PÊNÛS
Ú†ÛŒ ده‌توانێت ده‌وڵه‌تی كوردستان دروست بكات یاخود شكستی Ù¾ÛŽ بێنێت؟  

2017-01-14

Ú†ÛŒ ده‌توانێت ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان دروست بكات یاخود شكستی Ù¾ÛŽ بێنێت؟

 

ئۆفرا بێنگیۆ

پێنووس: له‌Ù… ساڵانه‌ÛŒ دواییدا ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان سه‌ربه‌خۆییی خۆی له‌ عێراق به‌ده‌ست بێنێت، به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رچاو په‌ره‌ÛŒ سه‌ندووه Ùˆ به‌هێز بووه‌‌‌. سێ قوتابخانه‌ یاخود ڕوانگه‌ÛŒ هزری له‌سه‌ر ئه‌Ù… پرسه‌ دروست بوونه‌ و، مشتومڕیانه‌. ڕوانگه‌ÛŒ یه‌كه‌Ù…ØŒ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ كوردستان هه‌موو سیما Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی هه‌یه‌ Ùˆ ته‌نیا پرسی كاته،‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ ڕابگه‌یه‌نێت. ڕوانگه‌ÛŒ دووه‌Ù…ØŒ زۆر Ú•Ù‡‌شبینه‌ Ùˆ ده‌ڵێت كه‌ باسكردن له‌ سه‌ربه‌خۆیی ته‌نیا شتێكی تاكتیكییه‌ و، هه‌ڵگرتنی به‌ربه‌سته‌كانی به‌رده‌Ù… سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ زاڵبوون به‌سه‌ریاندا زۆر ئه‌سته‌مه‌. ڕوانگه‌ÛŒ سێیه‌Ù…ØŒ بڕوای وایه‌ كه‌ به‌رژه‌وه‌ندیی هه‌رێمی كوردستان له‌ مانه‌وه‌یه‌تی وه‌كوو به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ عێراق و، ئه‌مه‌ هه‌ڵبژارده‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر گونجاوه‌ بۆ مانه‌وه‌ Ùˆ به‌رده‌وامیی هه‌رێمی كوردستان.

ڕاستییه‌كه‌ی، ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ÛŒ دوایییان له‌ناو خودی كورده‌كاندا زۆر لایه‌نگر Ùˆ پشتیوانی نییه‌ØŒ به‌ڵكوو ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ له ‌لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ دراوسێكانی كوردستان Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ پشتیوانیی Ù„ÛŽ ده‌كرێت كه‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ سروشتی دژی دابه‌شبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانن و، ‌ترسی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ كه‌ لێكهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ عێراق Ùˆ جیابوونه‌وه‌ÛŒ كورد له‌ عێراق، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی ناسه‌قامگیریی زیاتر له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا. به‌ڵام له ‌ڕاستیدا هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت ئه‌نجامی ئه‌رێنیی Ù„ÛŽ كه‌وته‌وه‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی سه‌ربه‌خۆی نوێی باڵتیك، چوونه‌ پاڵ یه‌كێتیی ئه‌وروپا. هه‌روه‌ها لایه‌نه‌كانی دژی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ عێراق ئه‌Ù… ڕاستییه‌ له‌به‌رچاو ناگرن یاخود خۆیانی Ù„ÛŽ Ú¯ÛŽÚµ ده‌كه‌Ù† كه‌ پێشووتریش تاوه‌كوو ئێستا ناوچه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست ناوچه‌یه‌ÙƒÛŒ له‌رزۆكه‌ØŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی شكستخواردوو، به‌ عێراقیشه‌وه،‌ له‌خۆ دگر‌ێت.

ئه‌Ùˆ هۆكارانه‌ÛŒ كه‌ ڕوانگه‌ÛŒ دووه‌Ù… بۆ دژایه‌تی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سه‌ربه‌خۆیی باسی لێوه‌ ده‌كه‌ن، زیاتر له ‌لایه‌Ù† ئه‌Ùˆ حزبانه‌وه‌ باس ده‌كرێت Ùˆ به‌رز كراوه‌ته‌وه‌  كه‌ دژایه‌تیی Ú•Û†ÚµÛŒ "پارتی دیموكراتی كوردستان" ده‌كه‌Ù† كه‌ بانگه‌شه‌ Ùˆ دروشمی سه‌ربه‌خۆییی هه‌ڵگرتووه‌Ø› كه‌ ئه‌مه‌یش له ‌لایه‌Ù† ئه‌كادیمییه‌كان Ùˆ شرۆڤه‌كاران Ùˆ ڕۆژنامه‌نووسانیشه‌وه‌ لایه‌نگری Ùˆ پشتیوانی ده‌كرێت. لایه‌نگرانی ڕوانگه‌ÛŒ دووه‌Ù… ده‌ÚµÛŽÙ† كه‌ كوردستان وڵاتێكی داخراوه‌ و، مانه‌وه‌ Ùˆ ژیانی كوردستان په‌یوه‌سته‌ به‌ دراوسێكانییه‌وه‌ØŒ كه‌ ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌یش هیچ كاتێك ڕیگه‌ÛŒ ئه‌وه‌ ناده‌Ù†‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان دابمه‌زرێت به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ هه‌ست به‌Ùˆ مه‌ترسییه‌ ده‌كه‌Ù† كه‌ ئه‌مه‌ ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ سه‌رهه‌ڵدانی ناڕه‌زایه‌تی Ùˆ ناسه‌قامگیری له‌ناو ئه‌Ùˆ كوردانه‌ÛŒ كه‌ له‌Ù†ÛŽÙˆ سنووره‌كانی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌دا ده‌ژین. هاوشێوه‌ÛŒ ئه‌Ù… بۆچوونه‌ØŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیش حه‌زی له‌وه‌ نییه‌ كه له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ ڕێككه‌وتن، ‌ پاڵپشتی له‌ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان بكات، به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ نیگه‌رانن كه‌ ئه‌مه‌ ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی ناسه‌قامگیری له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دراوسێی كوردستانی عێراقدا.

هۆكاره‌كانی تر كه‌ ڕوانگه‌ÛŒ دووه‌Ù… له‌ دژی ئه‌Ú¯Ù‡‌ری دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان باسی لێوه‌ ده‌كه‌Ù† بریتین له‌: دۆخی ناڵه‌باری ئابووری،  ‌بوونی Ú¯Ù‡‌نده‌ڵییه‌ÙƒÛŒ به‌رفراوان، به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ ئیداره‌یه‌ÙƒÛŒ ناكارامه‌ Ùˆ نادیموكراتیك و، هه‌روه‌ها گرێدراوبوونی دارایی Ùˆ ئابووریی هه‌رێم به‌ به‌غداوه‌. هه‌روه‌ها له‌ درێژه‌دا Ú•Ù‡‌شبینه‌كان شكیان له‌ بڕوا Ùˆ مه‌به‌ستی باشی ڕێبه‌رایه‌تیی پارتی دیموكراتی كوردستان هه‌یه‌ØŒ به‌Ù… مانایه‌ كه ‌"پارتی" پرسی بانگه‌شه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی، به‌Ùˆ مه‌به‌سته‌ به‌كار دێنێت  كه‌ سه‌رنجی ڕای گشتی له‌سه‌ر ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ Ùˆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌نده‌ڵییه‌كان به ‌لاڕێدا ببات، هه‌روه‌ها بۆ مه‌به‌ستی به‌ده‌ستهێنانی ده‌Ù†Ú¯ و، سه‌ركه‌وتن  له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتووی كوردستان كه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ جولای 2017 به‌ڕێوه‌ بچێت. هه‌روه‌ها ده‌ÚµÛŽÙ† كه‌ "مه‌سعوود بارزانی" زۆر لاواز Ùˆ دوودڵه‌ له‌ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییدا.

له‌ كاتێكدا كه‌ هه‌موو ئه‌Ù… هۆكارانه‌ له‌وانه‌یه‌ بڕواپێهێنه‌ر بێنه‌ به‌رچاو، به‌ڵام ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ چاویان له‌وه‌ پۆشیوه‌ (ئه‌وه‌ نابینن) كه‌ گۆڕانكارییه‌ÙƒÛŒ به‌رفراوان Ùˆ هه‌مه‌لایه‌نه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ùˆ به‌ڵكوو له‌ هه‌موو جیهان له‌ ئارادایه‌ØŒ كه‌ له‌وانه‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ چاره‌نووسی كوردستان ده‌ستنیشان بكات. له‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ به‌رچاوی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌مدا، جه‌Ù†Ú¯ كاریگه‌رییه‌ÙƒÛŒ وێرانكه‌ری بۆ كورده‌كان هه‌بووه‌ به‌ڵام له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ÛŒ بیست Ùˆ یه‌كه‌مدا سێ جه‌Ù†Ú¯ ئاسۆیه‌ÙƒÛŒ نوێیان بۆ كورده‌كان كرده‌وه‌ یاخود نیشانی دان. له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ كه‌نداوی ساڵی1991دا ئۆتۆنۆمییه‌ÙƒÛŒ ڕاسته‌قینه‌یان له‌ باكووری عێراق دامه‌زراند Ùˆ‌ØŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ساڵی 2003 بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ گرێدان Ùˆ پێكه‌وه‌به‌ستنه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌كانی حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان ئه‌مریكا و، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوون Ùˆ پێكهاتنی سیسته‌Ù…ÛŒ  ÙÛŒØ¯Ø±Ø§ÚµÛŒÛŒ عێراق له‌ پاش سه‌رده‌Ù…ÛŒ سه‌دام و، جه‌Ù†Ú¯ له‌ دژی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئیسلامی (داعش) كه‌ له‌ ساڵی 2014دا سه‌ری هه‌ڵدا؛ ئه‌مانه‌ هه‌موویان كوردیان خسته‌ سه‌ر نه‌خشه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی. ئه‌Ù… جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ÛŒ دوایییان له‌وانه‌یه‌ بتوانێت په‌نجه‌ره‌یه‌Ùƒ بۆ ده‌رفه‌تی سه‌ربه‌خۆیی دروست بكات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ù… جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ ئه‌Ùˆ ده‌رفه‌ته‌ÛŒ خوڵقاند كه‌ پێشمه‌رگه‌ كۆنترۆڵی ناوچه‌ÛŒ كه‌ركووك بكات كه‌ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان له‌ دانوستاندنه‌كانیدا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌غدا ده‌توانێت به‌كاری بێنێت و، هه‌روه‌ها حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان به‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی سه‌لماند كه‌ ئه‌كته‌ر Ùˆ هێزێكی كاریگه‌ر Ùˆ سه‌ره‌كییه‌ له‌ جه‌Ù†Ú¯ له‌ دژی داعشدا.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ گۆڕانكارییه‌كانی ناوچه‌كه‌ Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش، لاوازیی سێ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی هه‌رێمیی له‌ ناوچه‌كه‌دا ئاشكرا كرد: عێراق، به‌ Ù‡Û†ÛŒ بوونی جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ لێكترازان له‌Ù†ÛŽÙˆ خودی خۆیدا و، له‌Ù†ÛŽÙˆ شیعه‌-سوننه‌دا؛ توركیا، به‌ Ù‡Û†ÛŒ كێشه‌ Ùˆ گرفته‌ ناوخۆیییه‌كان Ùˆ خراپبوون Ùˆ ناڵه‌باریی بارودۆخی ئابووری Ùˆ تێوه‌گلان له‌ كێشه‌ ناوچه‌یییه‌كان و، هه‌روه‌ها سووریا، به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌‌‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ Ú†Ù‡‌ندلایه‌نه‌دا تێوه‌ گلاوه‌‌.

پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كاردانه‌وه‌كانی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ÛŒ دراوسێی حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان Ú†ÛŒ ده‌بێت، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر كوردستان Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی بگرێته ‌به‌ر؟

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دراوسێی هه‌رێمی كوردستان، یه‌Ùƒ شێوه‌ نین Ùˆ  Ù„ÛŽÙƒ ناچن. توركیا په‌ره‌ÛŒ به‌ مامه‌ÚµÙ‡‌كردنێكی دووانه‌یی داوه‌Ø› واته‌ كوردی باش له‌ عێراق Ùˆ كوردی خراپ له‌ توركیا Ùˆ سووریادا. به‌Ù… پێیه‌ØŒ ده‌تواندرێت ئه‌وه‌ وێنا بكرێت كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ بارودۆخه‌كه‌ توركیا ده‌توانێت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له‌ عێراق بژیت، له‌ كاتێكدا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كورده‌كانی تر له‌ جه‌نگدا بێت. به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ستراتیژی Ùˆ ئابوورییه‌كانی توركیا  له‌وانه‌یه‌ دۆخێكی دژبه‌یه‌Ùƒ به‌سه‌ر ئانكارا‌دا بسه‌پێنێت، وه‌كوو ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئانكارا به‌ Ù‡Û†ÛŒ نه‌وت Ùˆ غازه‌وه‌ پێویستیی به ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كورده‌كانی عێراق ده‌بێت، هه‌روه‌ها بۆ هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ له ‌به‌رامبه‌ر ئێراندا و، هه‌روه‌ها وه‌كوو قه‌ڵغانێك له ‌به‌رامبه‌ر سه‌رهه‌ڵدانی میحوه‌ری شیعی.

 Ù„Ù‡‌وانه‌یه‌ سووریا بۆ ماوه‌یه‌ÙƒÛŒ درێژ هه‌روا به‌ لاوازی بمێنێته‌وه‌ØŒ به‌ڵام ده‌بێت چاوه‌ڕوانی سه‌رئێشه‌ Ùˆ كێشه‌كانی ئه‌كته‌ره‌ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان له‌وێدا بكه‌ین، وه‌Ùƒ  "جبهة فتح الشام" و، ته‌نانه‌ت "یه‌په‌گهـ‌ كه‌ له‌وانه‌یه‌ هه‌ÙˆÚµ بده‌Ù† كێشه‌ Ùˆ گرفت بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان دروست بكه‌Ù†. سه‌باره‌ت به‌ به‌غدا‌ØŒ ئه‌وه‌ چاوه‌ڕوان ناكرێت كه‌ عێراق ده‌ستپێشخه‌ری بكات بۆ به‌رپاكردنی جه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒ له‌ دژی هه‌رێمی كوردستان، له‌ كاتێكدا خۆی له‌ناو جه‌نگدایه‌. ئێستاكه‌ ملیشیا شیعه‌كان (حه‌شدی شه‌عبی) كه‌ له‌Ù… دوو ساڵه‌ÛŒ دواییدا به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رچاو به‌هێز بووه‌ و، له ‌لایه‌Ù† ئێرانه‌وه‌ پاڵپشتی ده‌كرێت، له‌وانه‌یه‌ بڕیاری ئه‌وه‌ بدات كه‌ به‌ره‌یه‌ÙƒÛŒ جه‌Ù†Ú¯ له‌ دژی كورده‌كان بكاته‌وه‌.

ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئێران Ú¯Ù‡‌وره‌ترین كێشه‌ Ùˆ گرفت بێت بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان. چونكه‌ به‌رده‌وام Ùˆ هه‌میشه‌ دژایه‌تیی خۆی بۆ ئه‌Ù… بیرۆكه‌یه‌ ڕاگه‌یاندووه‌ و، هه‌روه‌ها له‌وانه‌یه‌ هانی "یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان" Ùˆ "بزووتنه‌وه‌ÛŒ گۆڕان" بدات كه‌  له‌ دژی ئه‌Ùˆ بیرۆكه‌یه‌ بوه‌ستنه‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ هه‌موو ئامرازه‌كان بۆ ڕووخان Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ دروستبوونی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ به‌كار بێنێت. له‌ ڕاستیدا ئێران به‌ هۆكارێك دژی دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستانه،‌ كه‌ توركیا به‌ هه‌مان هۆكار پاڵپشتیی Ù„ÛŽ ده‌كات. ئه‌Ù… هۆكاره‌یش بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سوننه‌یه‌ØŒ كه‌ ئه‌وه‌یش نفووز Ùˆ كاریگه‌ریی توركیا له‌ ناوچه‌كه‌دا به‌هێزتر ده‌كات و، دواجار كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات Ùˆ هێزی شیعه‌ له‌ عێراق ده‌بێت.

پرسیاره‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا ئێران له‌ هه‌ڵگیرساندنی جه‌Ù†Ú¯ له‌ دژی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان، ده‌ستپێشخه‌ر ده‌بێت؟ ئه‌Ùˆ شته‌ÛŒ كه Ù„ÛŽÛŒ‌ دڵنیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێران هه‌ÙˆÚµ ده‌دات ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ لاواز بكات و، له‌Ù… كاته‌دا ئه‌وه‌ ئه‌مریكایه‌ كه‌ ده‌توانێت Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ Ùˆ كاریگه‌ر له‌ پشتیوانیی كورد بگێڕێت؛ ئه‌مه‌یش له‌سه‌ر سیاسه‌ت Ùˆ ئه‌وله‌وییه‌تی ئیداره‌ÛŒ نوێی ترامپ ڕاده‌وستێت‌.

ئه‌ÛŒ ده‌رباره‌ÛŒ نیگه‌رانییه‌ ئابوورییه‌كان Ú†ÛŒ ده‌بێت؟ دۆخی ناڵه‌باری ئابووریی هه‌رێمی كوردستان، هه‌میشه‌ وه‌كوو به‌ر‌به‌ستێك له‌ به‌رده‌Ù… پرۆسه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی ئاماژه‌ÛŒ Ù¾ÛŽ كراوه‌. له‌ ڕاستیدا دوای ده‌یه‌یه‌Ùƒ له‌ Ú¯Ù‡‌شانه‌وه‌ÛŒ ئابووری، هه‌رێمی كوردستان به‌Ú¯Ú˜ Ú†Ù‡‌ندین قه‌یرانی جۆراوجۆری ئابووریدا چووه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌یش ده‌رهاوێشته‌ÛŒ دابینكردنی پێداویستییه‌كانی نیشته‌جێكردنی زیاتر له‌ دوو ملیۆن ئاواره‌ Ùˆ خه‌ÚµÙƒÛŒ بێماڵوحاڵی ناوخۆیی، دابه‌زینی نرخی نه‌وت كه‌ به‌ته‌واوی هه‌رێمی كوردستان پێیه‌وه‌ گرێدراوه‌ØŒ تێچووی زۆری هێزی Ú†Ù‡‌كداری Ùˆ له‌مانه‌یش گرنگتر، مشتومڕ Ùˆ ناكۆكیی نێوان به‌غدا Ùˆ هه‌رێمی كوردستان له‌سه‌ر پرسی بودجه‌ Ùˆ ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ دابه‌شكردنی داهاته‌كان. كاتێك كه‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ جونی 2014دا كۆنترۆڵی كه‌ركووكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ند به‌ نه‌وتی كرد، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ توندتربوونه‌وه‌ÛŒ بارگرژی له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی ‌نێوان هه‌ولێر Ùˆ به‌غدا، كه‌ پێشتر به‌غدا بودجه‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستانی له‌ كۆتایییه‌كانی 2013 بڕیبوو. ئه‌مانه‌ ئه‌Ùˆ پرسانه‌Ù† كه‌ ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ كه‌ بڕوایان وایه‌ تاوه‌كوو چاره‌سه‌ركردنی ئه‌Ù… كێشه‌ ئابوورییانه‌‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌غدا، هه‌رێمی كوردستان نابێت سه‌ربه‌خۆیی ڕابگه‌یه‌نێت. به‌ڵام ئه‌Ù… هۆكارانه‌ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌كن بۆ لایه‌Ù†ÛŒ تر كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ù… قه‌یرانه‌ تاوه‌كوو ئێستا چاره‌سه‌رنه‌كراوانه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌غدا، سه‌ربه‌خۆیی، تاكه‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌كه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌Ù… كێشانه‌. بارزانی زۆر ڕاشكاوانه‌ ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ÛŒ ده‌ربڕیوه Ùˆ گوتوویه‌تی‌: "ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئێمه‌ ناتوانین ببینه‌ شه‌ریكی ڕاسته‌قینه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌غدا، وه‌رن با هه‌ÙˆÚµ بده‌ین كه‌ ببینه‌ دوو دراوسێی باش."

ئه‌وانه‌ÛŒ كه‌ بڕوایان وایه‌ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان ته‌نیا پرسی كاته‌كه‌یه‌تی‌ØŒ ئه‌Ù… به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ئه‌Ù… هۆكارانه‌ÛŒ خواره‌وه‌ بۆ قسه‌كانیان ده‌هێننه‌وه‌:   Ø²Û†Ø±ÛŒÙ†Ù‡‌ÛŒ كورده‌كان له‌ هه‌رێمی كوردستان پاڵپشتی Ùˆ پشتیوانی له‌ سه‌ربه‌خۆیی ده‌كه‌ن، سەرکردایەتیی پارتی دیموكراتی كوردستان ئه‌Ù… بزاڤ یاخود بزوتنه‌وه‌یه‌ ئاراسته‌ ده‌كات و، بڕوایان وایه‌ كه‌ ئێستا زه‌مینه‌ له‌بار Ùˆ ئاماده‌یه‌ØŒ هه‌روه‌ها كات ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دواوه‌Ø› ئه‌Ù… گۆرانكارییانه‌یش له‌ عێراق Ùˆ كوردستان شوێنی خۆیان گرتووه‌ Ùˆ ڕوویان داوه‌ (واته‌ كه‌شتییه‌كه‌ به‌‌Ú•ÛŽ كه‌وتووه‌).  ئه‌وه‌یش كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ ڕای گشتیی خه‌ÚµÙƒÛŒ كورده‌وه‌ هه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نزیكه‌ÛŒ 85% له‌ خه‌ڵك، پاڵپشتی له‌ سه‌ربه‌خۆیی ده‌كه‌Ù†. ئه‌Ù… پاڵپشتی Ùˆ پشتیوانییه‌ØŒ به‌ تێپه‌ڕینی كات، زیاتر Ùˆ زیاتریش بووه،‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ùˆ ئه‌زموونه‌ خوێناوییه‌ÛŒ كه‌ كورده‌كان له‌ژێر حوكمڕانیی یه‌Ùƒ له‌ دوای یه‌ÙƒÛŒ ڕژێمه‌كانی عێراقدا بینیویانه‌. تێچووی ئه‌مه‌یشیان دا: له‌ ساڵی 2014ØŒ گیانی زیاتر له‌ 1400 پێشمه‌رگه‌یان له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش به‌خت كرد. بێجگه‌ له‌مه‌یش، نه‌وه‌ÛŒ نوێ، خوێنده‌وار Ùˆ خاوه‌Ù† بروانامه‌یه‌ Ùˆ بیرۆكه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی كوردستان له‌نێویاندا زیاتر سه‌ری هه‌ڵداوه‌ Ùˆ به‌رز بۆته‌وه‌.

بارزانییه‌كان زیاتر پێداگری له‌سه‌ر سه‌ربه‌خۆیی ده‌كه‌Ù† Ùˆ یه‌كگرتوون، به‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانی به‌رامبه‌ریان. كاتێك كه‌ هه‌ندێ كه‌س به‌گاڵته‌وه‌ باس له‌ ڕاستیی نییه‌ت Ùˆ پاڵنه‌ره‌كانی بارزانی ده‌كه‌ن، ئه‌وه‌ سه‌رۆك بارزانی به‌ÚµÛŽÙ†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ داوه ‌(سوێندی خواردووه‌) كه‌ سه‌ربه‌خۆیی ڕاده‌Ú¯Ù‡‌یه‌نێت ته‌نانه‌ت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ناچار بێت ته‌نیا له‌ گوندێكی كوردستانیش بێت. هه‌روه‌ها ئه‌Ù… ڕاستییه‌یش هه‌یه‌ كه‌ له‌Ù†ÛŽÙˆ ئه‌ندامانی ئۆپۆزیسیۆنی یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستانیشدا پاڵپشتیی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان، بوونی هه‌یه‌. "كۆسره‌ت Ú•Ù‡‌سووڵ"ØŒ جێگری سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان، ئه‌وه‌ÛŒ ڕاگه‌یاند كه‌ "سه‌ربه‌خۆییی كوردستان چیتر خه‌ون نییه‌". ئه‌ندامێكی تری سەرکردایەتی "جێگری دووه‌Ù…ÛŒ سكرتێری گشتیی یه‌‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان، به‌رهه‌Ù… ساڵح گوتی: "ئه‌مه‌ مافی خه‌ÚµÙƒÛŒ هه‌رێمی كوردستانه،‌ كه‌ سه‌ربه‌خۆییی خۆیان به‌ده‌ست بێنن."

هه‌روه‌ها سه‌ركرده‌كانی پارتی دیموكراتی كوردستان بۆ پێشخستنی ئه‌Ùˆ ئه‌جێندایه‌ØŒ Ú†Ù‡‌ند هه‌نگاوێكی  ÙƒØ±Ø¯Ù‡‌یی یاخود پراكتیكیشیان هه‌ڵگرتووه‌. یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌وانه‌ كاركردن Ùˆ یه‌كخستنی ڕای گشتیی خه‌ÚµÙƒÛŒ هه‌رێمی كوردستان بوو. بۆ نموونه‌ØŒ ئه‌Ùˆ كۆنفراسه‌ÛŒ كه‌ له‌ كۆتایییه‌كانی مانگی دیسه‌مبه‌ری ساڵی 2016 له‌ زانكۆی ئه‌مریكی له‌ كوردستان بۆ تاووتوێكردنی پرسی سه‌ربه‌خۆیی به‌ڕێوه ‌چوو: كه نێچیروان بارزانی،‌ سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ وه‌زیران و، مه‌سرور بارزانی، ڕاوێژكاری ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ ئاسایش و، هه‌روه‌ها ئه‌ندامانی حزبه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كانیش به‌شداریبان تێدا كرد. هه‌روه‌ها پارتی دیموكراتی كوردستان  ده‌ستپێشخه‌ریی بۆ Ú†Ù‡‌ندین خولی گفتوگۆكردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان Ùˆ بزووتنه‌وه‌ÛŒ گۆڕان كردووه، بۆ دۆزینه‌وه‌ÛŒ چاره‌سه‌رێك بۆ كێشه سیاسییه‌ كۆنه‌‌ Ú†Ù‡‌ندین ساڵه‌كه‌ÛŒ نێوانیان، كه‌ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستانی ئیفلیج كردووه‌.

یه‌ÙƒÛŽÙƒÛŒ تر له‌Ùˆ پێشكه‌وتن Ùˆ گۆڕانكارییه‌ زۆر گرنگانه‌ØŒ بریتی بوو له‌ دانوستان Ùˆ گفتوگۆی نێوان مه‌سعوود بارزانی Ùˆ نێچیروان بارزانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ حه‌یده‌ر عه‌بادی، سه‌رۆكوه‌زیرانی عێراق، له‌ مانگی سێپته‌مبه‌ر Ùˆ ئۆكتۆبه‌ری ساڵی 2016دا. ‌ئه‌جێندای بارزانی (مه‌سعوود بارزانی Ùˆ نێچیروان بارزانی) بۆ گفتوگۆ، به‌رگری له‌ بیرۆكه‌ÛŒ "جیابوونه‌وه‌ÛŒ دۆستانه‌" بوو؛ له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ بڕوایه‌ÛŒ كه‌ باوه‌ڕپێهێنان Ùˆ ڕازیكردنی به‌غدا باشترین Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ بۆ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ سه‌ربه‌خۆیی. له‌Ù… دوایییه‌یش حه‌یده‌ر عه‌بادی گوتی كه‌ كورده‌كان "مافی بێموناقشه‌یان" هه‌یه‌ بۆ دیاریكردنی چاره‌نووسی خۆیان. هه‌ر له‌Ù… كاته‌یشدا مه‌سعوود بارزانی له‌ خولێكی Ú¯Ù‡‌شت بۆ پایته‌خته‌كانی جیهان، هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ ده‌دا كه‌ پاڵپشتیی دیپلۆماسیی Ú¯Ù‡‌وره‌ بۆ سه‌ریه‌خۆییی كوردستان ده‌سته‌به‌ر بكات.

له‌ كۆتاییدا، هه‌ÙˆÚµÛŽÙƒÛŒ گشتگیر Ùˆ هه‌ماهه‌Ù†Ú¯ هه‌یه‌ بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ گشتگیر Ùˆ ڕیشه‌یی له ڕیفۆرم له‌  سیسته‌Ù…ÛŒ Ú¯Ù‡‌نده‌ڵیی ئابووریدا، كه‌ پرۆگرامی ده‌ستپێوه‌گرتن یاخود سكگۆشینی ئابووری له‌خۆ ده‌گرێت، كه‌ خه‌رجییه‌كانی حكوومه‌ت كه‌Ù… ده‌كاته‌وه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕێككه‌وتن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كۆمپانیای Deloitte كه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ترین كۆمپانیای پرۆفێشناڵی بواری پێشكه‌شكردنی خزمه‌تگوزاریی دارایییه‌ له‌ جیهاندا،‌ بۆ چاودێری Ùˆ  پێداچوونه‌وه‌ له‌ بواری ژمێریاری Ùˆ به‌رهه‌مهێنان Ùˆ هه‌نارده‌كردن Ùˆ داهاته‌كانی نه‌وتی كوردستان.

به‌دڵنیایییه‌وه Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ‌ كوردستان بۆ سه‌ربه‌خۆیی، ڕووبه‌ڕووی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ به‌ربه‌ست ده‌بێته‌وه‌ یاخود Ú†Ù‡‌ندین به‌ربه‌ستی له ‌به‌رده‌مدایه‌. به‌ڵام له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌یشدا تاوه‌كوو ئێستا سه‌ره‌ڕای بوونی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ مه‌ترسیی ژینگه‌یی، به‌ڵام‌ هه‌لومه‌رجی ژینگه‌یی ده‌توانێت سه‌ربه‌خۆییی كوردستان بكاته‌ ئه‌مری واقع Ùˆ ڕاستی؛  ئه‌مه‌یش له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌وستێته‌وه‌ كه‌ ڕێبه‌رانی كورد Ú†Û†Ù† بتوانن به‌باشی له‌Ù… كاته‌دا سوود له‌ كارته‌كانی به‌رده‌ستیان وه‌ربگرن.  ‌

By:

Ofra Bengio is a Senior Research Fellow at the Moshe Dayan Center for Middle Eastern and African Studies (MDC), Tel Aviv University.

 

سه‌رچاوه‌:

http://dayan.org

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون