PÊNÛS
نیشتمانپه‌روه‌ری  

2016-12-20

نیشتمانپه‌روه‌ری

 

کتێب: جهان بە کجا می رود؟ پیامدهای اجتماعی انقلاب صنعتی دوم

نووسەر: آدام شاف

"پاتریۆتیزم، یان نیشتمانپه‌روه‌ری، به مانای ئه‌وینداری له ئاست وڵاتی باوکه‌ØŒ Ú©Ù‡ هه‌ر Ú©Ù‡‌سێک به Ú†Ù‡‌شنێک هه‌ستی Ù¾ÛŽ ده‌کات. ئه‌Ùˆ هه‌سته له کۆمه‌ÚµÛŽ شتی جۆراوجۆره‌وه‌ Ù¾ÛŽÚ© هاتووه‌. له سه‌ره‌تاییترین هه‌سته‌وه‌ تا گۆڕاوترین بێچم Ùˆ ناسکترینی ئه‌وانه‌وه،‌ Ú©Ù‡ له ئاکامدا به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به ئاستی Ú©Ù‡‌لتووری Ú©Ù‡‌سی دیاریکراوه‌وه‌.

ئێمه ده‌مانه‌وێت له دڵبه‌ندبوون به شوێنی له‌دایکبوونه‌وه‌ ده‌ست Ù¾ÛŽ بکه‌ین (چۆنیه‌تیی باری ناوچه‌ Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی زێدی، ده‌ریا، کێو، ده‌شته‌ داپۆشراوه‌کان، Ù„ÛŽÚ•Ù‡‌وار Ùˆ شتی تر .....) Ùˆ به‌Ùˆ شوێنه‌ بگه‌ین، Ú©Ù‡ مرۆڤ هه‌رزه‌کاریی خۆی تێدا ده‌رباز کردووه‌‌.

سه‌رده‌Ù…ÛŒ لاوێتیی مرۆڤ، به تایبه‌ت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر مرۆڤ ئه‌Ùˆ جێگه‌یانه‌ÛŒ به‌جێی هێشتبێ، Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ گرینگ بۆ پێکهێنانی ئه‌Ùˆ هه‌ستانه‌ Ùˆ دڵته‌نگییه‌کانی دوایی بۆ شوێنه‌ ناسیاوه‌کان Ùˆ ئاسمانی خووپێگرتوو، هه‌روه‌ها كه‌شوهه‌وای تایبه‌تیی ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ Ùˆ بابه‌تی تر، ده‌Ú¯ÛŽÚ•ÛŽ.

بابه‌تی تر بریتین له زمانی دایک Ùˆ فامکردنی، هه‌روه‌ها ژیان به‌ هه‌موو باره‌ ناسکه‌کانییه‌وه‌Ø› مۆسیقا، گۆرانییه‌ نیشتمانی Ùˆ داب Ùˆ نه‌ریته‌کانی ناوچه‌ØŒ له شته‌ ساکار Ùˆ له هه‌مان كاتدا گرینگ بۆ مرۆڤه‌وه‌ بگره، وه‌کوو Ú†Ù‡‌شنی خوارده‌مه‌Ù†ÛŒ Ùˆ شێوه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ڵکوه‌رگرتن له‌و، تا شێوازه‌کانی هاموشۆ Ùˆ هه‌ستان Ùˆ دانیشتن له ته‌Ú© یه‌کتر Ùˆ ئه‌Ùˆ دابه‌ÛŒ Ú©Ù‡ په‌یوه‌ندیی به‌مه‌وه‌ هه‌یه‌.

له کۆتاییدا ده‌مه‌ÙˆÛŽØŒ په‌نجه‌ بۆ هه‌ندێک بابه‌ت ڕاکێشم، Ú©Ù‡ پێویستیی به تێگه‌ییشتن Ùˆ وردبوونه‌وه‌ÛŒ بۆچوونه‌کانه‌وه‌ هه‌یه‌ و، له هه‌مان کاتدا هه‌ستێکی ناسکه‌ØŒ Ú©Ù‡ بریتییه‌ له هه‌ستی په‌یوه‌ندی Ùˆ تێکه‌ڵاوی به نه‌ته‌وه‌ÛŒ خۆ له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بەدەروونیکردنی ڕابردووی مێژووییی خۆیه‌وه‌. ئه‌Ùˆ ڕابردووه‌ÛŒ Ú©Ù‡ مرۆڤ "خۆی کردۆته‌ خاوه‌Ù†ÛŒ"ØŒ وه‌کوو ئه‌وین به ده‌سکه‌وت Ùˆ میراته‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌کان، ئه‌ده‌بیات Ùˆ هونه‌ری نه‌ته‌وایه‌تی له هه‌مه‌Ú†Ù‡‌شنه‌‌ترین Ø´Ú©ÚµÛŒ خۆیدا، بوونی هه‌ستی هاوبه‌Ø´ Ùˆ به‌شداربوون له Ú†Ù‡‌ندایه‌تی Ùˆ چۆنایه‌تیی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تیی خه‌ÚµÚ©ÛŒ وڵاتی خۆ، (به مانای Ú†Ù‡‌شنێك Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ غه‌ریزی له په‌یوه‌ندییه‌کانی نێوان ئه‌Ùˆ بزوێنه‌رانه‌ÛŒ Ú©Ù‡ له درێژه‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یشتنی مێژووییی کۆمه‌ڵگەدا Ù¾ÛŽÚ© هاتوون). من سه‌باره‌ت به‌Ùˆ بۆچوونانه‌ØŒ لێکدانه‌وه‌کانی "ئه‌ریش فرۆم" Ùˆ ئه‌وانی ترم له‌به‌رچاو گرتوون.

هه‌روه‌Ú© گوتمان، مه‌به‌ست له‌مه‌Ú• تێکه‌ڵاوترین Ú†Ù‡‌شنی کردار، دۆخێکه‌ Ú©Ù‡ ئێمه بێ ئه‌وه‌ÛŒ ئاگاداری ئه‌Ùˆ هه‌موو کرده‌وه‌ Ùˆ کاردانه‌وانه‌ بین، به‌گشتی به نیشتمانپه‌روه‌ری ناویان ده‌به‌ین. هه‌مه‌Ú†Ù‡‌شنه‌بوونی ئه‌Ùˆ کردارانه‌ØŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ فره‌مانای زاراوه‌ÛŒ "نیشتمانپه‌روه‌ری" ده‌گونجێن. له‌Ùˆ ڕووه‌وه‌ سه‌یر نییه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بگه‌ینه‌ ئه‌Ùˆ ده‌ره‌نجامه‌ØŒ Ú©Ù‡ هه‌ر یه‌Ú©ÛŽÚ© له ئێمه به مانایه‌Ú© Ùˆ تا ڕادده‌یه‌Ú© "نیشتمانپه‌روه‌رین". ته‌نانه‌ت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هه‌ندێک Ú©Ù‡‌سیش نکۆڵیی Ù„ÛŽ بکه‌ن، یان بەپێی ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Ù‡ ناشاره‌زا بن، کاتێک Ú©Ù‡ ڕاستییه زه‌Ù‚ Ùˆ به‌رچاوه‌کان ده‌دۆزنه‌وه‌ Ùˆ هه‌لومه‌رجه‌کانیان بۆ Ø´ÛŒ ده‌کرێته‌وه‌‌ØŒ له‌وانه‌یه‌ ئه‌وه‌یان به‌سه‌ر بێت Ú©Ù‡ له کۆمێدیای مۆلێردا به‌سه‌ر "ژۆردێن" هات. ژۆردێن به‌سه‌رسوڕمانه‌وه‌ هه‌ستی کرد، Ú©Ù‡ به‌ زمانی په‌خشانه‌وه‌ ده‌په‌یڤێت.

هه‌ر له‌Ù… په‌یوه‌ندییه‌دایه‌ØŒ Ú©Ù‡ لێکدانه‌وه‌کانی ئێمه Ùˆ یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌وانه‌ ده‌رباره‌ÛŒ "نیشتمانپه‌روه‌ری"یه‌ØŒ هه‌روه‌ها کارتێکه‌ریی پاشهاتە کۆمه‌ڵایه‌تییەکانی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ پیشه‌سازیی دووه‌Ù…Û•ØŒ له‌سه‌ری ده‌دوێین. پێویسته‌ په‌نجه‌ بۆ هه‌ندێک خاڵی تر ده‌رباره‌ÛŒ نیشتمانپه‌روه‌ری ڕاکێشم، تا تێگه‌ییشتنێکی ئاسانتر له‌مه‌Ú• ئاڵوگۆڕی ئه‌Ùˆ واتایه‌ له کۆمه‌ÚµÚ¯Û•ÛŒ ئینفۆرماتیکدا بێته‌ کایه‌وه‌.

هه‌ست Ùˆ خۆشه‌ویستییه‌Ú© Ú©Ù‡ له هه‌لومه‌رجێکی دیاریکراودا به Ù‡Û†ÛŒ په‌روه‌رده‌کردنەوە دێته‌ دی، Ú©Ù‡ ئێمه به‌ Ú†Ù‡‌شنێکی گشتی "نیشتمانپه‌روه‌ری"ÛŒ Ù¾ÛŽ ده‌ڵێن، ده‌توانێ بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ هه‌ڵسوکه‌وت Ùˆ کرداری جیاوازی هه‌مه‌Ú†Ù‡‌شن‌. جیا له‌وه‌ÛŒ Ú©Ù‡ هه‌ر Ú†Ù‡‌شنه‌ کردارێک، له چوارچێوه‌ÛŒ خانه‌کانی هه‌ست Ùˆ خۆشه‌ویستیی مرۆڤدا شێوه‌ ده‌گرێ، Ú©Ù‡ له ئاکامدا به Ù‡Û†ÛŒ خۆشه‌ویستی به وڵاتی باوک Ùˆ ئه‌وین به نه‌ته‌وه‌ÛŒ خۆ، دیاری ده‌کرێت.

له حاڵه‌تی یه‌Ú©Ù‡‌مدا، ئه‌Ùˆ Ú†Ù‡‌شنه‌ نیشتمانپه‌روه‌رییه ده‌بێ و، به‌ ڕای من لێکدانه‌وه‌یه‌Ú©ÛŒ دروست له‌Ùˆ واتایه‌یه،‌ Ú©Ù‡ شێوه‌ کردارێکی گونجاوە له‌ ته‌Ú© ماناکه‌دا. هه‌روه‌ها به‌Ùˆ چالاکییانەی‌ Ú©Ù‡ بۆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی نه‌ته‌وه‌ÛŒ خۆی له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ نەهێشتنی لایه‌Ù†ÛŒ ناڕێک له Ú©Ù‡‌سایه‌تی Ùˆ دابه‌ ناشرینه‌کان Ú©Ù‡ مرۆڤ به Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ژیان Ùˆ له Ù†ÛŽÙˆ هاووڵاتیانی خۆیدا هه‌ستیان Ù¾ÛŽ ده‌کات، Ù¾ÛŽ بگات.

به‌ واتایه‌Ú©ÛŒ تر، مرۆڤ ده‌بێ Ú©Û•ÚµÛ•ÙˆÚ©ÛŽØ´ÛŒ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ‌نه‌ته‌وه‌ÛŒ خۆیدا بکات. ئه‌Ùˆ شێوه‌یه‌ØŒ به‌دروستی گونجاوە له‌ ته‌Ú© ئه‌Ùˆ شێوازه‌ی، Ú©Ù‡ مرۆڤ ده‌رباره‌ÛŒ په‌روه‌رده‌کردنی منداڵه‌ خۆشه‌ویسته‌Ú©Ù‡‌ÛŒ خۆی به‌کاری دێنێت. بوونی مامۆستایه‌Ú©ÛŒ خراپ Ùˆ له هه‌مان کاتدا ئه‌وینداریی نابه‌جێ به‌رامبه‌ر به منداڵ، هه‌ردووکیان ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ خوڵقاندنی کۆمه‌ÚµÛŽÙƒ گیروگرفت له ژیانی داهاتوویدا Ùˆ ئه‌وه‌ له کاتێکدایه‌ØŒ Ú©Ù‡ مرۆڤ نه‌یه‌Ùˆ‌ێت هه‌ÚµÙ‡‌ Ùˆ ناڕێکییه‌کان ببینێت Ùˆ بۆ چاره‌سه‌ری Ú©Ù‡‌موکوڕییه‌کانیش هه‌نگاو هه‌ڵنه‌یێنێت.

له حاڵه‌تی دووه‌مدا، Ú†Ù‡‌شنێک هه‌ڵوێستوه‌رگرتنی زه‌ینیی نیشتمانپه‌روه‌رانه‌ دێته‌ کایه‌وه‌ØŒ Ú©Ù‡ به په‌رستنی هه‌موو شتێک Ú©Ù‡ په‌یوه‌ندیی به نه‌ته‌وه‌Ú©Ù‡‌یه‌وه‌ هه‌یه‌ØŒ ده‌گات. شه‌یدایی Ùˆ پێهه‌ڵگوتنی بێ ئه‌ملا Ùˆ ئه‌ولا سه‌باره‌ت به مێژووی ڕابردوو Ùˆ سه‌رده‌Ù…ØŒ هیچ مانایه‌Ú©ÛŒ نییه‌ ته‌نیا نه‌ته‌وه‌په‌رستیی توندئاژۆ Ùˆ شۆڤێنیزم نه‌بێت.

جیا له ڕواڵه‌تی بابه‌ته‌Ú©Ù‡‌ Ùˆ جیا له تێڕوانینه‌ زه‌ینییەکانی لایه‌نگرانی ئه‌Ùˆ Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ فکرییه‌ØŒ ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌شنه هه‌ڵوێست Ùˆ کرداره‌ له کرده‌وه‌دا به مانای ڕاسته‌قینه‌ØŒ نکۆڵیكردنه‌ له نیشتمانپه‌روه‌ری‌ØŒ چونکه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر تێکۆشینێک له دژی خاڵه لاوازه‌کان و، ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Ù‡ بۆ خه‌ÚµÚ© بێکه‌ÚµÚ© Ùˆ خراپه،‌ نه‌کرێت، زیانه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ ته‌نیا بۆ خه‌ÚµÚ© Ùˆ نیشتمان ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌. بۆ ڕوونتربوونی تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌Ù… واتایه‌ Ùˆ بۆ درێژه‌پێدان به لێکدانه‌وه‌کان، پێویسته‌ واتایه‌Ú©ÛŒ تر، یانی "جیهاننیشتمانی" (Cosmopolitanism)ØŒ ڕوون Ú©Ù‡‌ینه‌وه‌.

گوتم واتایه‌Ú©ÛŒ تر، نه‌Ú© دژه‌واتا، چونکه جیهاننیشتمانی، لایه‌Ù†ÛŒ دژی نیشتمانپه‌روه‌ری نییه‌ØŒ هه‌روه‌ها نکۆڵیلێکردنیش له‌Ùˆ واتایه‌ نییه. پێویسته‌ ئه‌وەمان له‌بیر بێت، ئه‌گینا مرۆڤ ده‌بێته‌ قوربانیی وشه‌ÛŒ باو. زاراوه‌ÛŒ "جیهاننیشتمانی" مانایه‌Ú©ÛŒ وێکچووی "هاووڵاتیی جیهانی"ÛŒ هه‌یه‌. Ú©Ù‡‌سێک هاووڵاتیی جیهانه‌ØŒ Ú©Ù‡ له Ú†Ù‡‌ند وڵاتدا ژیاوه‌ Ùˆ کەلتووری ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ÛŒ وه‌رگرتووه‌ Ùˆ زمان Ùˆ داب Ùˆ نه‌ریتی ئه‌وان ده‌ناسێت. بێ گومان Ú©Ù‡‌سێکی وا، Ù†Ú©Û†ÚµÛŒ له‌ هه‌موو Ú†Ù‡‌شنه چیانشینی، ناوچه‌Ú¯Ù‡‌ری Ùˆ نه‌ته‌وه‌په‌رستیی سووک ده‌کات، به‌ڵام له‌ هه‌مان کاتدا، هه‌رگیز Ùˆ به هیچ Ú†Ù‡‌شنێک نیشتمانپه‌روه‌ری وه‌لا نانێت. له‌Ùˆ ڕووه‌وه‌ مه‌به‌ست له "هاووڵاتیی جیهانی"ØŒ ڕاستییه‌Ú©ÛŒ سیاسی Ùˆ ده‌روونناسانه‌یه‌Ø› Ú©Ù‡‌سێکه‌ خاوه‌Ù†ÛŒ فه‌رهه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ©ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ند‌ØŒ هه‌روه‌ها شاره‌زای Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÚ© وڵات Ùˆ زمانانه‌.

مرۆڤێکه،‌ نه‌Ùƒ ته‌نیا زۆربه‌ÛŒ وڵات Ùˆ کەلتووران ده‌ناسێت، به‌ڵکوو ڕێز له تایبه‌تمه‌ندییه‌کانیشیان ده‌گرێت. مرۆڤێکه‌ به‌تایبه‌تی Ùˆ به Ú†Ù‡‌شنێکی ته‌واوه‌وه‌ ئه‌وینداری کەلتوور، مێژوو Ùˆ نیشتمانه‌Ú©Ù‡‌یه‌تی، له هه‌مانکاتدا نه‌ته‌وه‌په‌رستێکی سنووردار نییه‌. ئه‌وه‌ مانایه‌Ú©ÛŒ ڕوون Ùˆ ئاشکرایه‌ له نیشتمانپه‌روه‌ری. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر جیهاننیشتمانی Ùˆ نیشتمانپه‌روه‌ری به‌Ùˆ مانایه‌ Ù„ÛŽÚ© بدرێنه‌وه‌ Ùˆ تێیان بگه‌ین، واتا Ùˆ مانای دژی یه‌کتر نین، به‌ڵکوو ته‌واوکه‌ری یه‌کترین!"

 

سه‌رچاوه‌:

Ú†Ù‡‌ند لاپه‌Ú•Ù‡‌یه‌Ú© له کتێبی "جهان به کجا Ù…ÛŒ رود؟"

نووسینی: آدام شاف

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون