PÊNÛS
پشێوی له‌ سیاسه‌تی جیهانیدا: تیۆرییه‌ك ده‌رباره‌ی گۆڕانكاری Ùˆ به‌رده‌وامی  

2017-03-12

پشێوی له‌ سیاسه‌تی جیهانیدا: تیۆرییه‌Ùƒ ده‌رباره‌ÛŒ گۆڕانكاری Ùˆ به‌رده‌وامی

 

پێنووس: "جه‌یمز ڕۆزێنا" (James N. Rosenau- 1924-2011) پرۆفیسۆری به‌ناوبانگی ئه‌مریكی له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌یه،‌ كه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ زانستی له ‌ساڵه‌كانی سه‌ره‌تای ده‌یه‌ÛŒ 1950وه‌ بینه‌ری هه‌Ùˆ‌ÚµÙ‡‌كانی ناوبراو بووه‌ به‌ مه‌به‌ستی شیكردنه‌وه‌ÛŒ دیارده‌ زانستییه‌كان.

 Ú•Û†Ø²ÛŽÙ†Ø§ØŒ كه‌ له‌ ساڵی 1957 دكتۆراكه‌ÛŒ له‌ زانكۆی پرینستۆن وه‌رگرتووه‌ØŒ خاوه‌Ù†ÛŒ Ú†Ù‡‌ندین به‌رهه‌Ù…ÛŒ به‌ناوبانگه‌ له‌ بواری په‌یوه‌ندی Ùˆ سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌دا، كه‌ ده‌كرێت ئاماژه‌ به‌ Ú†Ù‡‌ند كتێبێك بكه‌ین: "سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ سیاسه‌تی ده‌ره‌ÙƒÛŒ (1961)"ØŒ "ڕوانگه‌ دژبه‌یه‌كه‌كان له‌ سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا (1969)"ØŒ "شیكردنه‌وه‌ Ùˆ شرۆڤه‌ÛŒ سیاسه‌تی ده‌ره‌ÙƒÛŒ (1972)"ØŒ "لێوردبوونه‌وه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ زانسته ‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان (1973)"ØŒ "به‌دوای پارادایمه‌ جیهانییه‌كاندا (1976)"ØŒ "لێوردبوونه‌وه‌ له‌ وابه‌سته‌بوونی دوولایه‌نه‌ÛŒ جیهانی (1980)"ØŒ "له‌ ئاراسته‌ÛŒ سنووری ناوخۆیی-ده‌ره‌ÙƒÛŒ: لێوردبوونه‌وه‌ Ùˆ پێداچوونه‌وه‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی له‌ جیهانی Ù¾Ú• له‌ پشێویدا (1997)" Ùˆ هتد. به‌گشتی ڕۆزێنا زیاتر له‌ 40 كتێب Ùˆ سه‌دان گوتاری زانستیی هه‌یه‌ØŒ‌ به‌ڵام خودی ڕۆزێنا ده‌ڵێت:‌ "كتێبی "پشێوی له‌ سیاسه‌تی جیهانیدا" باشترین نووسین Ùˆ كتێبی منه‌."

كتێبی پشێوی له‌ سیاسه‌تی جیهانیدا نیشانده‌ری هه‌ÙˆÚµÛŒ قووڵ Ùˆ جددیی ئه‌Ù… زانا Ùˆ پسپۆره‌ بلندپایه‌یه‌ØŒ كه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ تیۆریزه‌كردنی دووباره‌ÛŒ‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان ده‌دات. ئه‌Ù… كتێبه‌ فۆرمێكی به‌ته‌واوی نوێیه،‌ كه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ شیكردنه‌وه‌ÛŒ پشێوی Ùˆ ئاڵۆزییه‌ÙƒÛŒ به‌رده‌وام ده‌دات، كه‌ جیهانی ئێمرۆكه‌ دوچاری بووه‌ Ùˆ پێیه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت. له‌ هه‌مان كاتیشدا، ئه‌Ù… كتێبه‌ لێكۆڵێنه‌وه Ùˆ‌ لێوردبوونه‌وه‌یه‌ ده‌رباره‌ÛŒ كاریگه‌ریی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ "میكرۆ ئه‌لێكترۆنیك" (Microelectronics) Ùˆ  Ú•ÛŽÙƒØ®Ø³ØªÙ†ÛŒ "پاش پیشه‌سازی" ( post industrial) و، زۆربه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ گۆڕانكارییه‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌ سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ÛŒ كه‌ له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانی به‌دواوه‌ ڕوویان داوه‌.

"جه‌یمز ڕۆزینا" بۆ په‌ره‌پێدانی ئه‌Ù… فۆرم Ùˆ ڕێكخستنه‌ نوێیه‌ جیهانییه‌ØŒ هه‌ÙˆÚµÛŒ قووڵبوونه‌وه‌ له‌ چالاكییه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان Ùˆ هه‌ڵوێست Ùˆ ئاراسته‌كانی تاكه‌كان، كه‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ كرده‌وه‌ÛŒ به‌كۆمه‌Úµ له‌ Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانی جیهانیدا، ده‌دات. ڕوانگه‌ÛŒ ڕۆزێنا زیاتر گرنگی به‌ دروستكردنی تیۆرییه‌ÙƒÛŒ گشتگیر Ùˆ سه‌رتاسه‌ری ده‌دات، كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ته‌ركیزكردنه‌سه‌ر پشێوی Ùˆ ئاڵۆزی له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانی هاوچه‌رخ، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پارادایمه‌كانی تری ئه‌Ù… بواره‌دا جیاوازه‌.

ناوه‌رۆكی سه‌ره‌كیی ئه‌Ù… كتێبه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هاوڵاتیان Ùˆ جه‌ماوه‌ری هه‌موو كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان شاره‌زایی Ùˆ پسپۆرییه‌كانیان له‌ بواری شرۆڤه‌كردن Ùˆ شیكردنه‌وه‌ÛŒ ڕووداو، پرس Ùˆ بابه‌ته‌كان، زیاتر بووه‌ Ùˆ ‌له‌ دۆخی Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندندایه‌ و، هه‌ر ئه‌مه‌یش بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانگاریی زه‌مینه‌ÛŒ دروستبوونی پرۆسه‌ Ùˆ ڕووداو Ùˆ دیارده‌ جیهانییه‌كان. "ڕۆزێنا" له‌Ù… كتێبه‌دا ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ ڕوو، كه‌ به‌ Ú† شێوه‌یه‌Ùƒ بونیاده‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كانی سیاسه‌تی جیهانی، تووشی گۆڕانكارییه‌ÙƒÛŒ ئه‌Ùˆ‌تۆ بوونه‌ كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕووداو Ùˆ گۆڕانكارییه‌كانی بوار Ùˆ ئاسته‌كانی "ورد Ùˆ خواره‌وه‌" له‌ په‌یوه‌ندیدان‌.

به‌Ù… پێیه‌ØŒ پێكهاته دێرین Ùˆ‌ مێژوویییه‌كانی ناوه‌ند Ùˆ ده‌سه‌ڵاتداری، به‌ره‌Ùˆ كزی Ùˆ لاوازی چوونه‌Ø› كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان تووشی لێكترازان بوونه Ùˆ‌ØŒ هزر Ùˆ ئه‌Ù‚ÚµÛŒ گرووپه‌كان هێزێكی زیاتری وه‌رگرتووه‌. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ حكوومه‌ته‌كان لاوازتر Ùˆ بێده‌سه‌ڵاتتر بوونه‌ØŒ هه‌روه‌ها ئاراسته‌ÛŒ وه‌فادارییه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌ و، پرس Ùˆ بابه‌تی نوێ هاتۆته‌ ناو به‌رنامه‌ÛŒ كاری جیهانییه‌وه‌.

ئه‌Ù… دیارده‌ Ùˆ بزاڤ Ùˆ پرۆسه‌ پشێویهێنه‌رانه‌ØŒ بوونه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ كارلێكردنی هاوكاتی Ú•Ù‡‌وته‌ دژه‌ناوه‌نده‌كان  Ùˆ ناوه‌ندگه‌راكان، كه‌ له‌ ئێستادا دوو جۆر له‌ پێكهاته‌ جهانییه‌كان له‌ Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانی سیاسه‌تی جیهاندا ده‌ركه‌وتوون یاخود دروست بوون. به‌گشتی بنچینه‌ÛŒ تیۆریی "ڕۆزینا" له‌سه‌ر Ú†Ù‡‌مكی "پشێوی" Ú•Û† نراوه‌. هه‌رچه‌نده‌ تیۆریی پشێوی، ته‌نیا له‌Ù… Ú†Ù‡‌ند ده‌یه‌ÛŒ دواییدا Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ خۆی له‌Ù†ÛŽÙˆ توێژینه‌وه‌ جۆراوجۆره‌كانی بواره‌ زانستییه‌كان دۆزیوه‌ته‌وه‌ØŒ به‌ڵام واتای ساكاری پشێوی، ڕیشه‌ÛŒ له‌ تێگه‌یشتنه‌ سه‌ره‌تایییه‌كانی مرۆڤ ده‌رباره‌ÛŒ كاروباری جیهاندایه‌.

Ú†Ù‡‌مكی یۆنانییCHAOS  Ø¦Ø§Ù…اژه‌ به‌ ئاڵۆزی، پشێوی یاخود نه‌بوونی ڕێكخستن ده‌كات و، ده‌ربڕی تێگه‌یشتنی یۆنانییه‌كانه‌ ده‌رباره‌ÛŒ ژیان Ùˆ بوون. هه‌رچه‌نده‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… ڕوانگه‌ Ùˆ تێگه‌یشتنه‌ØŒ كاروباری جیهان بێ ڕێكخستن، له‌ناكاو Ùˆ پێشبینینه‌كراوه،‌ به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتیشدا خاوه‌Ù† جۆرێك له‌ سیسته‌Ù… Ùˆ ڕێكخستن Ùˆ به‌رده‌وامییه‌. به‌Ù… پێیه‌یش ڕۆزێنا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له‌Ù… جیهانه‌ نوێیه‌ ئاڵۆزه‌دا به‌Ù¾ÛŽÛŒ Ú†Ù‡‌مكی پشێوی، ئه‌Ù… به‌رده‌وامی Ùˆ ڕێكخستنه‌ له‌ هه‌ناوی ئه‌Ù… بێسه‌روبه‌رییه‌دا بدۆزێته‌وه‌ و، به ‌مه‌به‌ستی تێگه‌یشتن Ùˆ شرۆڤه‌كردن Ùˆ ته‌نانه‌ت پێشبینیكردنی ڕووداو Ùˆ دیارده‌كان، ڕیسا Ùˆ یاساكانی ئاشكرا بكات. به‌گشتی قسه‌ÛŒ ڕۆزێنا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕووداوه‌ بچووك Ùˆ لاوه‌كییه‌كان ده‌توانێت ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكاریی Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت وه‌رچه‌رخان له‌ هه‌ر جۆره‌ سیسته‌مێكدا، به‌تایبه‌ت سیسته‌مه‌ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ جیهانییه‌كان.

ئه‌Ù… كتێبه‌ له‌ پێنج به‌Ø´ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ 16 باس Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین لق یاخود ورده‌باسی تر Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌ØŒ به‌Ù… شێوه‌یه‌ÛŒ خواره‌وه‌:

به‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌Ù…: پێداچوونه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ ڕێكخراو

Ù¡- ڕاپۆرتێكی سه‌ره‌تایی له‌ سیاسه‌تی پاش نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی

  • تێگه‌یشتنێكی گشتی
  • گۆڕانكارییه‌ÙƒÛŒ Ù¾Ú• له ‌پشێوی
  • له‌ نێوان ئاشتی Ùˆ جه‌نگدا
  • سه‌رچاوه‌كانی گۆڕانكاری
  • ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ
  • پێداچوونه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی

Ù¢- تێكشانی به‌ربه‌سته‌كان: سنووردارێتیی Ú†Ù‡‌مكه‌كان Ùˆ میتۆده‌كانی ئیمڕۆ

  • ڕوانگه‌یه‌Ùƒ ده‌رباره‌ÛŒ تیۆرییه‌ÙƒÛŒ Ú†Ù‡‌ندئاستی
  •  Ù¾Ø´ÛŽÙˆÛŒ: كێشه‌یه‌Ùƒ بۆ سیاسه‌تداڕشتن Ùˆ مه‌ته‌ÚµÛŽÙƒÛŒ هزری
  •  Ø¦Ø§Ú¯Ø§Ø¯Ø§Ø±ÙƒØ±Ø¯Ù†Ù‡‌وه‌یه‌Ùƒ ده‌رباره‌ÛŒ مێتۆدۆلۆژی
  •  Ø¦Ø§Ú¯Ø§Ø¯Ø§Ø±ÙƒØ±Ø¯Ù†Ù‡‌وه‌یه‌Ùƒ ده‌رباره‌ÛŒ بینه‌ر
  • ئاگاداركردنه‌وه‌یه‌Ùƒ ده‌رباره‌ÛŒ چاكسازییه‌كان
  • تێكشاندنی به‌ر‌به‌سته‌ Ú†Ù‡‌مكییه‌كان

به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù…: Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ Ú¯Ù‡‌وهه‌رییه‌كان

Ù£- شیكردنه‌وه‌ÛŒ بێسه‌روبه‌ری: ئاڵۆزی، تێكاڵاوی Ùˆ گۆڕانكاری

  • ڕێكخستن له‌ بێسه‌روبه‌ریدا
  • له‌ میتافۆری ئاسمانی، تاوه‌كوو Ú†Ù‡‌مكی شیكردنه‌وه‌یی
  • پشێوی وه‌كوو ئاڵۆزی Ùˆ بزاڤ
  • پشێوی وه‌كوو Ù‡Û† Ùˆ هۆكار
  • پشێوی Ùˆ گۆڕانكاری

Ù¤- به‌Ú†Ù‡‌مككردنی گۆڕانكاری: هه‌ڵكشان Ùˆ داكشان Ùˆ گۆڕانكارییه‌كان

  • ناڕوونییه‌كانی گۆڕانكاری
  • دوو ڕوانگه‌ÛŒ لانی كه‌Ù… Ùˆ لانی زۆر
  • له‌ نێوان لانی كه‌Ù… Ùˆ لانی زۆر
  •  Ú†ÙˆØ§Ø±Ú†ÛŽÙˆÙ‡‌كان، سنووره‌كان، فاكته‌ره‌كان Ùˆ بگۆڕه‌كان
  • گۆڕانكاریی وه‌رچه‌رخانی Ùˆ لێكترازانه‌كان
  • سێ پارامێتری جیهانی

Ù¥- جێپێی پشێوی: مێژووی پارامێتره‌ سێیانییه‌كان

  • بوونی لادانه‌كان له‌ هه‌موو شوێنێك
  •  Ù„ادان وه‌كوو پارادایمێك
  •  Ú¯Û†Ú•Ø§Ù†ÙƒØ§Ø±ÛŒÛŒ پارامێتره‌ سێیانییه‌كان
  •  Ø³Ù‡‌رچاوه‌كانی لێكترازان
  • سه‌رچاوه‌كانی پشێوی
  • ده‌ره‌نجام

Ù¦- شیكردنه‌وه‌ Ùˆ شرۆڤه‌ÛŒ ئه‌كته‌ره‌كان: تاكه‌كان Ùˆ كۆمه‌ÚµÙ‡‌كان

  • ئه‌كته‌ره‌كانی ئاستی بچووك
  • كۆمه‌ÚµÙ‡‌كان Ùˆ سیسته‌مه‌كان
  • ئه‌كته‌ره‌كانی ئاستی باڵا Ùˆ Ú¯Ù‡‌وره‌
  • ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان
  • ورده‌گرووپه‌كان
  • ڕێكخراوه‌ سه‌رووسنوورییه‌كان
  • ئه‌كته‌ره‌كان وه‌كوو فێرخوازانی خۆگونجێن
  • به‌رده‌وامیی ئه‌كته‌ره‌كان

Ù§- تێكاڵاوی ئاسته‌ ورد Ùˆ باڵاكان: كۆبوونه‌وه‌ÛŒ لقه‌كان Ùˆ لێكهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ شته‌ گشتییه‌كان

  • شه‌Ø´ لێكدانه‌وه‌ ده‌رباره‌ÛŒ په‌یوه‌ندیی ئاستی ورد Ùˆ Ú¯Ù‡‌وره‌
  •  Ø¦Ø§Ø³ØªÙ‡‌كانی كۆكردنه‌وه (كه‌ÚµÙ‡‌كه‌كردن)‌
  •  ÙƒÛ†Ø¨ÙˆÙˆÙ†Ù‡‌وه‌ÛŒ لقه‌ ورده‌كان
  •  Ø¬Û†Ø±Ù‡‌كانی پرۆسه‌ÛŒ كۆكردنه‌وه‌
  • ئه‌نجامه‌ دیاره‌كان، هه‌لهێنجان Ùˆ تێكه‌ڵاو
  • كۆكردنه‌وه‌ نه‌ویستراو Ùˆ به‌شداریخوازانه‌كان
  • جۆره‌كانی كۆكردنه‌وه‌ÛŒ به‌شداریخوازانه‌
  • دۆخی تایبه‌تی كۆكردنه‌وه‌ÛŒ‌ نێوان-سیسته‌Ù…ÛŒ
  • پرۆسه‌كانی لێكهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌
  • Ú•Ù‡‌وته‌كانی كۆكردنه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ پاش پیشه‌سازیدا

به‌Ø´ÛŒ سێیه‌Ù…: پێداچوونه‌وه‌ به‌ پارامێتره‌كان

Ù¨- لێوردبوونه‌وه‌ له‌‌ په‌یوه‌ندییه‌كان: ده‌سه‌ڵاتدارێتی Ùˆ جێگره‌وه‌كانی

  • سه‌رچاوه‌كانی هێز Ùˆ دیارده‌كانی په‌یوه‌ندی
  •   Ú•Ù‡‌وتی كۆنترۆڵ
  •  Ù¾Ù‡‌یوه‌ندییه‌كانی سه‌رچاوه‌ Ùˆ ده‌سه‌ڵاتداری
  •  Ù¾Ù‡‌یوه‌ندییه‌كانی دانوستاندن
  • په‌یوه‌ندییه‌كانی زۆره‌ملێ
  • په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌ÚµÚ¯Ù‡‌هێنانه‌وه‌ Ùˆ سه‌لماندن

Ù©- دۆزینه‌وه‌ÛŒ ده‌Ù‡‌رفه‌ت Ùˆ بوار بۆ تاكه‌كان: Ú•Û†ÚµÙ‡‌كان، Ú•Û†ÚµÙ‡‌ نووسراوه‌كان، داب Ùˆ نه‌ریته‌كان، فێربوون

  • Ú•Û†Úµ وه‌كوو یه‌كه‌یه‌ÙƒÛŒ شیكردنه‌وه‌
  •  Ú•Û†ÚµÙ‡‌ نووسراوه‌كان یاخود كاردانه‌وه‌ نووسراوه‌كان
  •  Ø¦Ø§Ø¯Ø§Øª Ùˆ خۆگونجاندن
  •  Ø¯Ù‡‌سه‌ڵات، Ú•Ù‡‌وایه‌تی Ùˆ وه‌فاداری Ùˆ پابه‌ندبوون
  • پسپۆرییه‌كانی شیكردنه‌وه‌ Ùˆ تواناكانی ته‌ركیزكردن
  • ناوه‌ندی كۆنترۆڵ
  • مه‌ته‌ÚµÛŒ ڕاسته‌قینه‌

١٠- لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ پێكهاته‌كان: دووجیهانیی له‌ سیاسه‌تی جیهاندا

  • پارادایمی ڕابردوو
  •  Ø¨Ù‡‌ره‌Ùˆ پارادایمێكی نوێ
  •  Ø¯ÙˆÙˆØ¬ÛŒÙ‡Ø§Ù†ÛŒÛŒ له‌ سیاسه‌تی جیهاندا
  •  Ø¨Ù†Ù‡‌ما پێكهاته‌یییه‌كانی جیهانی فره‌ناوه‌ند
  • Ú•Ù‡‌هه‌نده‌ پێكهاته‌یییه‌كانی جیهانی فره‌ناوه‌ند
  • تێهه‌ڵكێشییه‌كانی دووجیهان
  • گرنگیی زۆربووی ئه‌كته‌ره‌ تایبه‌ته‌كان
  • داكشانی پاوانخوازه‌كان
  • سروشتی گۆڕاوی په‌یماننامه‌كان
  • سه‌قامگیریی جیهانی دووڕه‌هه‌ندی

١١- بیركردنه‌وه‌ÛŒ قووڵ له‌ پرۆسه‌كاندا: Ú•Ù‡‌وته‌ ناوه‌ندی Ùˆ ناناوه‌ندییه‌كان

  • Ú•Ù‡‌وته‌ تاڤگه‌یییه‌كان وه‌كوو یه‌كه‌ÛŒ شیكردنه‌وه‌
  •  Ú•ÛŒØ³Ø§ÙƒØ§Ù†ÛŒ بڕیاروه‌رگرتن له‌ Ú•Ù‡‌وته‌ تاڤگه‌یییه‌كان
  •  Ù¾Ø±Û†Ø³Ù‡‌كانی ناوه‌ندگه‌را Ùˆ ناناوه‌ندێتی

به‌Ø´ÛŒ چواره‌Ù…: گۆڕانكارییه‌ Ù¾Ú• له‌ پشێوییه‌كان

١٢- نوخبه‌ به‌رزبووه‌كان: زانیاری، تێگه‌یشتن Ùˆ هۆشی ده‌ستكرد

  • هه‌ڵوێسته‌ كۆنه‌كان Ùˆ پسپۆرییه‌ نوێیه‌كان
  •   Ø²Ø§Ù†ÛŒØ§Ø±ÛŒ Ùˆ هۆش
  •  Ù‡Ù‡‌ÚµÙ‡‌ Ú¯Ù‡‌وجانه‌كان: ئه‌قڵانییه‌ت Ùˆ كه‌وتنه‌ناو گێژاوی له‌ناكاو
  •  Ú•ÛŽØ¨Ù‡‌ران وه‌كوو مۆدێل Ùˆ پێوه‌رێك

١٣- جه‌ماوه‌رێكی به‌تواناتر: په‌ره‌پێدانی پسپۆرییه‌كانی شیكردنه‌وه‌ Ùˆ شرۆڤه‌

  • په‌ره‌پێدانی پسپۆرییه‌كان Ùˆ گۆڕانكاری له‌ هه‌ڵوێسته‌كان
  •   Ø²Ù‡‌مینه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ باڵا
  • كاریگه‌ریی ته‌له‌ڤزیۆن له‌سه‌ر ئاستی جیهانی
  • كاریگه‌ریی كۆمپیۆته‌ر
  • كاریگه‌ریی خوێنده‌واری Ùˆ بڕوانامه‌
  • كاریگه‌ریی ئالۆزی
  • په‌ره‌پێدانی ناهاوسه‌نگیی پسپۆرییه‌كان
  • پرس Ùˆ بابه‌ته‌ ده‌روونییه‌كان: ته‌واوكه‌ری شیكردنه‌وه‌
  • گۆڕانكاریی بچووك Ùˆ ورد له‌ ئاست Ùˆ قه‌باره‌ÛŒ جیهانی
  • له‌ده‌ستچوونی كۆنترۆڵ Ùˆ دووباره‌ به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ÛŒ
  • گۆڕانكاری به‌ ئاراسته‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێدان
  • ‌به‌سه‌رچاوه‌بوونی خود

١٤- دووباره‌ بیركردنه‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كان: زیاتربوونی ورده‌گرووپه‌كان، لاوازبوونی حكوومه‌ته‌كان Ùˆ سوانی ده‌سه‌ڵاتداری

  • به‌ره‌Ùˆ قه‌یرانه‌ جیهانییه‌كانی سه‌رچاوه‌بوون Ùˆ ده‌سه‌ڵاتداری
  •  Ø³Ù‡‌رچاوه‌ تاكانه‌كانی Ú•Ù‡‌وتی ورده‌گرووپه‌كان
  • كه‌مبوونه‌وه‌ÛŒ شیاوه‌تیی حكوومه‌ته‌كان
  •  Ø²ÛŒØ§ØªØ±Ø¨ÙˆÙˆÙ†ÛŒ ورده‌گرووپه‌كان
  • سوانی سه‌رچاوه‌ نیوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان
  • كزبوونی ئایدیۆلۆژی

١٥- به‌ها نوێیه‌كان: Ú•Ù‡‌وایه‌تی، نیشتمانیبوون  Ùˆ سه‌روه‌ری

  • كه‌لتووری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ندی جیهانی
  •  ÙˆØ§Ø¨Ù‡‌سته‌بوون Ùˆ پێكه‌وه‌گرێدراوبوونی دوولایه‌نه‌ÛŒ عه‌ین Ùˆ زه‌ین
  •  Ù¾ÛŽÙˆÙ‡‌ری به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ سه‌لماندن وه‌كوو به‌هایه‌ÙƒÛŒ جیهانی
  •  ÙƒØ§Ø±Ø§ÛŒÛŒ وه‌كوو پێوه‌ریكی Ú•Ù‡‌وایه‌تی
  • كزبوونی نیشتمانپه‌روه‌ریی دوژمنكارانه‌
  • سوانی سه‌روه‌ری

به‌Ø´ÛŒ پێنجه‌Ù…: Ú¯Ù‡‌ڕان به‌دوای Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌كان

١٦- له‌ سه‌رووی پشێوی: چوار ڕۆڵنامه‌ Ùˆ یه‌Ùƒ پرۆسه‌ÛŒ خولی

  • پێشبینییه‌كان Ùˆ ئه‌وله‌وییه‌ته‌كان
  •  Ú†ÙˆØ§Ø± ڕۆڵنامه‌
  •  Ú•Û†ÚµÙ†Ø§Ù…Ù‡‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیهانی
  •  Ú•Û†ÚµÙ†Ø§Ù…Ù‡‌ÛŒ زیندووكردنه‌وه‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كان
  • ڕۆڵنامه‌ÛŒ فره‌یی
  • ڕۆڵنامه‌ÛŒ به‌رده‌وامی دووڕه‌هه‌ندی یاخود دووانه‌یی
  • پرۆسه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌وتی بازنه‌یی یاخود خولی
  • هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕۆڵنامه‌كان

 

وه‌رگێڕانی فارسی

جیمز ڕوزنا، آشوب در سیاست جهان، ترجمه: علیرضا طیب، تهران: نشر ڕوزنه، 1383.

 

 Turbulence in World Politics: A Theory of Change and Continuity (Princeton University Press), 1990.

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون