PÊNÛS
 
کورد؛ پاش سەد ساڵ دەرکردن Ù„Û• مووسڵ 
     2016-10-20
حیسام دەست پیش

کورد؛ پاش سەد ساڵ دەرکردن لە مووسڵ

حیسام دەست پیش، Ù…امۆستای زانستە سیاسییەکان – زانکۆی سەلاحەددین

پوختەی پرسەکە:

Ø´Û•Ú•ÛŒ مووسڵ، جیا Ù„Û• کاردانەوە نێونەتەوەیی Ùˆ ناوچەیەیییه‌كان، خولیا Ùˆ سیاسەتی کوردیشی هێنایە Ú•Û†Ú˜Û•Ú¤Û•ÙˆÛ•. کورد Ù„Û• تەنگانەیەکی زۆر جدیدایە. تەنگانەیەک Ú©Û• لایەکی حکوومەتی بەغدایە، لایەکی ئەمریکا Ùˆ هاوپەیمانەکانیەتی و، لایەنی دوایی، داهاتووی کوردە Ù„Û• هاوکێشە سیاسییەکانی ناوچەکەدا. بۆیە، ڕاوەستەکردن لەسەر ئەم پرسە گرینگە، Ù„Û•Ùˆ ڕەهەندەوە بەرچاوڕوونیمان دەداتێ، Ú©Û• پاش زیاتر Ù„Û• سەد ساڵ، کورد Ú†Û†Ù† Ùˆ بە Ú† شێوەیەک، دەبێ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەم پرسە مامەڵە بکات. ئاخۆ بۆ سەرکەوتن Ù„Û• مووسڵ هاوکاری بەغدا بێ، ناچارە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هاوپەیمانیی ڕۆژاوا بێ Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دەربازبوونی Ù„ÛŽ نییە، یان دەبێ دەست بەسەر جومگە سەرەکییەکانی کایەی سیاسی Ùˆ ئەمنیی ئەو ناوچەیەدا بگرێت، تاکووو ئاراستەی گەمەکان بکات؟

بەم پرسانە، دەمانەوێ ئاوڕ لە بابەتەکە بدەینەوە، تاکوو لە دەرەوەی بۆچوون و تێگەییشتنی باو، کە زۆر گەشبینانەیە، تێڕوانینێکی تر بخەینە ڕوو.

پێشەکی:

Ù„Û•Ù… ماوەدا، بابەتێکی وەرگێڕدراو Ù„Û• سایتی "پێنووس" بە ناوی "Ú†Û†Ù† دەکرێ پەیوەندییەکانی تورکیا Ùˆ ئەمریکا بەپێی پێکدادانی شارستانییەتەکان Ø´ÛŒ بکەینەوە" بڵاو بووەوە. Ù„Û•Ù… بابەتەدا، نووسەر ڕاوەستەی لەسەر بابەتێک بەپێی بیرۆکەکانی "هانتینگتۆن" کردبوو، Ú©Û• Ù¾ÛŽ دەچێ ÙˆÛ•Ú© سەرەتای ئەم بابەتە Ú©Û•ÚµÚ©ÛŒ Ù„ÛŽ وەربگرین. لەوێدا باس Ù„Û•ÙˆÛ• دەکرێ Ú©Û• جیا Ù„Û• پێکدادانی شارستانییەتەکان، ئێمە ڕووبەڕووبوونەوە Ùˆ بەریەککەوتنمان لەناو خودی شارستانییەتەکاندا هەیە تاکوو Ù„Û•Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Û•ÙˆÛ• زاڵبوونی خۆیان بسەلمێنن. بۆ نموونە، لەناو شارستانییەتی ئیسلامی، ئێمە پێکدادانی سوننە Ùˆ شیعەمان هەیە Ú©Û• Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەن هەیمەنەی خۆیان لەناو ئەم شارستانییەتەدا بچەسپێنن. بۆیە، ئەوەی Ù„Û• جیهانی ئیسلامدا ڕوو دەدات، جۆرێکە Ù„Û• جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆی شارستانییەتی ئیسلامی.

ململانێکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، Ù„Û• دوو جەمسەری شیعە Ùˆ سوننەدا خۆیان دەبیننەوە. ئەم جەمسەرانە، دەیانەوێ ÙˆÛ•Ú© نموونەی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، سنوور، هێز Ùˆ پانتای ئایدیۆلۆژییەکانی خۆیان دیاری بکەن. بەشێکی زۆری ئەم ململانێیە جوگرافیایییە Ùˆ بەشەکەی تری کۆنترۆڵکردنی جوگرافیایییە. کاکڵی ئەم کۆنترۆڵە جوگرافیایییە، Ù„Û• مووسڵ Ùˆ سووریا خۆیان دەردەخەن. واته‌ هەر دوو لا، دەیانەوێ Ú©Û• دەست بەسەر ئەم جوگرافیایەدا بگرن، تاکوو Ù„Û•Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Û•ÙˆÛ•ØŒ ببن بە خاوەن جیۆپۆلیتیکێکی ئارام یان هەمیشەیی، هەروەک Ú†Û†Ù† ئەمریکا Ùˆ یەکێتیی سوڤێەت Ù„Û• پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی دووەم، دونیایەک Ù„Û• دووجەمسەرییان ساز کرد و، خۆیان Ú•ÛŽÚ© خست.

Ù„Û• ئێستادا، باسەکەی ئێمە پەیوەستە بە مووسڵەوە. ئەو شارەی Ú©Û• شادەماری شیعەیە بۆ تەواوکردن Ùˆ ڕاونانی سوننە بۆ دواوە و، پتەوکردنی دیواری شیعە، ÙˆÛ•Ú© دیواری "به‌رلین". Ù„Û• بەرامبەریشدا، بەرەی سوننە بە Ù‡Û†ÛŒ چەقین Ù„Û• سووریا Ùˆ مووسڵ، ئەو دەروازە سەرەکییەیە Ú©Û• ئاسایش Ùˆ داهاتوو، بۆ خولیاکانی بەرەی سوننە دەگەڕێنێتەوە. بۆیە هەردوو لا، بە ئەجێندای جیاوازەوە خەریکی ڕێکخستنی Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ نێوانیانن.

Ù„Û•Ù… نێوەدا، بەرەی شیعە خاوەن توانای مەیدانی Ùˆ شەرعییەتی زیاترە، Ú©Û• بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ جیاواز Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دەسبەسەرداگرتنی ئەو ناوچەیه‌ بدات. سەرەکیترین دەرفەتی شیعەکان، سوپای سەر بە بەغدایە Ú©Û• Ù„Û• ئێستادا مافی ئۆپەراسیونی مەیدانیی هەیە و، هێزە بیانییەکانیش یارمەتیدەرین. Ù„Û• بەرامبەردا، سوننەکان، هەرچەند Ù„Û• بواری ژینگەی کۆمەڵایەتی Ùˆ کەلتوورییەوە هەڵگری هەموو ئەو تایبەتمەندییانەن Ú©Û• باڵ بەسەر مووسڵدا بکێشن، بەڵام Ù„Û• ئاستی کردەییدا بەربڵاو Ùˆ هەڵگری یەک ئەجێندا نین؛ بۆیە گەییشتنیان بە ئامانجی هاوبەش ئەستەم دەکات.

لە دەرەوەی ئەمانە، کوردیش هەیە کە خاوەن توانا و تایبەتمەندیی خۆیەتی. پرسی مووسڵ بۆ کورد، لە نێوان سێ بواردا مانای هەیە؛ خاک، سنوور و ئاسایشی هەرێم لە درێژخایەندا.

لە تێگەییشتنێکی سەرەتاییدا دەتوانین ئاوا وێنای بابەتەکە بکەین، کە بەریەککەوتنی سوننە و شیعە بۆشایییەک ساز دەکات کە کورد دەتوانێ تێیدا گەمە بکات. بەڵام هێشتا دیار نییە کە کام بوارە، ستراتیژیی گەورەی هەرێم بە خۆیەوە خەریک دەکات. لەم نێوەدا بابەتێک بەڕوونی دیارە، ئەویش ئەوەیە کە کورد لە "دلیما"، یان تەنگانەیەکدا گیری کردووە. لایەکی، دەسەڵاتی شیعەیە کە ئەگەر سوپای بەغدا بتوانێ بەسەر ناوچەکەدا زاڵ بێ، گەراکانی ناکۆکی لەگەڵ کورد گەشە دەکەن. ئەگەر سوننە سەر بکەوێ، بازنەی تورکیا، سوننەی عێراق و سووریا یەک دەگرن، کە کورد زۆرتر گرێدراوی خۆیان دەکەن و، هەرێم لە کێشەی ناوچە کوردستانییەکان تا ڕادەیەک لاواز دەبێ. تەنگانەی کۆتایی، بابەتی ئەمریکا و هاوپەیمانانیەتی. ڕۆژاوا ڕۆڵێکی زۆریان لە بەهێزڕاگرتنی کورد لە باشووردا هەیە، بۆیە هەرێم، بە هیچ شێوەیەک ناتوانێ خۆی لە دەرەوەی بازنەی ڕۆژاوادا ببینێ.

بە لەبەرچاوگرتنی هەموو ئەو ڕاستییانە، ئەوەی کورد، دەبێ چارەیەکی بۆ ببینێتەوە، ئەوەیە Ú©Û• نابێ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سەرکەوتنی شیعە یان سوننە خۆش بکات Ùˆ بە یەک ڕادە ئەم دوو لایەنە سەرقاڵ بکات. ئێستا ئاوڕ Ù„Û• پرسەکە دەدەینەوە و، Ù„Û•Ùˆ ڕەهەندەوە Ú©Û• کورد، دەبێ Ù„Û• کام خانەوە جۆری سیاسەتی خۆی Ú•ÛŽÚ© بخات.

کورد لە چ پێگەیەک لە مووسڵدایە؟

Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کورد Ù„Û• مووسڵ، بۆ ڕزگاری، یان مانەوەی داعش ناگەڕێتەوە. واته‌ پرسی سەرەکی Ù„Û• مووسڵ، ناگەڕێتەوە بە پەیوەستبوونی کورد بەوەوە Ú©Û• ڕزگارکەرە یان ڕزگاریخوازە. بەڵکوو، پرسی سەرەکیی کورد دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی Ú©Û•ØŒ کورد Ú†Û†Ù† مووسڵ دەکات بە ئامرازێک تاکوو Ù„Û•Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Û•ÙˆÛ• سنووری شوناسی خۆی دیاری بکات Ùˆ Ù„Û• هەمان کاتدا هاوکێشە سیاسییەکانی پەیوەست بەم شارەوە بخاتە ژێر ڕەکێفی خۆیەوە، یان Ù†Û•Ù‡ÛŽÚµÛŒ Ú©Û• سەر بکەون.

شیعەکان خۆیان لەم بازنەدا وەک "میحوەر" یان "هێڵی بەرخودان" پێناسە دەکەن و مووسڵ بۆ ئەوان سەقامگیرکردنی ئەو هێڵەیە. لە بەرامبەردا، سوننە لە خانەی هێڵی ڕزگارکەردا سەیری مووسڵ دەکەن کە واتاکەی ئەوەیە کە پانتاییی زوڵمی شیعە لەناو ببەن و، لە هەمان کاتدا کەرامەت بۆ شوناسی سوننە بگێڕنەوە.

لەم نێوەدا، کورد ناتوانێ لە "هێڵی بەرخودان" بێ، چونکە کورد ئاوێتە بە ململانێ لەگەڵ سوننە دەکات و ناتوانێ لە "هێڵی ڕزگاکەر"دا بێ، چونکە بەشێکی زۆر لە سوننە دەستیان لە جینۆسایدی کورد لە دوێنێ و ئەمڕۆدا هەبووە و، لە هەمان کاتدا بە هۆی نزیکایەتی بە سنووری شیعە، ناتوانێ بەستێنی نائارامی لە کوردستان زیاد بکات. بۆیە، دەبێ ڕاوەستە لەسەر ئەوە بکەین کە بە لەبەرچاوگرتنی هەموو ئەم کێشانە، کورد دەبێ ستراتیژیی خۆی لەم بوارەدا ڕێک بخات:

هەنگاوەکانی کورد، پێویستە لە دوو ڕەهەندەوە ڕێک بخرێن:

١- کۆنترۆڵی جوگرافی و گەییشتنە سنوورەکانی کوردستان لە ڕێگەی سەربازییەوە

٢- ڕاگرتنی پرسی سیاسی و بەخشینی مەودا بە هێزە ئەمنییەکان بۆ ئیدارەکردنی پرسەکە

هێزی پێشمەرگە Ù„Û• یەکەم ڕۆژەکانی ئۆپەراسیۆنی مووسڵدا، سەرکەوتووانە توانیی بەشێک Ù„Û• خاکی کوردستان ڕزگار بکات. دیارە Ú©Û• هەنگاوی تریش ماون بۆ ئەوەی ناوچە کوردستانییەکانی دیكه‌یش ڕزگار بکرێن. ئەم پرۆسەیه‌ØŒ دەبێ درێژە به‌ Ú•ÛŽÚ•Û•ÙˆÛŒ خۆی بدات و، Ù¾ÛŽ دەچێ سەرکردایەتیی کورد Ù„Û•Ù… بوارەدا بەپێی پلانێک Ú©Û• ڕێکەوتنی لەسەر کراوە، بەرەو Ù¾ÛŽØ´ بچێت.

Ù¡- پرسێک لێرەدا هەیە، ئه‌ویش ئەوەیە Ú©Û• هەنگاوەکانی پێشمەرگە بۆ دیاریکردنی سنووری کوردستان، هاوکاتە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سوپای عێراق Ú©Û• هەنگاو بۆ کۆنترۆڵکردنی مووسڵ دەنێت. پێشمەرگە بەرەو Ù¾ÛŽØ´ دەڕوات Ùˆ سوپایش بەهەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•ØŒ بەڵام دەبێ بیر Ù„Û•ÙˆÛ• بکرێتەوە Ú©Û• ئەم سوپایە، تا Ú©ÙˆÛŽ دەبێ بڕواتە پێش؟ ئاخۆ دەبێ تاکوو ناوەندی مووسڵ هاوکاری بین، یان بیر Ù„Û•ÙˆÛ• بکرێتەوە Ú©Û• دەبێ ئەم سوپایە Ù„Û• خاڵێکدا تووشی Ú©ÛŽØ´Û• بێت Ùˆ نەتوانێ ÙˆÛ•Ú© قارەمانی ئەم Ø´Û•Ú•Û• ئەفسانەی زیندووکردنەوەی سوپای عێراق دووبارە بێتەوە. Ù„Û• سۆنگەی ئەم پرسیارەوەیە Ú©Û• ڕەهەندی دووەمی بابەتەکە سەر هەڵدەدات.

Ù¢- سەرۆکی هەرێمی کوردستان Ù„Û• کۆنگرەی ڕۆژنامەوانی Ù„Û• یەکەم Ú•Û†Ú˜ÛŒ Ø´Û•Ú•Ù‡‌كه‌دا گوتی: "ئەوان پێیان باش بوو Ú©Û• هاوکات Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پرۆسەی سەربازی، پرۆسەی سیاسییش جێبەجێ بکرێت"ØŒ بەڵام دیارە Ú©Û• بەیەکگەییشتن Ù„Û•Ùˆ بوارەدا Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ لەسەرە. هەر ئەم بەیەکنەگەییشتنە خۆی، پرسیاری لەسەرە. پرسیارەکەیش ئەوەیە Ú©Û• Ú†ÛŒ Ù„Û• جەوهەری پرسی سیاسیی ئەم بابەتەدا هەیە، Ú©Û• بەیەکگەییشتن ئەستەم دەکات؟

بەریەککەوتنی خولیای شیعە Ùˆ سوننە، جەوهەری بابەتەکەیە. Ù„Û• هەمان کاتیشدا ویستەکانی کوردیش بوونیان هەیە. بەڵام ئەگەر ڕێککەوتن نەکراوە، باشتر وایە Ú©Û• کوردیش Ù„Û•Ù… سۆنگەوە کار بکات Ú©Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌کانی ڕێککەوتن خۆش بکات، Ù†Û•Ú© خۆی تەسلیمی پاش سەرکەوتنی سوپا بکات. بۆ ئەم مەبەستە، ڕەهەندی ئەمنی یان ئاسایشی، دەتوانێ Ù„Û• سێ بواردا Ú•Û†Úµ بگێڕێت:

١- پاش ڕاوەستانی پێشمەرگە لە سنووری کوردستان، سوپایش دەبێ ڕابگیردرێت

Ù¢- بواری زانیاری Ùˆ هەواڵگریی ئەو ناوچەیه‌ بخاتە ژێر کۆنترۆڵی خۆیەوە

٣- هێزی سوننە و شیعە بە یەکترەوە خەریک بکات

ئەم سێ بوارە Ù„Û• گریمانەیەکەوە سەرچاوە دەگرن، Ú©Û• خولیاکانی شیعە Ùˆ سوننە بەدرێژاییی مێژوو، Ù„Û• داگیرکاری Ùˆ لەناوبردنی ئەوی تردا ڕاوەستانیان نەبووە. بۆیە، سەرکەوتن Ù„Û• مووسڵ دەتوانێ ئەو خولیایانە زیندوو بکاتەوە. کەواتە سوپای لاواز، گەندەڵ Ùˆ فرەکوتلەکەی عێراق، نابێ Ù„Û•Ù… شەڕەدا بە پاڵپشتیی پێشمەرگە، ÙˆÛ•Ú© قارەمان بچێتە ناو مووسڵ Ùˆ دواجار ببێتە کەرەسەیەک Ù„Û• دانوستانی سیاسی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کورددا. بۆیە، سوپا نابێ زانیاریی ڕاستی Ù¾ÛŽ بگات. Ù„Û• هەمان کاتدا دەزگه‌ÛŒ هەواڵگریی کوردستان، دەبێ Ù„Û•Ù… کاتەدا لەسەر ئەو بابەتە کار بکات، Ú©Û• ئاسایشی ئەم ناوچەیه‌ لەژێر کۆنترۆڵی ئەواندا بێ. ئەگەر کورد Ù„Û•Ù… بوارەدا سەرکەوتوو بێ، دەتوانێ هەموو کایەیه‌Ú©ÛŒ سیاسی Ù„Û• داهاتوودا، بخاتە ژێر کاریگەریی خۆیەوە. لایەنی سێیەمی باسەکە ئەو بۆشایییەیە Ú©Û• ململانێی شیعە Ùˆ سوننە سازیان کردووە. ئەم ململانێیە مەودایەک بۆ بواری ئاسایشی ساز دەکات Ú©Û• Ù„Û• پرشوبڵاویی نێوان ئەو لایەنانەدا Ú•Û†Úµ بگێرێت، تاکوو Ù„Û• دواجاردا مەودای نێوانیان زیاتر بێ و، کورد ÙˆÛ•Ú© هێزی هاوسەنگی ئەم دوو لایەنە Ú•Û†Úµ بگێڕێت.

دەرەنجام

Ù„Û• کۆتاییدا دەتوانین ئاوا کورتی بکەینەوە كه‌ ئەجێندای کورد Ù„Û• دوو خانەی سنووری کوردستان Ùˆ هێشتنەوەی ناکۆکیی نێوان بەرەی سوننە Ùˆ شیعەیە Ú©Û• مەبەست لێی، ئاوێتەنەبوونە بە بابەتی ڕزگاریی مووسڵ Ù„Û• خانەی بەغدا Ùˆ سوننەوە. ئەم دوو لایه‌Ù†Û•ØŒ دەبێ بە لاوازی بچنە ناو مووسڵەوە. لاوازییەکەیش Ù„Û•ÙˆÛ• سەرچاوە دەگرێ Ú©Û• Ú†Û†Ù† پاش ئەرکی پێشمەرگە، دەزگه‌ ئەمنییەکان Ù„Û• هیلاککردن Ùˆ چەقینی سوپای عێراق Ùˆ هێزە بەربڵاوەکانی سوننە Ú•Û†Úµ بگێڕن. مووسڵ دەبێ ÙˆÛ•Ú© "حەوشه‌ÛŒ ئاسایشی"ÛŒ کوردستانی Ù„ÛŽ بێت، Ù†Û•Ú© ÙˆÛ•Ú© Ù…Û•Ú©Û†ÛŒ قورس Ùˆ قایمی سوننە یان شیعە. ئەم حەوشەیه‌ بەدی نایەت، تا ئەو کاتەی Ú©Û• توانای سەربازی، سیاسی Ùˆ ڕێکخستنی هەردوو لا، لاواز نەبێ.

بۆ تێگەییشتن Ù„Û• ستراتیژییەکی ئاوا، چۆنیەتیی مامەڵەکردنی ئەمریکا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سوننە Ùˆ شیعە Ù„Û• ئاڵۆزییەکانی ناوچەکە، دەتوانێ نموونەیەکی باش بێ. بەو مانایەی Ú©Û•ØŒ کەمتر کەس هەیە ئەمریکا بە هۆکاری ململانێی شیعە Ùˆ سوننە ناو ببات و، Ù„Û• هەمان کاتدا سەرکۆنەی ئەمریکا دەکرێ Ú©Û• بۆچی Ù„Û• جه‌Ù†Ú¯ÛŒ عێراق Ùˆ سووریا هەست بە بەرپرسیارێتیی ناکات. بۆیە، ئەمریکا Ù„Û• کاتێکدا بەریەککەوتنی ئەم دوو بەرەیه‌ بە قازانجی خۆی دەزانێ، Ù„Û• هەمان کاتدا Ú•Û†ÚµÛŒ خۆی ÙˆÛ•Ú© هێزێکی ڕزگاریکەر هێشتووه‌تەوە.

بەگشتی Ù„Û• سنووری کوردستان بەولاوە، ستراتیژیی کورد، دەبێ ئاڵۆز Ùˆ Ù„ÛŽÚµ بێ. ئەم ستراتیژییەیش تەنیا بە ئەسپاردنی پرسەکە بە دەزگه‌ هەواڵگرییەکان دەکرێ، Ù†Û•Ú© پیاوه‌ سەربازی Ùˆ سیاسییەکان (دیارە Ù„Û• نموونەی مووسڵدا). ئێمە زیاتر Ù„Û• سەد ساڵە Ù„Û• مووسڵ دەردەکرێین، بۆیە دەبێ کۆتایی بەم مێژووە بێنین!

 
 
« سەردەمێک بۆ ڕووخانی سوپاکان
« ئۆجەلان؛ بارمتەی سیاسەت Ùˆ ئاسایش
« ژینگەی ئاسایشیی بارزانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران
« پارتی Ùˆ هاوپەیمانەکانی، Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û• Ùˆ لقەکانی
« کورد؛ پاش سەد ساڵ دەرکردن Ù„Û• مووسڵ
« تورکیا؛ هەرەسهێنانی گوتارەکان
« قەیرانی وردەناسنامەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون