فێمێنیسته‌ نوێیه‌كان كه‌ له‌ژێر كاریگه‌ریی ڕوانگه‌ پۆستمۆدێرنیستییه‌كاندا بوون، ده‌ركه‌وتن، كه‌ به‌ پاڵپشتیی ده‌روونناسیی Ú•Ù‡‌فتارگه‌رایانه‌ له‌سه‌ر پاراستنی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ژنایه‌تی جه‌ختیان ده‌كرده‌وه‌. ده‌كرێت  ÙÛŽÙ…ێنیزمی پۆستمۆدێرن  به‌ شێواز Ùˆ جۆرێك Ú•Ù‡‌خنه‌گرتن له‌ ڕوانگه‌ ڕادیكاڵه‌كانی فێمێنیسته‌كان دابنێین.

فێمێنیسته‌ پۆستمۆدێرنه‌كان جه‌خت له‌سه‌ر جیاوازییه‌كانی نێوان خودی ژنان ده‌كه‌نه‌وه‌ØŒ بۆ نموونه‌ ده‌ÚµÛŽÙ† هه‌ر شتێك كه‌ له‌وانه‌یه‌ بۆ به‌شیك له‌ ژنان بگونجێت، له‌وانه‌یه‌ بۆ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ تر له‌ ژنان گونجاو Ùˆ له‌به‌رده‌ست نه‌بێت. هه‌روه‌ها ئه‌وان بیر Ùˆ بڕواكانی فێمێنیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان به‌ ناواقعی Ùˆ خه‌یاڵی ده‌زانن و، ته‌نانه‌ت به‌ شێوازێكی نوێ له‌ Ú†Ù‡‌وساندنه‌وه‌ÛŒ ژنان ده‌زانن. هۆكاری ئه‌مه‌یش گرنگیپێنه‌دانی فێمێنیسته‌ ڕادیكاڵه‌كان بوو به‌ جیاوازبوونی هه‌لومه‌جی ژنان Ùˆ له‌ به‌رچاونه‌گرتنی بارودۆخی كۆمه‌Ù„Ú¯Ù‡‌ جیاوازه‌كان Ùˆ جیاوازیی نێوان كه‌لتووره‌كان.

فێمێنیسته‌ پۆستمۆدێرنه‌كان بڕوایان وایه‌ كه‌ هاوسه‌ر Ùˆ مناڵ Ùˆ بنه‌ماڵه‌ØŒ پێویستییه‌ÙƒÛŒ ژنانه،‌ كه‌ ناتواندرێت پشتگوێ بخرێت. بۆیه‌ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ كۆیلایه‌تیی ژن، ئه‌وانه‌ نین، به‌ڵكوو Ú†Ù‡‌ندین جۆری تایبه‌ت له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانه‌ كه‌ به‌سه‌ر ژناندا سه‌پاوه‌. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ تیۆریی سه‌ره‌كیی فێمێنیسته‌ پۆستمۆدێرنه‌كان، Ú•Ù‡‌تكردنه‌وه‌ÛŒ به‌Ú•Ù‡‌هایی وێناكردنی بواره‌كانی تره،‌ كه‌ فێمێنیسته‌كان بینایان كردووه‌Ø› بۆیه‌ به‌ بڕوای ئه‌وان‌ØŒ پێویسته‌‌ Ú•Ù‡‌چاوی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌Ú¯Ù‡‌رایی له‌ خوێندنه‌وه‌ÛŒ هه‌لومه‌رجی ژنان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ جیاواز Ùˆ جۆراوجۆره‌كاندا بكرێت. بۆیه‌ پێویسته‌ ئه‌Ù… تیۆرییه‌ فێمێنیستییانه‌ØŒ هه‌ڵگری Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی فره‌یی Ùˆ Ú†Ù‡‌ندڕه‌هه‌ندێتی بن. پێشنیازی دیاریكراویشیان بۆ سڕینه‌وه‌ÛŒ ئاسه‌واره‌كانی جیاكاری له‌ دژی ژنان، بریتی نییه‌ له‌ په‌راوێزخستن Ùˆ سڕینه‌وه‌ÛŒ بواره‌كانی هاوسه‌رگیری Ùˆ بنه‌ماڵه‌ Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ دایكایه‌تی Ùˆ...ØŒ به‌ڵكوو سڕینه‌وه‌ÛŒ ڕوانگه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاره‌ جیاكارانه‌كانی نێوان كوڕان Ùˆ كچانه،‌‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای له‌دایكبوونه‌وه‌ تاوه‌كوو Ú¯Ù‡‌وره‌بوون له‌ بنه‌ماڵه‌  Ùˆ ژینگه‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تیدا (ركنی لموكی، 1385: 70).

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ به‌ بڕوای فێمێنیسته‌ پۆستمۆدێرنه‌كان،‌ ناسنامه‌ÛŒ ژنان له‌ Ú†Ù‡‌ندین Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ فاكته‌ری جۆراوجۆر Ùˆ جیاواز Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌ وه‌كوو: ته‌مه‌ن، ئێتنیك، چین، نه‌ژاد، كه‌لتوور، ئایدیۆلۆژی Ùˆ هتد. ئه‌مه‌یش گاریگه‌ری له‌سه‌ر ویست Ùˆ داواكاری Ùˆ پێداویستییه‌كانیان داده‌نێت. هه‌رچه‌نده‌ ئێمه ده‌توانین ئاماژه‌ به‌‌ Ú†Ù‡‌ندین ڕوانگه‌ Ùˆ جۆری تری تیۆریی فێمێنیستی بكه‌ین وه‌كوو:  فێمێنیزمی بنه‌ماڵه‌Ú¯Ù‡‌را،  ÙÛŽÙ…ێنیزمی Ú˜Ù†Ú¯Ù‡‌را، ئێكۆفێمێنیزم،  ÙÛŽÙ…ێنیزمی Ú•Ù‡‌شه‌كان Ùˆ هتد.

ده‌ره‌نجام:

 ÙÛŽÙ…ێنیزم وه‌كوو بزووتنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ مافخوازانه‌ÛŒ ژنان، به‌ Ú†Ù‡‌ندین قۆناغدا تێ په‌ڕیوه‌. ئه‌وه‌ÛŒ‌ كه‌ گرنگه،‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدان Ùˆ ده‌ركه‌وتنی به‌ شێوه‌ÛŒ فه‌رمی له‌ Ú†Ù‡‌ند سه‌ده‌ له‌مه‌وبه‌ره‌وه،‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ گۆڕانكارییه‌كان ئه‌Ù… بزووتنه‌وه‌ Ùˆ ڕوانگه‌یه‌یش تووشی گۆڕانكاری بووه‌. به‌Ùˆ‌ مانایه‌ÛŒ‌ كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ هه‌لومه‌ج Ùˆ بارودۆخی ژنان، جۆر Ùˆ شێوازی داواكاری Ùˆ خوێندنه‌وه‌ بۆ پرسه‌كانی ژنان، به‌رز Ùˆ نزمیی تێدا بووه‌.

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ گرنگه‌ ڕاوه‌سته‌ÛŒ له‌سه‌ر بكه‌ین ئه‌وه‌یه‌ كه‌ØŒ ئه‌Ù… بزووتنه‌وه‌ Ùˆ هزره‌ØŒ له‌ژێر كاریگه‌ریی هزر Ùˆ ڕوانگه‌كانی سه‌رده‌Ù…ÛŒ خۆی بووه‌ Ùˆ كاریگه‌ریی Ù„ÛŽ وه‌رگرتوون و، هه‌رچه‌نده‌ به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ كه‌متر، ته‌نانه‌ت كاریگه‌رییشی له‌سه‌ر داناون. خاڵی گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئێمه‌ به‌گشتی باس له‌ فێمێنیزم ده‌كه‌ین، به‌ڵام ڕاستییه‌كه‌ی، ئێمه‌ ناتوانین تیۆرییه‌ÙƒÛŒ فێمێنیستیی گشتگیر Ùˆ تاقانه‌ ده‌ستنیشان Ùˆ به‌رجه‌سته‌ بكه‌ین.

بۆیه‌ باشتر وایه‌ باس له‌ تیۆرییه‌ فێمێنیستییه‌كان یاخود فێمێنیزمه‌كان بكه‌ین. ئه‌مه‌یش ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر كاریگه‌ریوه‌رگرتنی ئه‌Ù… تیۆرییه‌ تایبه‌ته‌ØŒ له‌ ڕوانگه‌ Ùˆ تیۆری Ùˆ واقعی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ هزری Ùˆ زانستی Ùˆ ...ØŒ له‌ هه‌ر قۆناغ Ùˆ سه‌رده‌مێكدا. له‌ كۆتاییشدا ده‌توانین ئاماژه‌ به‌وه‌ بكه‌ین كه‌ سه‌ره‌ڕای جیاوازییه‌كانیان، هه‌موویان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ سته‌Ù… Ùˆ نادادپه‌روه‌ری Ùˆ به‌گشتی له‌ هه‌ر كۆمه‌Ù„Ú¯Ù‡‌ Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ كه‌لتووریدا كێشه‌ Ùˆ گرفتێك له‌ بواری ژنانه‌وه هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام چۆنیه‌تیی تێگه‌یشتن Ùˆ ئامراز Ùˆ میكانیزمه‌كانی سڕینه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… نادادپه‌روه‌رییه‌ØŒ جیاوازن‌.

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون