PÊNÛS
سه‌رنجێک له‌سه‌ر مێژووی پێوه‌ندییه‌کانی کوردستانی عێراق له‌گه‌ڵ تورکیا  

2017-01-16

سه‌رنجێک له‌سه‌ر مێژووی پێوه‌ندییه‌کانی کوردستانی عێراق له‌Ú¯Ù‡‌Úµ تورکیا

 

نووسه‌ر: عه‌لیڕه‌زا مه‌نافزاده‌

وه‌رگێڕانی: ساماڵ ئه‌حمه‌دی

به‌ده‌ر له‌ پێوه‌ندیگه‌Ù„ÛŒ به‌ربڵاوی ئابووری، هه‌رێمی کوردستان کۆمه‌ÚµÛŽÚ© هاوکاریی سیاسی Ùˆ ئاسایشیی گرینگی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ تورکیا هه‌یه‌. پاش ڕووخانی سه‌دام، پارتی دێموکرات به‌ سه‌رۆکایه‌تیی بارزانی Ùˆ جارنه‌جاریش یه‌کێتیی نیشتمانی به‌ سه‌رۆکایه‌تیی تاڵه‌بانی، Ú†Ù‡‌ندین جار بواریان به‌ سوپای تورکیا داوه‌ بۆ تێکشکاندنی هێزه‌کانی (په‌Ú©Ù‡‌Ú©Ù‡‌) بچێته‌ Ù†ÛŽÙˆ خاکی هه‌رێمی کوردستانه‌وه‌. ساڵانێکه‌ تورکیا وه‌Ú©Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێک هه‌ڵسوکه‌وت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ کوردستانی عێراق ده‌کات Ùˆ تاکه‌ وڵاتی ناوچه‌Ú©Ù‡‌یه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ له‌مه‌Ú• سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی کوردستانه‌وه‌ سیاسه‌تێکی دووئالیی هه‌یه‌. وڵاتانی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ خۆراوا Ùˆ وڵاتانی ناوچه‌Ú©Ù‡‌ØŒ به‌تایبه‌ت ئێران، عێراق Ùˆ سووریا دژی سه‌ربه‌خۆیی کوردانی عێراقن. له‌مباره‌یه‌وه‌ بارزانی هیوای هه‌ر به‌ تورکیا به‌ستووه‌.

شه‌ممه‌ØŒ Ù§ÛŒ جانیوه‌ری، سه‌رۆکوه‌زیرانی تورکیا به‌ سه‌رۆکایه‌تیی وه‌فدێکی پایه‌به‌رزی تورکیا به‌ مه‌به‌ستی ئاساییکردنه‌وه‌ÛŒ پێوه‌ندییه‌کانی وڵاته‌Ú©Ù‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ عێراق چوو بۆ به‌غدا. پێوه‌ندییه‌کانی ئه‌Ùˆ دوو وڵاته‌ له‌ Ú†Ù‡‌ند مانگ پێشتره‌وه‌ØŒ به‌تایبه‌ت پاش ده‌ستپێکی ئۆپه‌ڕاسیۆنی ئازادکردنی مووسڵ Ùˆ پێداگریی تورکیا بۆ به‌شداریی کارا له‌Ùˆ ئۆپه‌ڕاسیۆنه‌دا ئاڵۆز ببوو. سه‌رۆکوه‌زیرانی تورکیا له‌ ماوه‌ÛŒ دوو Ú•Û†Ú˜ مانه‌وه‌ÛŒ له‌ عێراقدا، بێجگه‌ له‌ ڕێبه‌رانی پله‌باڵای عێراقی، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ مه‌سعوود بارزانی، سه‌رۆکی هه‌رێمی فیدراڵی کوردستانیش له‌ هه‌ولێر دیدار Ùˆ وتووێژی کرد. چاوێک به‌سه‌ر مێژووی پێوه‌ندییه‌کانی کوردستانی عێراق له‌Ú¯Ù‡‌Úµ کۆماری تورکیادا ده‌خشێنین.

له‌ دواین سه‌فه‌ری مه‌سعوود بارزانی بۆ تورکیا، له‌ ٢٣ی ئۆگوستی ساڵی ٢٠١٦دا، پاش ئه‌وه‌ÛŒ هێزه‌کانی سوپای تورکیا به‌بێ وه‌رگرتنی Ù…Û†ÚµÙ‡‌ت چوونه‌ ده‌وروبه‌ری مووسڵ، له‌ دیداری فه‌رمیی بارزانی Ùˆ ڕێبه‌رانی تورکیادا ئاڵای هه‌رێمی کوردستانیش به‌ شێوه‌ÛŒ فه‌رمی دانرابوو. Ú©Ù‡‌Ú†ÛŒ له‌ سه‌فه‌ره‌کانی پێشووی بازرانی بۆ تورکیادا ئاڵا دیار نه‌بوو. له‌Ùˆ سه‌فه‌ره‌دا بارزانی به‌ هه‌واڵنێرانی گوت: باوکی من، مه‌لا مسته‌فا بارزانی، له‌ ساڵی ١٩٦٠دا له‌مه‌Ú• دۆخی دژواری کوردانه‌وه‌ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÚ© نامه‌ÛŒ بۆ سه‌رۆکی زۆربه‌ÛŒ وڵاتانی دنیا نووسی Ùˆ داوای یارمه‌تیی Ù„ÛŽ کردن. به‌شێکیان وه‌ڵامیان دایه‌وه‌ Ùˆ به‌شێکیشیان خۆیان Ù„ÛŽ بێده‌Ù†Ú¯ کرد. Ú©Ù‡‌Ú†ÛŒ سه‌رۆککۆماری تورکیا، تاکه‌ Ú©Ù‡‌سێک بوو، Ú©Ù‡‌ نه‌Ú© هه‌ر نامه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ نه‌کرده‌وه‌ØŒ بگره‌ به‌ ناونیشانه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ خۆیدا Ú¯Ù‡‌ڕاندییه‌وه‌. ئه‌Ù…Ú•Û† پاش ٥٥ ساڵ سه‌رۆککۆمار Ùˆ سه‌رۆکوه‌زیرانی تورکیا له‌به‌رده‌Ù… ئاڵای کوردستاندا به‌ فه‌رمی پێشوازی له‌ من ده‌Ú©Ù‡‌Ù†.

به‌دوای جه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ú©Ù‡‌نداوی فارس له‌ ساڵی ١٩٩١دا Ùˆ تێکشکانی سه‌ربازیی عێراق له‌به‌رانبه‌ر هاوپه‌یمانیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی به‌ سه‌رۆکایه‌تیی ئه‌مریکا Ùˆ ڕاگه‌یاندنی ناوچه‌ÛŒ دژه‌فڕین له‌Ùˆ وڵاته‌دا، کوردستانی عێراق گرینگایه‌تییه‌Ú©ÛŒ به‌رچاوی به‌ خۆیه‌وه‌ گرت و، به‌ره‌به‌ره‌ بوو به‌ یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌ ئه‌کته‌رانی ناوچه‌ÛŒ رۆژهه‌ڵاتی نێوه‌ڕاست. هه‌ر له‌Ùˆ کاته‌دا، تۆرگۆت ئۆزال، سه‌رۆککۆماری وه‌ختی تورکیا، Ú©Ù‡‌ خۆی به‌ Ú•Ù‡‌Ú†Ù‡‌ÚµÙ‡‌Ú© کورد بوو، ڕای Ú¯Ù‡‌یاند، تورکیا ده‌بێ وه‌کوو زۆربه‌ÛŒ وڵاتان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ کوردانی باکووری عێراق پێوه‌ندیی دامه‌زرێنێت Ùˆ ساڵی ١٩٩٢ داوای له‌ جه‌لال تاڵه‌بانی، سکرتێری گشتیی یه‌کێتیی نیشتمانیی کوردستان کرد، بۆ Ú•Ù‡‌خساندنی بواری وتووێژ له‌نێوان تورکیا Ùˆ (په‌Ú©Ù‡‌Ú©Ù‡)‌دا بچێت بۆ سووریا Ùˆ بیقاعی لوبنان. ئه‌وده‌Ù…‌ بنکه‌ÛŒ فه‌رمانده‌یی (په‌Ú©Ù‡‌Ú©Ù‡)‌ به‌ سه‌رۆکایه‌تیی عه‌بدوڵا ئۆجه‌لان له‌ بیقاعی لوبنان بوو.

له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ú©Ù‡‌نداوی فارس Ùˆ ''ڕاگه‌یاندنی ناوچه‌ÛŒ دژه‌فڕین''دا، مێهمێت شیمشێک (محه‌مه‌د شیمشێك)ØŒ ئابووریزانی کوردی تورکیا Ùˆ جێگری ئابووریی سه‌رۆکوه‌زیرانی ئێستای ئه‌Ùˆ وڵاته‌ØŒ فه‌رمانبه‌ری باڵوێزخانه‌ÛŒ ئه‌مریکا له‌ تورکیا بوو. ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی تورکیا Ù…Û†ÚµÙ‡‌تی Ù¾ÛŽ دا وه‌Ú©Ùˆ وه‌رگێڕی ئینگلیزی به‌ کوردی، یارمه‌تیی فه‌رمانده‌یی سه‌ربازیی ئه‌مریکا بکات بۆ ڕاهێنانی خێرای پێشمه‌رگه‌کانی کورد. پاش ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ هێزه‌کانی کوردی عێراق به‌ڕێوه‌بردنی کوردستانی عێراقیان به‌ده‌سته‌وه‌ گرت، جاری وابووه‌ پارتی دێموکرات به‌ سه‌رۆکایه‌تیی بارزانی Ùˆ جاری واش بووه‌ یه‌کێتیی نیشتمانیی کوردستان به‌ سه‌رۆکایه‌تیی تاڵه‌بانی Ú†Ù‡‌ندین جار بواریان به‌ سوپای تورکیا داوه‌ بۆ تێكشکاندنی هێزه‌کانی (په‌Ú©Ù‡‌Ú©Ù‡)‌ بچێته‌ Ù†ÛŽÙˆ خاکی هه‌رێمی کوردستانه‌وه‌.

پاش به‌ده‌سه‌ڵاتگه‌یشتنی حزبی داد Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٢دا ماوه‌یه‌Ú©ÛŒ پێچوو تاکو پێوه‌ندی له‌نێوان تورکیا Ùˆ هه‌رێمی کوردستاندا دروست بوو. Ú•Ù‡‌وته‌ توندئاژۆ نه‌ته‌وه‌خوازه‌کانی تورک Ùˆ Ú˜Ù‡‌نراڵه‌ به‌بڕشت Ùˆ خاوه‌Ù† نفوزه‌کانی سوپای تورکیا دژی دروستکردنی پێوه‌ندیی فه‌رمی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ کوردستانی عێراق بوون Ùˆ داوایان له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی تورکیا ده‌کرد له‌ کوردانی عێراق نیزیک نه‌بێته‌وه‌. به‌ڵام پاش به‌هێزبوونی ده‌سه‌ڵاتی حزبی داد Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌ØŒ تورکیا پێوه‌ندییه‌Ú©ÛŒ به‌ربڵاوی سیاسی Ùˆ ئابووریی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێمی کوردستان دامه‌زراند. بێجگه‌ له‌ Ú•Ù‡‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان، Ú©Ù‡‌ خوازیاری دامه‌زراندنی پێوه‌ندی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ کوردستانی عێراق بوو، سیاسه‌تمه‌دارانی پله‌به‌رزی وه‌Ú© فه‌ره‌یدوون سینیرلی ئۆغڵوو، باڵوێزی پێشووی تورکیا له‌ تیلاڤیڤ Ùˆ وه‌زیری پێشووی کاروباری ده‌ره‌وه‌ØŒ هاکان فیدان، سه‌رۆکی ئێستای ڕێكخراوی ئاسایش Ùˆ هه‌واڵگریی تورکیا و، له‌ هه‌مووان گرینگتر، ئه‌حمه‌د داوودئۆغڵوو، وه‌زیری کاروباری ده‌ره‌وه‌ Ùˆ سه‌رۆکوه‌زیرانی پێشوو، پشتیوانییان له‌ دامه‌زراندنی پێوه‌ندیی فه‌رمیی نێوان تورکیا Ùˆ هه‌رێمی کوردستان ده‌کرد.

له‌ مانگی مارسی ٢٠١٤دا داوودئۆغڵوو، وه‌Ú©Ùˆ وه‌زیری کاروباری ده‌ره‌وه‌ÛŒ تورکیا بۆ به‌شداریکردن له‌ کۆڕبه‌ندی زانستگه‌ÛŒ ئه‌مریکایی سلێمانی له‌مه‌Ú• دۆخی ناوچه‌Ú©Ù‡‌وه‌ چوو بۆ هه‌رێمی کوردستان Ùˆ به‌ زمانی کوردی ده‌ستی به‌ پێشکێشکردنی وتاره‌Ú©Ù‡‌ÛŒ کرد. ئه‌Ù… کاره‌ÛŒ ئه‌و، ته‌نانه‌ت به‌لای هوشیار زێباری، وه‌زیری به‌Ú•Ù‡‌Ú†Ù‡‌ÚµÙ‡‌Ú© کوردی کاروباری ده‌ره‌وه‌ÛŒ عێراقیشه‌وه خۆش نه‌بوو. سه‌رباری دژایه‌تیی به‌رده‌وامی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق Ùˆ ئه‌مریکایییه‌کان، تورکیا Ú•ÛŽÛŒ بۆ گواستنه‌وه‌ÛŒ نه‌وتی هه‌رێمی کوردستان بۆ به‌نده‌ری جه‌یهان Ùˆ هه‌نارده‌کردنی بۆ بازاڕه‌کانی دنیا خۆش کرد Ùˆ له‌مساڵه‌وه‌ گازی هه‌رێمیش بۆ تورکیا هه‌نارده‌ ده‌کرێت. له‌ ١٢ میلیار دۆلار ئاڵووێری بازرگانیی تورکیا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ عێراق Ù¨ میلیار دۆلاری تایبه‌ته‌ به‌ ئاڵووێره‌ بازرگانییه‌کانی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێمی کوردستان‌.

به‌ده‌ر له‌ پێوه‌ندیی به‌ربڵاوی ئابووری، هه‌رێمی کوردستان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه ده‌ستی به‌ کۆمه‌ÚµÛŽÚ© هاوکاریی ئاسایشی Ùˆ سیاسیی گرینگ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ تورکیا کرد. له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ نێوخۆی سووریادا، تورکیا به‌رده‌وام پشتیوانیی له‌ کوردانی سووریی نیزیک له‌ بارزانی کردووه‌. ئه‌Ùˆ کوردانه‌ له‌ژێر ناوی ''ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ نیشتمانیی کوردانی سووریا''دا به‌Ø´ÛŽÚ©Ù† له‌ هێزه‌ هاوپه‌یمانه‌کانی دژی به‌شار ئه‌سه‌د. له‌سه‌ر داوای ئه‌ردۆغان، بارزانیش نێوه‌نده‌کانی سه‌ر به‌ فه‌تحوڵا گویله‌‌Ù†ÛŒ له‌ کوردستانی عێراق داخستووه‌.

به‌Ø´ÛŽÚ© له‌ شرۆڤه‌کارانی کاروباری ناوچه‌Ú©Ù‡‌ متمانه‌ÛŒ دوولایه‌نه‌ÛŒ نێوان ڕێبه‌رانی تورکیا Ùˆ سه‌رۆکایه‌تیی هه‌رێمی کوردستان ده‌گێڕنه‌وه‌ بۆ ساڵانی Ù¾ÛŽØ´ ڕووخانی سه‌دام حسێن. به‌ڵام فه‌رامۆشی ده‌Ú©Ù‡‌Ù† Ú©Ù‡‌ پاش له‌نێوچوونی سه‌دام حسێن له‌ ساڵی ٢٠٠٣دا، له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تورکیا هیچ مه‌یلی به‌لای حکوومه‌تی فیدراڵی کورد له‌ باکووری عێراقدا نه‌بوو. له‌ ساڵی ٢٠٠٥ه‌وه‌ پێوه‌ندییه‌ سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌کانی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێمی کوردستان په‌ره‌ÛŒ سه‌ند Ùˆ سه‌فه‌ره‌ مێژوویییه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ ئه‌حمه‌د داوودئۆغڵوو بۆ هه‌رێمی کوردستان له‌ ساڵی ٢٠٠٩دا Ú©Ù‡‌Ø´ÛŽÚ©ÛŒ نوێێ له‌ پێوه‌ندییه‌کانی نێوان هه‌رێم Ùˆ تورکیادا کرده‌وه‌. پاش سه‌فه‌ره‌Ú©Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ùˆ بوو Ú©Ù‡‌ ئه‌ردۆغان Ùˆ عه‌بدوڵا گویلیش سه‌ردانی کوردستانی عێراقیان کرد Ùˆ ڕێبه‌رانی هه‌رێمیش Ú†Ù‡‌ندین جار بانگهێشت کران بۆ ئه‌نکارا. له‌ سێپته‌مبه‌ری ٢٠١٢دا مه‌سعوود بارزانی، به‌ ناوی سه‌رۆکی هه‌رێمی کوردستانه‌وه‌ØŒ یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌ میوانه‌ تایبه‌ته‌کانی کۆنگره‌ÛŒ حزبی داد Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌ بوو.

Ú†Ù‡‌ندین ساڵه‌ تورکیا وه‌Ú©Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێکی سه‌ربه‌خۆ هه‌ڵسوکه‌وت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ کوردستانی عێراق ده‌کات. ساڵی ٢٠١٢ سه‌فه‌ری ئه‌حمه‌د داوودئۆغڵوو بۆ هه‌ولێر Ùˆ Ú©Ù‡‌رکووک به‌بێ ئاگاداریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق ناڕه‌زایه‌تیی توندی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ÛŒ Ù„ÛŽ Ú©Ù‡‌وته‌وه‌. هه‌رهه‌مان ساڵ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق نه‌یهێشت ئه‌Ùˆ فڕۆکه‌یه‌ÛŒ تانه‌ر یه‌ڵدز، وه‌زیری وزی تورکیای تێدا بوو، له‌ فڕۆکه‌خانه‌ÛŒ هه‌ولێر بنیشێته‌وه‌. هه‌مووی ئه‌Ù… پێشهاتانه‌ نیشانده‌ری پێوه‌ندیی هه‌ریم له‌Ú¯Ù‡‌Úµ تورکیان.

ده‌ÚµÛŽÙ† Ú¯Ù‡‌وره‌ترین ئامانجی بارزانی به‌ڕێوه‌بردنی ڕیفراندۆم Ùˆ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی کوردستانی عێراقه‌. هه‌مووان ده‌زانن Ú©Ù‡‌ وڵاتانی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ ڕۆژاوا Ùˆ وڵاتانی ناوچه‌Ú©Ù‡‌ØŒ به‌تایبه‌ت ئێران، عێراق Ùˆ سووریا دژی سه‌ربه‌خۆیی کوردستانن. گۆیا تورکیا تاکه‌ وڵاتی ناوچه‌Ú©Ù‡‌یه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ له‌Ùˆ پێوه‌ندییه‌دا سیاسه‌تێکی دووئالیی هه‌یه‌.

 

سەرچاوە: رادیو فرانسە

http://fa.rfi.fr

 

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون