PÊNÛS
دۆخی جیهانی سێیه‌م له‌ سه‌ره‌تای سه‌رده‌می نوێدا  

2016-12-31

دۆخی جیهانی سێیه‌Ù… له‌ سه‌ره‌تای سه‌رده‌Ù…ÛŒ نوێدا

نووسه‌ر: نوریابادیا- لووراس

پێنووس: Ú†Ù‡‌مكی جیهانی سێیه‌Ù…ØŒ كه‌ له ‌نێوان دوو جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیدا سه‌ری هه‌ڵدا Ùˆ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رفراوان بڵاو بوویه‌وه‌ØŒ ئیمڕۆكه‌ بۆ شیكردنه‌وه‌ÛŒ دۆخی زۆرێك له‌ وڵاتانی جیهان به‌كار دێت.

ئامانجی سه‌ره‌كیی ئه‌Ù… كتێبه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه،‌ بارودۆخی هه‌نووكه‌ییی ئه‌Ù… كۆمه‌ÚµÙ‡‌ وڵاته‌ په‌رشوبڵاوانه‌ Ùˆ ئه‌Ùˆ كێشه‌ Ùˆ گرفتانه‌ÛŒ كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌ÚµÛŒ به‌ره‌وڕوون، ده‌ستنیشان و، پاشان بخاته‌ ڕوو Ùˆ شرۆڤه‌یان بكات. ئالفرێد سووی (Alfred Sauvy) له نووسینێكدا له ‌ڕێكه‌وتی 14-10-1952 به‌ ناونیشانی "سێ جیهان Ùˆ یه‌Ùƒ هه‌ساره‌‌"ØŒ ده‌نووسێت: ئه‌Ù… جیهانه‌ سێیه‌مه‌ له‌بیركراوه‌ØŒ Ú†Ù‡‌وسێنراوه‌ Ùˆ گاڵته‌پیكراوه،‌ وه‌Ùƒ چینی سێیه‌Ù…ÛŒ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ فه‌ره‌نسا، ده‌یه‌وێت حیسابێكی بۆ بكه‌Ù†.

هه‌روه‌ها ئالفرێد سووی، ئاماژه‌ به‌ دوو جیهانی سه‌رمایه‌داری Ùˆ كۆمۆنیستی ده‌كات كه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ پشتیان به‌ یه‌كتری به‌ستووه‌ØŒ بۆ داگیركردنی جیهانی سێیه‌میش، كێبڕكێ Ùˆ‌ ململانێی یه‌كتری ده‌كه‌Ù†. به‌Ù… پێیه‌ "ئالفرێد سووی" ده‌ڵێت: جیهانی سێیه‌Ù…ØŒ خاوه‌Ù† ویست Ùˆ پاڵنه‌رێكی هاوبه‌شن بۆ به‌رگری له‌ هه‌مبه‌ر دوو جیهانی تر، جیهانی سێیه‌Ù…-Ú¯Ù‡‌رایی، بزووتنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ هاوپه‌یمانه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ Ú¯Ù‡‌لانه‌ÛŒ كه‌ قوربانیی ئیستیعمار Ùˆ ئیمپریالیزمن.

پاشان له‌ ساڵی ØŒ1955 بیست Ùˆ پێج وڵاتی ئاسیایی Ùˆ ئه‌فریقایی، له‌ "باندۆنگ"ÛŒ ئه‌ندۆنیسیا، پێكه‌وه‌ ÙƒÛ† بوونه‌وه‌ØŒ كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ویستی هاوبه‌شیان بخه‌نه ‌ڕوو و، بۆ په‌ره‌پێدانی ئابووری Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ سیاسی له‌ نێوان خۆیاندا، چاره‌یه‌Ùƒ ببینه‌وه‌. ڕاگه‌یاندراوی كۆبوونه‌وه‌ÛŒ "باندۆنگ"ØŒ ئیستعماری وه‌Ùƒ به‌رپرسی دواكه‌وتوویی Ùˆ وابه‌سته‌بوونی جیهانی سێیه‌Ù… له ‌به‌رامبه‌ر وڵاتانی باكوور، هه‌ژمار كرد.

هه‌روه‌ها كۆنفرانسه‌كانی "بێلگراد 1961" Ùˆ "ئه‌لجه‌زائیر 1977"ØŒ ناوه‌Ú•Û†ÙƒÛŒ كۆنفرانسی "باندۆنگ"یان به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رفراوانتر له‌ وڵاتان (گرووپی 77 Ùˆ وڵاتانی بێلایه‌Ù†)ØŒ له‌سه‌ر بنه‌مای پچڕان له‌ دوو بڵۆكی ڕۆژهه‌ڵات Ùˆ  Ú•Û†Ú˜Ø§ÙˆØ§ ده‌ست Ù¾ÛŽ كرده‌وه‌ و، جه‌ختیان له‌سه‌ر گرتنه‌به‌ری هه‌ڵوێستی بێلایه‌Ù†ÛŒ كاریگه‌ر Ùˆ چالاك،  كرده‌وه‌. هه‌روه‌ها خوازیاری پێكهاتنی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ ئابووریی نوێی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بوون. لایه‌نگرانی جیهانی سێیه‌Ù…ØŒ هه‌ÙˆÚµÛŒ ئاشكراكردنی ئه‌Ùˆ Ú†Ù‡‌وسانه‌وه‌ Ùˆ تاڵانانه‌ ده‌ده‌Ù† كه‌ له ‌لایه‌Ù† وڵاتانی باكوور دژی وڵاتانی جیهانی سێیه‌Ù… یاخود وڵاتانی باشوور كراون‌. ئه‌Ù… تاڵانكردنه‌یش به‌ بڕوای ئه‌وان، به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئاڵوگۆڕی نایه‌كسان Ùˆ نادادپه‌روه‌رانه‌ هه‌ر به‌رده‌وامه‌ Ùˆ درێژه‌ÛŒ هه‌یه‌ و، ئه‌مه‌یش بارودۆخی وڵاتانی جیهانی سێیه‌Ù… Ú•Û†Ú˜ به ‌رۆژ ناڵه‌بارتر ده‌كات. به‌Ù… پێیه‌یش سیسته‌Ù…ÛŽÙƒ له‌ په‌یوه‌ندی Ùˆ ئاڵوگۆڕ دروست ده‌بێت، كه‌ تیایدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی پیشه‌سازی له‌ ناوه‌ند و، جیهانی سێیه‌Ù… له‌ په‌راوێزدا ده‌بن. به‌ڵام لێره‌ پرسیاره‌ Ú¯Ù‡‌وهه‌رییه‌كه‌ دێته‌ ئاراوه،‌ كه‌ ئایا Ú†Ù‡‌مكی جیهانی سێیه‌Ù…ØŒ بوونی ماوه،‌ یان كۆتاییی Ù¾ÛŽ هاتووه‌ØŸ

ئه‌مڕۆكه‌ وا دێته‌ به‌رچاو، كه‌ جۆراوجۆریی بارودۆخه‌كان، بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ لێكدابڕان Ùˆ پچڕانی ئه‌Ùˆ یه‌كگرتوویییه‌ÛŒ جیهانی سێیه‌Ù…. ده‌ركه‌وتن Ùˆ سه‌رهه‌ڵدانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی پیشه‌سازیی نوێ له‌ ئاسیا و، وڵاتانێكی وه‌كوو چین Ùˆ هندۆستان Ùˆ به‌ڕازیل، كه‌ÚµÛŽÙ†ÛŽÙƒÛŒ قووڵی له ‌نێوان ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ دروست كردووه‌ كه‌ Ú¯Ù‡‌یشتوونه‌ته‌ ئاستێكی هه‌میشه‌یی، یاخود Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یی له‌ په‌ره‌سه‌ندندا. به‌ڵام ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ÛŒ كه‌ وه‌كوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئه‌فریقی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ داته‌پینی ئابووریدا ڕووبه‌ڕوو بوونه‌ته‌وه‌ Ùˆ كه‌Ùˆ‌توونه‌ته‌ ناو قه‌یران Ùˆ Ú•Ù‡‌وتی پاشه‌كشه‌ØŒ جیاوازی Ùˆ ناهاوسه‌نگیی نێوان ئه‌Ù… دوو گرووپه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان تا ئه‌Ùˆ ڕاده‌یه‌یه‌ كه‌ ئه‌سته‌مه‌ بتوانین ئه‌Ùˆ هۆكاره‌ ده‌ستنیشان بكه‌ین Ùˆ Ù„ÛŽÛŒ تێ بگه‌ین، كه‌ جارێكی تر ببێته‌وه‌ Ù‡Û†ÛŒ یه‌كگرتوویییان.

 Ø¨Ù‡‌Ù… پێیه‌یش Ú•Ù‡‌وتی Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی دانیشتووان له‌Ù… جۆره‌ وڵاتانه‌دا، زۆر جیاوازه‌. له ‌نێوان ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ÛŒ كه‌ له‌ كۆتاییدا به‌ شێوه‌یه‌Ùƒ توانیویانه‌ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندن Ùˆ به‌رفراوانبوونی دانیشتووان كۆنترۆڵ بكه‌Ù† و، ئه‌وانه‌ÛŒ كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ جۆرێك له‌ ته‌قینه‌وه‌ÛŒ زیادبوونی دانیشتوواندا ڕووبه‌ڕوون، بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ ده‌ركه‌وتنی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ بارودۆخی جیاواز له‌ نێوان هه‌لومه‌رجی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌دا.

له‌ به‌رامبه‌ردا كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ له‌ بیرمه‌ندان بڕوایان وایه‌ كه‌ Ú†Ù‡‌مكی تاڵانی جیهانی سێیه‌Ù… له ‌لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی باكوور Ùˆ پیشه‌سازی Ùˆ پێشكه‌وتوو، Ú†Ù‡‌مكێكی دروستكراوی درۆیینه‌ و، ته‌نانه‌ت ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ به‌ یارمه‌تیی سه‌رچاوه‌كانی خۆیان Ú¯Ù‡‌شه‌یان كردووه‌ نه‌Ùƒ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سه‌روه‌ت Ùˆ سامانی وڵاتانی جیهانی سێیه‌Ù…. هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ بڕوایان وایه‌ كه‌ بازاڕی جیهانی سێیه‌Ù…ØŒ ڕۆڵیكی لاوه‌كیی بۆ هه‌نارده‌كا‌رانی وڵاتانی سه‌رمایه‌داری هه‌یه‌ Ùˆ هه‌بووه‌. له‌Ù… ڕووه‌وه‌ كه‌موكورتییه‌كانی جیهانی سێیه‌Ù…ØŒ ڕیشه‌ÛŒ له‌ به‌ها Ùˆ لادانه‌كانی دۆخی ناوخۆییی خۆیاندایه،‌ به‌تایبه‌ت كاتێك كه‌ ئێمه‌ له‌Ùˆ وڵاتانه‌دا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی به‌هێز Ùˆ بازاڕێكی كارامه‌ Ùˆ شیاومان نییه‌.

جیاوازیی نێوان به‌رژه‌وه‌ندیی وڵاتانی له ‌دۆخی Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندندا، زۆر قووڵ Ùˆ جددییه‌ و، هه‌ر هه‌ÙˆÚµÛŽÙƒ به‌ مه‌به‌ستی پۆلینكردنی به‌ر‌هه‌مهێنه‌ران، سه‌ركه‌وتنێكی ئه‌وتۆی به‌ده‌ست نه‌هێناوه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ ململانێ Ùˆ پێكدادانه‌ سنوورییه‌كان له‌ نێوان وڵاتانی جیهانی سێیه‌مدا، ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ÛŒ ڕووبه‌ڕووی یه‌كتری كردۆته‌وه‌ Ùˆ ڕاگه‌یاندراوه‌كانی كۆتاییی كۆنفرانسه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانی، زۆربه‌ÛŒ كاته‌كان Ùˆ به‌گشتی، بێسوود Ùˆ بێئه‌نجام بوونه‌‌. له‌ كۆتاییشدا هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ سیسته‌مه‌ سۆسیالیستییه‌كان له‌ ئه‌وروپا له‌ 1989دا، به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆر له‌ گوتار Ùˆ وته‌كانی لایه‌نگرانی جیهانی سێیه‌می، بێكه‌ÚµÙƒ Ùˆ ÙƒÛ†Ù† كردووه‌. تا ئه‌Ùˆ ڕادده‌یه‌ÛŒ كه‌ جیهانی سێیه‌Ù…ØŒ ئیتر ناتوانێت وه‌كوو بابه‌تێكی گرفت Ùˆ كێشه‌خوڵقێن له‌ نێوان دوو بلۆكی پێكدژ، سه‌ر هه‌ڵبداته‌وه‌.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕوانگه‌ÛŒ نیۆلیبراڵه‌كان، ته‌نیا یه‌Ùƒ جیهانی Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندوو Ùˆ یه‌Ùƒ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندن بوونی هه‌یه‌ و، ئه‌ویش لیبراڵیزمه‌.

شه‌Ø´ به‌Ø´ÛŒ ئه‌Ù… كتێبه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وانه‌كان، سه‌نتێزه‌كان، به‌رنامه‌كان Ùˆ نه‌خشه‌كان، بواری ئه‌وه‌ ده‌Ú•Ù‡‌خسێنێت كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕوانگه‌ Ùˆ ڕێوشوێنه‌كاندا، هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ هه‌موو ئاست Ùˆ بواره‌كانی ئه‌Ù… پرس Ùˆ بابه‌تانه‌ÛŒ ئه‌Ù… جۆره‌ وڵاتانه‌ بكرێت.

ئه‌Ù… كتێبه‌ له‌Ù… به‌Ø´ Ùˆ باسانه‌ Ù¾ÛŽÙƒ دێت:

به‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌Ù…: مرۆڤه‌كان له‌ جیهانی سێیه‌مدا

  1. هه‌لومه‌رجی ئه‌سته‌Ù…ÛŒ ژیان
  2. ته‌قینه‌وه‌ÛŒ دانیشتووان
  3. ته‌قینه‌وه‌ÛŒ شارنشینی

به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù…: گواستنه‌وه‌ Ùˆ ئاڵوگۆڕی دانیشتووان له‌ جیهانی سێیه‌مدا

  1. كۆچكردنه‌ زۆره‌ملێیه‌كان
  2. كۆچكردنه‌كان بۆ كار
  3. Ú¯Ù‡‌شتیاری Ùˆ جیهانی سێیه‌Ù…

به‌Ø´ÛŒ سێیه‌Ù…: قه‌یرانه‌كان Ùˆ قه‌ÚµÙ‡‌مبازه‌كان له‌ بواری كشتوكاڵدا

  1. لادێ Ùˆ گونده‌ نه‌ریتییه‌كان
  2. كرانه‌وه‌ÛŒ ده‌رگه‌كان به ‌ڕووی جیهان و، ئاكام Ùˆ لێكه‌وته‌كانی
  3. قه‌یرانه‌كانی وشكایی Ùˆ زه‌ÙˆÛŒ Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ ژینگه‌یییه‌كان

به‌Ø´ÛŒ چواره‌Ù…: به‌پیشه‌سازیكردنی ناته‌واو

  1. لاوازیی به‌پیشه‌سازیبوون له‌ جیهانی سێیه‌مدا
  2. مۆدێله‌ جۆراوجۆره‌كانی به‌پیشه‌سازیكردن له‌ جیهانی سێیه‌مدا
  3. لێكه‌وته‌كانی زۆر نایه‌كسان

به‌Ø´ÛŒ پێنجه‌Ù…: ئه‌Ùˆ بوارانه‌ÛŒ كه‌ØŒ به‌سه‌ردازاڵبوونیان، به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ناڵه‌بار ئه‌نجام ده‌درێت

  1. ئه‌Ùˆ بوارانه‌ÛŒ كه‌ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ناهاوسه‌Ù†Ú¯ Ú•ÛŽÙƒ خراون
  2. گرتنه‌به‌ری ڕێوشوێن به‌ ئاراسته‌ÛŒ ڕێكخستنی خاك Ùˆ هه‌رێم
  3. هه‌وڵدان بۆ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ ئاستێكی باڵاتر

به‌Ø´ÛŒ شه‌شه‌Ù…: ستراتیژیی په‌ره‌پێدان

  1. تیۆرییه‌ جیاوازه‌كان بۆ ده‌ركه‌وتن Ùˆ ده‌ستنیشانكردنی هۆكاره‌كانی ناپه‌ره‌سه‌ندوویی
  2. هه‌وڵدان بۆ ده‌ركه‌وتن له‌ بارودۆخی په‌ره‌نه‌سه‌ندوویی

 

سه‌رچاوه‌:

https://www.amazon.fr/Tiers-Monde-Nuria-Badia-Lloveras/dp/2200015305

نوریابادیا، لووراس، وضعیت جهان سوم در آستانه عصر نو، مترجم: سیروس سهامی و فروزان خزائی، تهران: انتشارات چاپخش، 1385.

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون