PÊNÛS
گه‌شه‌كردن له‌ تیۆرییه‌كانی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا  

2016-11-10

Ú¯Ù‡‌شه‌كردن له‌ تیۆرییه‌كانی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا

Development in International Relations Theories

(Homeira Moshirzadeh)

پێنووس: ئه‌Ù… كتێبه‌ØŒ یه‌كه‌Ù… جار ساڵی 2005 له ‌لایه‌Ù† ڕێكخراوی لێكۆڵینه‌وه‌‌ Ùˆ نووسینی كتێبه‌كانی زانسته ‌مرۆڤایه‌تییه‌كانی زانكۆكان له‌ ئێران، چاپ Ùˆ بڵاو كراوه‌ته‌وه‌. تا ئێستایش زیاتر له‌ (10)‌ جار چاپ Ùˆ بڵاو كراوه‌ته‌وه‌ و، دوایین چاپی ئه‌Ù… كتێبه‌ له‌ ساڵی 2015 بووه‌. ئه‌Ù… كتێبه، وه‌كوو كتێبێكی سه‌ره‌كیی خوێندن له‌ قۆناغی "ماسته‌ر" له‌ به‌Ø´ Ùˆ ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜Ù‡‌كانی زانسته‌ سیاسییه‌كان Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا ده‌خوێندرێت. دوایین وه‌شانی كتێبه‌كه،‌ بێجگه‌ ‌ له‌ پێشه‌ÙƒÛŒ Ùˆ ده‌ره‌نجام له‌ هه‌شت به‌Ø´ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ (392) لاپه‌Ú•Ù‡‌ Ù¾ÛŽÙƒ دێت.

له‌ ڕاستیدا ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ù… كتێبه‌ گرنگ Ùˆ به‌نرخ ده‌كات، له ‌لایه‌Ùƒ ڕوانگه‌ÛŒ بێلایه‌نانه‌ÛŒ نووسه‌ره‌ له‌ هه‌مبه‌ر تیۆرییه‌كاندا و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به ‌جۆرێك چڕكردنه‌وه‌ Ùˆ ئاسانكردنه‌وه‌ÛŒ گرێكوێره‌ Ùˆ ناڕوونی Ùˆ ئاڵۆزیی تیۆرییه‌كانی په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، به‌تایبه‌ت تیۆری Ùˆ ڕوانگه‌ نوێیه‌كانی ئه‌Ù… بواره‌ ئاڵۆزه‌ Ùˆ Ù¾Ú• له‌ مشتومڕ Ùˆ ناكۆكییه‌یه‌.

 Ù‡Ù‡‌روه‌ها، زۆربه‌ÛŒ ئه‌Ù… جۆره‌ كتێبانه‌ له ‌لایه‌Ù† كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ نووسه‌ره‌وه‌ ده‌نووسرێت كه‌ ئه‌مه‌یش سه‌ره‌ڕای لایه‌نه‌ باشه‌كانی، به‌ڵام كێشه‌ Ùˆ گرفتێكی سه‌ره‌كیی هه‌یه،‌ كه‌ ئه‌ویش جیاوازیی شێوازی نووسین Ùˆ ته‌نانه‌ت ئاڵۆزی Ùˆ ناكۆكیی نووسه‌ره‌كانه‌ له‌سه‌ر پرس Ùˆ بابه‌ته‌ هزری Ùˆ تیۆرییه‌كان، كه‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ سه‌ر‌لێشێواویی زیاتری خوێنه‌ران Ùˆ قوتابیانی ئه‌Ù… به‌شه،‌ به‌تایبه‌ت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر شاره‌زاییی زۆر Ùˆ قووڵیان له‌Ù… بواره‌دا نه‌بێت.

 Ø¨Ù‡‌ڵام ئه‌Ù… كتێبه،‌ سه‌ره‌ڕای ناكۆكی Ùˆ ته‌نانه‌ت پێكدژیی تیۆرییه‌كانی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان، هه‌ÙˆÚµÛŒ داوه‌ به‌بێلایه‌نی، تیۆرییه‌كان Ùˆ هزری بیرمه‌ند Ùˆ تیۆریسیه‌نه‌كان و، هه‌روه‌ها بنه‌ما هزرییه‌كانیان له‌ ڕووی ئۆنتۆلۆژی Ùˆ ئێپێستیمۆلۆژی Ùˆ مێتۆدۆلۆژییه‌وه‌ بخاته ‌ڕوو. هه‌روه‌ها خاڵه‌ لاواز Ùˆ به‌هێزه‌كانی هه‌ر تیۆری Ùˆ ڕوانگه‌یه‌كیش، به‌جیا، له‌ ڕووی زانستی Ùˆ ته‌نانه‌ت له‌ جیهانی سیاسه‌تی ڕۆژانه‌ Ùˆ واقعیشه‌وه‌ØŒ ده‌ستنیشان بكات.

نووسه‌ر له‌ پێشه‌كیدا، به‌ ناونیشانی "فره‌ییی تیۆری له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا"ØŒ باس له‌ تیۆری Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ له‌ زانسته‌كاندا و، هه‌روه‌ها پرسه‌كانی په‌یوه‌ندیدار به‌ سوژه (Subject)‌ Ùˆ ئۆبژه ‌(Object) له‌Ù… نێوه‌نده‌دا ده‌كات. پاشان جۆر Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ تیۆری له‌  په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا ده‌خاته ‌ڕوو. 

هه‌ر له‌Ù… به‌شه‌دا، باس له‌ بابه‌ت Ùˆ پرسه‌ "سه‌رووتیۆرییه‌كان" (MetaTheory) له‌ ڕووی Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی "Ontological" Ùˆ "Epistemological" ده‌كات. له ‌به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ تردا، تیۆرییه‌كانی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان، به‌Ù¾ÛŽÛŒ بیر Ùˆ بۆچوونی بیرمه‌ندانی ئه‌Ù… بواره،‌ پۆلین ده‌كات.

 Ø¨Û† نموونه‌ باس له‌ ڕوانگه‌ÛŒ "A.CH. Carr" ده‌كات كه‌ هه‌موو تیۆرییه‌كان به‌سه‌ر دوو ده‌سته‌ÛŒ سه‌ره‌كیی ڕیالیست (Realist) Ùˆ یۆتۆپیانیست یاخود ئایدیالیست (Utopianist)دا دابه‌Ø´ ده‌كات. هه‌روه‌ها له‌ ڕوانگه‌ÛŒ "مارتین وایت"Ù‡‌وه‌ سێ نه‌ریتی تیۆری له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا هه‌Ù†: واقعگه‌رایی یان نه‌ریتی مه‌كیاڤێللی، شۆڕشگێری یان نه‌ریتی كانتی (Revolutionism) Ùˆ ئه‌Ù‚ÚµÚ¯Ù‡‌رایی یان نه‌ریتی گرۆسیۆسی (Rationalism)ØŒ كه‌ ڕیگه‌یه‌ÙƒÛŒ مامناوه‌ندییه‌ له‌ نێوان ئه‌Ùˆ دوو نه‌ریته‌ÛŒ تردا. پاشان باش له دیبه‌یته‌كان (Debates)‌ØŒ گفتوكۆ سه‌ره‌كییه‌كان یاخود مشتومڕه‌كان له‌Ù†ÛŽÙˆ پارادایمه‌كانی تیۆرییه‌كانی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان ده‌كات، كه‌ به‌سه‌ر سێ یان چوار گفتوگۆ دابه‌Ø´ ده‌كرێت.

به‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌Ù…: لیبرالیزم Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌كردنه‌كانی

له‌Ù… به‌شه‌دا، نووسه‌ر باس له‌ گۆڕانكاری Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی ئه‌Ù… تیۆری Ùˆ ڕوانگه‌یه‌ و، هه‌روه‌ها بیرمه‌ند Ùˆ لایه‌نه‌ جۆراوجۆره‌كانی ده‌كات. نووسه‌ر ئه‌وه‌ ده‌خاته ‌ڕوو كه‌ "ودرۆ وێڵسۆن" سه‌رۆككۆماری ئه‌مریكا له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی یه‌كه‌مدا، جه‌خت له‌سه‌ر چاره‌سه‌ركردنی ناكۆكییه‌كان له‌ ئاستی جیهانیدا، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ میكانیزمه‌كانی ئاشتی، وه‌Ùƒ: ڕێكخراوه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان به‌تایبه‌ت "كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌كان"ØŒ یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، ئاسایشی به‌كۆمه‌ڵ، جیهانێكی ئه‌من بۆ دیموكراسی، مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی Ú¯Ù‡‌لان، دیپلۆماسیی ئاشكرا، ئازادیی كه‌شتیوانی له‌ ده‌ریا ئازاده‌كاندا، لابردنی به‌ربه‌سته‌ ئابوورییه‌كان، یه‌كسانیی هه‌لومه‌رجی بازرگانی بۆ وڵاتان، كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌Ùƒ Ùˆ...ØŒ ده‌كاته‌وه‌. كه‌ ئه‌مانه‌ به‌شێكن له‌Ùˆ چوارچێوه‌ تیۆرییه‌ یاخود ڕوانگه‌یه‌ له‌ سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا. هه‌روه‌ها، له‌Ù… به‌شه‌دا باس له‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ بۆ یه‌كه‌Ù… جار، كۆرسی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان به‌ ناوی "ودرۆ وێڵسۆن" له‌ زانكۆی "ئه‌برستۆیت" له‌ وێڵزی بریتانیا دامه‌زرا و، "ئاڵفرێد زیمڕێن" یه‌كه‌Ù… مامۆستای سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بوو.

 Ù„Ù‡‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ تردا نووسه‌ر ڕیشه‌كانی لیبرالیزم، كه‌ به‌ ناوی ئایدیالیزم Ùˆ یۆتۆپیانیزمیش ناسراوه‌ØŒ له‌ بیر Ùˆ ڕاكانی"ئیمانوێل كانت"دا ده‌دۆزیته‌وه‌ØŒ كه‌ له‌ چوارچێوه‌یه‌Ùƒ به‌ناوی ئاشتی له ‌نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ دیموكراته‌كاندا خستوویه‌ته‌ ڕوو. هه‌روه‌ها نووسه‌ر، بنه‌ماكانی لیبرالیزم یاخود ئایدیالیزم له‌ ئازادیی مرۆڤه‌كان، باوه‌ر به‌ ئه‌قڵانیبوونی مرۆڤ، باوه‌Ú• به‌ سروشتی چاكی مرۆڤ، ڕۆڵیی بكه‌رایه‌تیی مرۆڤ بۆ گۆڕانكارییه‌كان، جیانه‌كردنه‌وه‌ÛŒ لایه‌Ù†ÛŒ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیهانی Ùˆ...ØŒ به‌ر‌جه‌سته‌ ده‌كات Ùˆ پاشان له‌ژێر Ú†Ù‡‌ند ناونیشانیكدا ده‌یانخاته ‌ڕوو:

  1. ئاشتیی دیموكراتیك Ùˆ گۆڕانكاری له‌ بونیادی سیاسیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان بۆ ئاشتی
  2. سه‌روونه‌ته‌وه‌Ú¯Ù‡‌رایی Ùˆ ده‌ركه‌وتنی ئه‌كته‌ری نوێی ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ پرسی ناسنامه‌
  3. جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر Ú•Û†ÚµÛŒ بازرگانی Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌كان له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ بنیاتنانی ئاشتی Ùˆ پێكه‌وه‌گرێدانی دوولایه‌نه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان
  4. دامه‌زراوه‌Ú¯Ù‡‌رایی Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێكخراو Ùˆ Ú•Ú˜ÛŽÙ… Ùˆ دامه‌زراوه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان.

هه‌ر له‌Ù… به‌شه‌دا نووسه‌ر، وه‌Ùƒ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌Ù… ڕوانگه‌یه، باس له‌ "تیۆریی په‌یوه‌ندییه‌كانی كارڵ دۆیچ" ده‌كات. هه‌مدیس، بیر Ùˆ ڕای "دێڤید میترانی" Ùˆ ڕوانگه‌كه‌ÛŒ و، هه‌روه‌ها "ئێرنێست هاس"  Ùˆ "ڕۆبێرت كۆهین" و، Ú†Ù‡‌ند زانایه‌ÙƒÛŒ ئه‌Ù… بواره،‌ ده‌خاته ‌ڕوو.

به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù…: ڕیالیزم Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی

له‌ سه‌ره‌تای ئه‌Ù… به‌شه‌دا، نووسه‌ر باس له مێژوو Ùˆ‌ نه‌ریتی ڕیالیزمی كلاسیك ده‌كات. بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌یش، بیر Ùˆ بۆچوونی "توسایدید" Ùˆ"سه‌نت ئۆگۆستین" Ùˆ "مه‌كیاڤێللی" Ùˆ "تۆماس هۆبز" Ùˆ... ده‌خاته ‌ڕوو. پاشان باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ شكستی ئایدیالیست Ùˆ لیبراله‌كان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ قه‌یرانه‌كانی ساڵی 1929ØŒ یارمه‌تیی سه‌رهه‌ڵدان Ùˆ به‌هێزبوونی زیاتری ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ÛŒ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان دا.

 Ù„Ù‡‌ به‌شیكی تری كتێبه‌كه‌دا، بیر Ùˆ ڕای"ئه‌ÛŒ.ئێچ. كار" له‌ كتێبی "قه‌یرانی بیست ساڵه‌"دا تاووتوێ كراوه‌. هه‌روه‌ها بیر Ùˆ بۆچوونی "ڕاینهۆڵد نیبۆر" زانای پرۆتستانت Ùˆ "فرێدریك شۆمان" Ùˆ "ئارنۆڵد وڵفێرز" Ùˆ" ڕیمۆن ئارۆن" Ùˆ "جۆرج كێنان" Ùˆ "هانس. جه‌ی، مۆرگینتا" له ‌كتێبی "سیاسه‌تی نێوان نه‌ته‌وه‌كان" باس كراوه‌.

هه‌ر له‌Ù… به‌شه‌دا ڕوانگه‌ÛŒ "نیۆریالیسته‌كان" وه‌كوو پرسه‌كانی: به‌رژه‌وه‌ندیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، ئاسایش، پشتبه‌خۆبه‌ستنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، هێز Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی، ئانارشیكبوونی بونیادی سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، له‌لایه‌Ù† "كێنت واڵتز" له‌ كتێبی: "مرۆڤ، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ جه‌Ù†Ú¯" Ùˆ "تیۆریی سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی"دا، تاووتوێ كراوه‌.

له‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ تریشدا، بیرۆكه‌ÛŒ "ڕابێرت گیڵپێن"ØŒ كه‌ به‌ نوێنه‌ری ڕیالیزمی بونیادگه‌رای سیسته‌Ù…ÛŒ هێژموونیك ناسراوه‌ØŒ  خراوه‌ته ‌ڕوو. پاشان له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا باس له‌ بیرۆكه‌كانی "ستیفان كراسنێر" Ùˆ ئاستی شیكردنه‌وه‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ Ùˆ گرنگیدان به‌ ڕژێمه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ نۆرم Ùˆ ڕیسا Ùˆ یاسا Ùˆ Ú•Ù‡‌وته‌كانی بڕیاردان، كراوه‌.

له‌ باسێكی تری ئه‌Ù… به‌شه‌دا، ڕوانگه‌ÛŒ "ڕیالیزمی نیۆكلاسیك" Ùˆ جۆره‌كانی وه‌كوو "ڕیالیزمی هێرشبه‌رانه‌" له‌ ڕوانگه‌ÛŒ "جۆن میرشایمه‌ر" Ùˆ "فه‌رید زه‌كه‌ریا" Ùˆ "ڕیالیزمی به‌رگریكارانه‌" له‌ ڕوانگه‌ÛŒ "جه‌Ùƒ سنایده‌ر" Ùˆ "ستێفان واڵت" Ùˆ "باری پۆزن" و، پرسی هاوسه‌نگیی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ هه‌مبه‌ر هاوسه‌نگیی هێز، تاووتوێ كراوه‌. له‌ كۆتاییشدا، هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ ئه‌Ù… ڕوانگه‌ تیۆرییه‌ گرنگ Ùˆ زاڵه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا، كراوه‌.

به‌Ø´ÛŒ سێیه‌Ù…: قوتابخانه‌ÛŒ ئینگلیزی

نووسه‌ر له‌Ù… به‌شه‌دا، باس له‌ تیۆریی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێونه‌ته‌وه‌یی، یان ڕیالیزمی ئینگلیزی كه‌ به‌گشتی به‌ قوتابخاته‌ÛŒ ئینگلیزی ده‌ناسرێت، ده‌كات. له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا هزری بیرمه‌ندانی ئه‌Ù… قوتابخانه‌یه‌ وه‌Ùƒ: مارتین وایت، هێربێرت باتێرفیڵد، هێدڵی بۆڵ، ئادام واتسۆن، جۆن وێنسێنت، ڕۆبێرت جه‌كسۆن، ده‌یڤید ئارمێسترانگ، باری بۆزان، یان كلارك Ùˆ ئه‌ندرۆلینكلێته‌ر، ده‌خاته ‌ڕوو.

ڕیشه‌ÛŒ ئه‌Ù… قوتابخانه‌یه‌ له‌ نه‌ریتی ئه‌Ù‚ÚµÚ¯Ù‡‌رایی (ئاوه‌زگه‌رایی) په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندایه‌. هه‌ر به‌Ù… پێیه‌یش "مارتین وایت" بڕوای وایه‌ كه‌ ئێمه‌ سێ نه‌ریتی سه‌ره‌كیمان له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا هه‌یه‌: 1- ڕیالیزم یان نه‌ریتی مه‌كیاڤێللی 2- شۆڕشگێری یان نه‌ریتی كانتی 3- ئه‌Ù‚ÚµÚ¯Ù‡‌رایی یان نه‌ریتی گرۆسیۆسی، كه‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ ناوه‌ڕاست Ùˆ مامناوه‌ندییه‌. قوتابخانه‌ÛŒ ئینگلیزی، ئه‌نارشیكبوونی سیسته‌Ù… قبووڵ ده‌كات، به‌ڵام زیاتر جه‌خت له‌سه‌ر كۆمه‌ڵایه‌تیبوونی په‌یوه‌ندییه‌كان  Ùˆ بوونی ئامانجی هاوبه‌Ø´ و، هه‌روه‌ها به‌ها Ùˆ نۆرمی هاوبه‌Ø´ Ùˆ هاوكاریی نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان،  ده‌كاته‌وه‌.

 Ø¦Ù‡‌Ù… قوتابخانه‌یه‌ زۆر گرنگی به‌ Ú•Û†ÚµÛŒ كه‌لتوور له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا ده‌دات. هه‌روه‌ها له ‌بری "سیسته‌Ù…ÛŒ نێونه‌ته‌وه‌یی"ØŒ جه‌خت له‌سه‌ر "كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێونه‌ته‌وه‌یی" ده‌كاته‌وه‌.  له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ گرنگی به‌ مێژوو، به‌ستێن Ùˆ زه‌مینه‌ÛŒ دروستبوونی سیسته‌Ù…ÛŒ نێونه‌ته‌وه‌یی، ئه‌خلاق، دادپه‌روه‌ری، به‌رپرسیارییه‌تی Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری گۆڕانكاری له‌ سیسته‌مدا ده‌دات.

به‌Ø´ÛŒ چواره‌Ù…: تیۆریی سیسته‌Ù…ÛŒ جیهانی

له‌Ù… به‌شه‌دا نووسه‌ر باس له‌ "ئیمانوێل والێرشتاین"ØŒ وه‌Ùƒ بیرمه‌ندی سه‌ره‌كیی ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ØŒ ده‌كات. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌Ù… ڕوانگه‌ تیۆرییه‌ كه‌سانی تری وه‌Ùƒ: ئاندرێ‌ گۆنتێرفرانك، سه‌میر ئه‌مین دا هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام والێرشتاین، به‌ گرنگترین هزرمه‌ندی ئه‌Ù… قوتابخانه‌یه‌ داده‌ندرێت.

ئه‌Ù… تیۆرییه‌ له ساڵانی ده‌یه‌ÛŒ 1960 Ùˆ 1970كان له‌‌ ئه‌نجامی Ú•Ù‡‌خنه‌گرتن له‌ پرسه‌كانی مۆدێرنیزاسیۆن Ùˆ  په‌ره‌سه‌ندنی وڵاتانی جیهانی سێیه‌Ù…ØŒ یان باشوور، هاتۆته‌ ئاراوه‌. ئه‌Ù… تیۆرییه‌ به‌ "كۆمه‌ڵناسیی مێژوویی" ده‌ناسرێت، واته‌ شێوازێك له‌ كۆمه‌ڵناسی كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای سه‌رچاوه‌كانی زانیاری Ùˆ پێدراوه‌ مێژوویییه‌كانه‌. بۆیه‌ گرنگی به‌ زه‌مینه‌ مێژوویییه‌كانی دروستبوون Ùˆ په‌ره‌سه‌ندنی بونیاده‌كان Ùˆ دامه‌زراوه‌كان Ùˆ پرۆسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ده‌دات. ڕیشه‌ هزرییه‌كانی ئه‌Ù… تیۆرییه،‌ له‌ ماركسیزم Ùˆ تیۆریی وابه‌سته‌یی Ùˆ قوتابخانه‌ÛŒ "ئاناڵ"ÛŒ فه‌ره‌نسیدایه‌.

به‌ڵام والێرشتاین ئاستی شیكردنه‌وه‌ØŒ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ماركسییه‌وه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته،‌ بۆ سیسته‌Ù…ÛŒ جیهانی ده‌بات. والێرشتاین Ú†Ù‡‌مكی "په‌راوێز Ùˆ نیوه‌په‌راوێز Ùˆ ناوه‌ند" بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… تیۆرییه‌ Ùˆ چۆنیه‌تیی كاركردنی سیسته‌Ù…ÛŒ جیهانی Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ به‌ر‌هه‌مهێنانیان ده‌خاته ‌ڕوو. به‌ جۆرێك كه‌ ئه‌Ù… تیۆرییه،‌ زیاتر گرنگی به‌ بونیاد ده‌دات نه‌Ùƒ ئه‌كته‌ر Ùˆ بكه‌ره‌كان. هه‌رچه‌نده‌ والێرشتاین ده‌ڵێت: "سیسته‌Ù…-جیهان(world-system) ØŒ واته‌ سیسته‌Ù…- جیهانه‌.  Ù‡Ù‡‌روه‌ها بنه‌مای ئاراسته‌كه‌ری ئه‌Ù… سیسته‌مه‌یش، "كه‌ÚµÙ‡‌كه‌بوونی سه‌رمایه‌یه‌".

له ‌لای والێرشتاین، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌رهه‌Ù…ÛŒ ئابووریی جیهانییه‌ و، هه‌موو شۆڕشه‌كانیش به‌ به‌هێزبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت كۆتایییان هاتووه‌ØŒ نه‌Ùƒ لاوازبوون Ùˆ له‌ناوچوونی.  هه‌ر به‌Ù… هۆیانه‌یشه‌ØŒ كه‌‌ والێرشتاین له‌ جیاتی سیسته‌Ù…ÛŒ نێونه‌ته‌وه‌یی، سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی به‌كار دێنێت.

هه‌روه‌ها ناوبراو، خول Ùˆ بازنه‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ده‌خاته ‌ڕوو Ùˆ شیكردنه‌وه‌یان بۆ ده‌كات. باسیش له‌ خوله‌كانی هێژموونیك ده‌كات كه‌ هه‌ر جاره‌Ùˆ‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك هێژموونی په‌یدا ده‌كات Ùˆ پاشان لاواز ده‌بێت Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی تر جێگه‌ÛŒ ده‌گرێته‌وه‌ØŒ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مه‌ ده‌یان ساڵ Ùˆ له‌وانه‌یشه‌ سه‌ده‌یه‌Ùƒ یان زیاتر درێژه‌ بكێشێت. له‌ كۆتاییی ئه‌Ù… به‌شه‌یشدا نووسه‌ر، Ú•Ù‡‌خنه‌كان له‌Ù… تیۆرییه‌ Ùˆ خاڵه‌ به‌هێزه‌كانی، ده‌خاته‌ ڕوو.

 

به‌Ø´ÛŒ پێنجه‌Ù…: تیۆریی Ú•Ù‡‌خنه‌یی

له‌ ده‌یه‌ÛŒ 1980ØŒ ئه‌Ù… تیۆرییه Ú¯Ù‡‌شه‌ ده‌كات Ùˆ‌ ده‌خرێته ‌ڕوو. تیۆریی Ú•Ù‡‌خنه‌یی به‌ دوو مانا به‌كار دیت. ئه‌Ù… تیۆرییه‌ØŒ به ‌مانا گشتییه‌كه‌ÛŒ له‌ هه‌مبه‌ر Ú•Ù‡‌وت Ùˆ شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ سه‌ره‌كیی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان هاتۆته‌ ئاراوه‌ Ùˆ Ú†Ù‡‌ند تیۆری Ùˆ ڕوانگه‌یه‌Ùƒ ده‌گرێته‌وه،‌ وه‌Ùƒ: قوتابخانه‌ÛŒ فرانكفۆرت، پۆستمۆدێرنیزم، پۆست ـــ ستراكچرالیزم، فێمێنیزم.

 Ù‡Ù‡‌ندێ جاریش تیۆرییه‌ ڕادیكاڵه‌كان وه‌Ùƒ: ماركسیزم Ùˆ نیۆماركسیزم Ùˆ تیۆریی سیسته‌Ù…ÛŒ جیهانی Ùˆ كۆنستراكتیڤیزم، ده‌گرێته‌وه‌. به‌ڵام به‌ مانا تایبه‌ته‌كه‌ی، ئه‌Ù… تیۆرییه‌ ڕوانگه‌كانی "قوتابخانه‌ÛŒ فرانكفۆرت" Ùˆ هه‌ندێ جاریش بیر Ùˆ ڕاكانی "ئانتۆنیۆ گرامشی"ØŒ ماركسیستی ئیتاڵی، ده‌گرێته‌وه‌.

قوتابخانه‌ÛŒ فرانكفۆرت، جه‌خت له‌سه‌ر كۆمه‌ڵناسی Ùˆ ده‌روونناسیی سیاسی Ùˆ تیۆریی كه‌لتووری ده‌كاته‌وه. زانایه‌Ùƒ به ‌ناوی "ڕۆبێرت كاكس"ØŒ یه‌كه‌Ù… جار ئه‌Ù… تیۆرییه‌ÛŒ هێنایه‌ ناو ‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان. هه‌روه‌ها  "ڕیچارد ئه‌شلی" Ùˆ "مارك هافمه‌Ù†" Ùˆ "ستێفن گیل" Ùˆ " ئه‌ندرۆ لینكلێته‌ر"ØŒ هه‌ÙˆÚµÛŒ په‌یوه‌ندیدروستكردن له‌ نێوان قوتابخانه‌ÛŒ ئینگلیزی Ùˆ تیۆریی Ú•Ù‡‌خنه‌یی ده‌ده‌Ù†.

به‌گشتی، تیۆریی Ú•Ù‡‌خنه‌یی بریتییه‌ له‌ Ú•Ù‡‌خنه‌ له‌ Ú•Ù‡‌وت Ùˆ شه‌Ù¾Û†ÚµÛŒ سه‌ره‌كیی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان Ùˆ دۆزینه‌وه‌ÛŒ ئه‌ڵته‌رناتیڤ یاخود جێگره‌وه‌ له‌  په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری گۆڕانكاری Ùˆ په‌ره‌سه‌ندن له‌ سیسته‌Ù… Ùˆ دۆخی هه‌نووكه‌ییی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان. به‌Ù… پێیه‌یش واقعییه‌ته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ÛŒ سنووره‌كانی بونیادیدا قۆرخ ناكرێن. به‌ڵكوو ئاگایی Ùˆ وشیاریش بوونی هه‌یه‌ و، له‌ ئاكامدا ئایدیا فه‌لسه‌فی Ùˆ تیۆری Ùˆ ئه‌خلاقییه‌كانیش ده‌گرێته‌وه‌. لێره‌دا، ناسین Ùˆ مه‌عریفه‌ ناتوانێت له‌ به‌هاكان خاڵی بێت. به‌Ù… شێوه‌یه‌ØŒ تیۆریی Ú•Ù‡‌خنه‌یی، هه‌ÙˆÚµÛŒ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ بونیادییه‌كانی خێر Ùˆ چاكه‌ Ùˆ بنیاتنانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ باش ده‌دات.

 Ù„Ù‡‌Ù… تیۆرییه‌دا باس له‌ بیر Ùˆ ڕاكانی "یۆرگن هابه‌رماس"ØŒ زانای ئه‌ڵمانیی ئه‌Ù… قوتابخانه‌یه‌ØŒ ده‌كرێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ جێی سه‌ر‌نجه‌ØŒ ئه‌Ù… تیۆرییه‌ بیر Ùˆ بۆچوونه‌كانی پۆستمۆدیرنیزم Ú•Ù‡‌ت ده‌كاته‌وه‌ و، ناكه‌وێته‌ ته‌ÚµÙ‡‌ Ùˆ داوی ڕیژه‌Ú¯Ù‡‌راییی Ú•Ù‡‌هاوه‌. بۆیه‌یشه‌ بڕوای به‌ جۆره‌كانی زانین Ùˆ مه‌عریفه‌ هه‌یه‌ و، به‌Ù… پێیه‌یش گرنگی به‌ بابه‌ته‌كانی شارستانییه‌ت، كه‌لتوور، ناسنامه‌ØŒ ئه‌كته‌ره ‌ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ده‌نی، یه‌كانگیریی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ به‌جیهانیبوون Ùˆ دادپه‌روه‌ری، مرۆڤ Ùˆ مافه‌كانی Ùˆ به‌رپرسیارییه‌تی Ùˆ ژینگه‌ Ùˆ په‌یوه‌ندی Ùˆ ڕزگاری، ده‌دات. له‌ كۆتاییشدا باس له‌ خاڵه‌ به‌هێز Ùˆ Ú•Ù‡‌خنه‌كان له‌ خودی ئه‌Ù… قوتابخانه‌یه ده‌كرێت Ùˆ‌ ده‌خرێنه‌ ڕوو.

به‌Ø´ÛŒ شه‌شه‌Ù…: پۆستمۆدێرنیزم

یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ Ú•Ù‡‌وته‌كانی گفتوگۆی سێیه‌Ù…ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان، بریتییه‌ له‌ پۆست ـــ ستراكچرالیزم Ùˆ پۆستمۆدێرنیزم، كه‌ بواری سه‌ره‌كیی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كانی له‌ پرسه‌كانی په‌یوه‌ندیدار به‌ ناوه‌Ú•Û†Ùƒ Ùˆ میتۆده‌وه‌ به‌ره‌Ùˆ پرسه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ بونیاده‌كانی مه‌عریفه‌ØŒ ڕاكێشا.

بۆیه،‌ ئه‌Ù… گفتوگۆیه‌ له‌ نێوان ڕوانگه‌ Ùˆ تیۆرییه‌كانی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا زیاتر Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ Ùˆ بۆنی فه‌لسه‌فیی پێوه‌ دیاره‌. لێره‌دا پرۆژه‌ÛŒ مۆدێرن وه‌كوو دروستكراو Ùˆ بنیاتنراوێكی كه‌لتووری (Cultural Conteruction) هه‌ژمار ده‌كرێت، كه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌وه‌ ده‌دات شێوازێكی تایبه‌ت له‌ هزركردن Ùˆ ئه‌قڵانییه‌ت په‌ره‌ Ù¾ÛŽ بدات و، به ‌ناونیشانی پێشكه‌وتن، فره‌یی بسڕێته‌وه‌ Ùˆ له‌ناوی ببات.

لێره‌دا ئه‌قڵانییه‌ت وه‌Ùƒ دروستكراوێكی ئایدۆلۆژیك هه‌ژمار ده‌كرێت، كه‌ جۆرێكه‌ له‌ هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵات. پۆستمۆدێرنیزم به‌گشتی گوتاره‌ گشتگه‌راكان و، هه‌روه‌ها میراتی ڕۆشنگه‌ری (پێشكه‌وتن Ùˆ ئه‌قڵانییه‌ت) ده‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌.  له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ پۆستمۆدێرنیزم له‌Ú¯Ù‡‌Úµ جه‌وهه‌رگه‌رایی (Essentialism) واتا Ú•Ù‡‌سه‌نایه‌تیی دیارده‌كان Ùˆ بنه‌Ú•Ù‡‌ت Ùˆ بونیادگه‌رایی (Foundationalism) Ùˆ حیكایه‌ت Ùˆ گێڕانه‌وه‌ باڵاكان(Meta- Narratives) Ùˆ سوژه‌ÛŒ مۆدێرنی سه‌ربه‌خۆی ناسكار، ده‌كه‌وێته دژایه‌تییه‌وه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌تی ده‌كاته‌وه‌.‌ له‌ به‌رامبه‌ریشدا، پێكهاته‌شكێنی (deconstruction) Ùˆ ده‌Ù‚Ú¯Ù‡‌رایی (textualism) و، هه‌روه‌ها نێوانناوه‌Ú•Û†Ùƒ یاخود نێوانده‌قه‌كان (intertextuality)ÛŒ ده‌خاته ‌ڕوو و، جه‌خت له‌سه‌ر چۆنیه‌تیی دروستكراوه‌ییبوونی ماناكان Ùˆ فره‌یی Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ییبوون Ùˆ جیاوازییه‌كان ده‌كاته‌وه‌.

  Ù„Ù‡‌Ù… به‌شه‌دا بیر Ùˆ ڕاكانی "ژاك دریدا" Ùˆ میشێل فۆكۆ" Ùˆ "ژان فرانسوا لیۆتار" Ùˆ "ژان بودریار" له‌Ù… په‌یوه‌ندییه‌دا ده‌خرێنه‌ ڕوو. له‌ كۆتاییشدا نووسه‌ر خاڵه‌ به‌هێزه‌كان Ùˆ كه‌ÚµÙƒ Ùˆ سوودمه‌ندییه‌كانی ئه‌Ù… ڕوانگه‌ Ùˆ چوارچێوه‌ هزرییه‌ له ‌لایه‌Ùƒ و، خاڵه‌ لاواز Ùˆ Ú•Ù‡‌خنه‌كان لێی، ده‌خاته ‌ڕوو Ùˆ تاووتوێی ده‌كات.

 

به‌Ø´ÛŒ حه‌وته‌Ù…: فێمینیزم

له‌ ڕاستیدا فێمینیزم وه‌Ùƒ بزووتنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌ناسرێت Ùˆ هه‌ر بزووتنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تیش، ویستی سه‌ره‌كیی بریتییه‌ له‌ دروستكردنی گۆڕانكاری له‌ په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان Ùˆ دابه‌شكردنی هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی  Ùˆ ئابووری.

ئه‌Ù… باوه‌Ú•Ù‡‌یش له ‌لایه‌Ù† زۆربه‌ÛŒ ڕێبه‌رانی بزووتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، به‌ فێمینیزمیشه‌وه،‌ قبووڵ كرا كه‌ پێویسته گۆڕانكاری له‌ بونیاده‌ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسییه‌كان، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ گۆڕانكارییه‌كانی‌ بواره‌ مه‌عریفییه‌كان Ùˆ بونیاده‌ كه‌لتوورییه‌كاندا هاوته‌ریب بێت. به‌Ù… شێوه‌یه‌ØŒ لایه‌نگرانی بزووتنه‌وه‌كانی ژنان له‌ ڕۆژاوا Ú¯Ù‡‌ییشتنه‌ ئه‌Ù… ئه‌نجامه‌ÛŒ كه‌ پرسی "ناسین Ùˆ مه‌عریفه‌" پرسێكی سیاسییه‌ØŒ چونكه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتدا‌ په‌یوه‌ندیی هه‌یه‌.

فێمینیسته‌كان بڕوایان وایه‌ كه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ Ùˆ بواره‌كانی  زانسته‌كانی پزشكی Ùˆ ده‌روونناسی Ùˆ كۆمه‌ڵناسی Ùˆ زانستی سیاسه‌ت Ùˆ...ØŒ ژنان فه‌رامۆش كراون یاخود خراونه‌ته‌ په‌راوێزه‌وه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ "ژنبوون" Ùˆ "ژنایه‌تی" به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ نه‌ریتی، بریتییه‌ له‌ ژێرده‌ست، هه‌سته‌وه‌ر، نائه‌قڵانی، نائه‌خلاقی؛ به‌Ù… جۆره‌ØŒ‌ دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تیی ژنان كه‌ به‌رهه‌Ù…ÛŒ مێژووه‌ØŒ به‌ سروشتی Ùˆ جه‌وهه‌ری پیشان ده‌درێت.

له‌Ù… به‌شه‌دا نووسه‌ر بیر Ùˆ ڕاكانی فێمینیزمی لیبراڵ Ùˆ فێمینیزمی ڕادیكاڵ Ùˆ فێمینیزمی پۆستمۆدێرن ده‌خاته ‌ڕوو. سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان، فمێنیسته‌كان بڕوایان وایه‌ كه‌ ئه‌Ù… بواره‌ له‌ لایه‌Ù† پیاوانه‌وه‌ قۆرخ كراوه‌ Ùˆ له‌ژێر هێژموونی Ùˆ ده‌سه‌ڵات Ùˆ ئایدیۆلۆژیی پیاوسالاریدایه‌ و، له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌‌ ئێمه، به‌رده‌وام ‌ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ توندوتیژی Ùˆ ململانێ ده‌بینین. بۆیه‌ فێمینیسته‌كان زۆرتر جه‌خت له‌سه‌ر پرسه‌كانی "جه‌Ù†Ú¯" Ùˆ " ئاشتی" ده‌كه‌نه‌وه‌.

هه‌روه‌ها له‌Ù… به‌شه‌دا نووسه‌ر سه‌ره‌ڕای جیاوازیی زۆر Ùˆ ئاڵۆزی Ùˆ ناته‌بایی له‌ بیرۆكه‌كانی فمێنیسته‌كان، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ بۆیه‌ ئه‌Ù… بواره‌ بۆ ژنان گرنگه،‌ چونكه‌ ژنان ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆ لێكه‌وته‌كانی توندوتیژی Ùˆ جه‌نگیان به‌رده‌كه‌وێت كه‌ خۆیان هیچ ڕۆڵێكیان له‌ خوڵقاندنیدا نه‌بووه‌ØŒ بۆ نموونه‌: له‌ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌كاندا، ژنان یان ده‌كوژرێن یان بنه‌ماڵه‌ Ùˆ هاوسه‌ر Ùˆ مناڵه‌كانیان ده‌بنه‌ قوربانی. هه‌روه‌ها یان له ‌به‌ره‌ÛŒ جه‌نگدان یاخود له‌ پشته‌وه‌ÛŒ سه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ره‌كان‌ كار ده‌كه‌Ù†. ئه‌وانه‌ÛŒ تریش، دیسانه‌وه‌ ده‌رهاوێشته‌ Ùˆ ئاسه‌واره‌كانی جه‌Ù†Ú¯ ده‌یانگرێته‌وه.‌ بۆ نموونه،‌ كاتێك كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان بودجه‌ÛŒ زۆر بۆ Ú†Ù‡‌Ùƒ Ùˆ بواری سه‌ربازی ته‌رخان ده‌كه‌Ù† Ùˆ بودجه‌ÛŒ چاودێریی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ خێزان Ùˆ په‌روه‌رده‌ Ùˆ ته‌ندروستی Ùˆ دامه‌زراندن كه‌Ù… ده‌بێته،‌ ڕاسته‌وخۆ كار له‌ ژیان Ùˆ بارودۆخی ژنان ده‌كات. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ ژنان به‌رده‌وام قوربانیی توندوتیژیی سێكسی Ùˆ ده‌ستدرێژییه‌كانن له‌ جه‌نگدا.

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ فمێنیسته‌كان هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† Ú•Ù‡‌خنه‌ له‌ Ú†Ù‡‌مك Ùˆ بواره‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تی Ùˆ ته‌نانه‌ت ده‌قه‌ زانستییه‌كانی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان بگرن Ùˆ بیانخه‌نه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌وان نایانه‌وێت ته‌نیا وه‌Ùƒ ژنان به‌شدارییان Ù¾ÛŽ بكه‌ن، به‌ڵكوو ده‌یانه‌وێت ئه‌Ùˆ بونیاد Ùˆ بنه‌Ú•Ù‡‌تانه‌ÛŒ كه‌ بوونه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ù… جیاكاری Ùˆ ته‌نانه‌ت ماڵوێرانییانه،‌ دووباره‌ چاویان پێدا بخشێنرێته‌وه‌ Ùˆ دابڕێژرێنه‌وه‌ و، خاڵه‌ نامرۆڤایه‌تییه‌‌كانی دۆخی هه‌نووكه‌یی، كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ سیاسه‌ت، كه‌لتوور، زانست Ùˆ مه‌عریفه‌ØŒ هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵات و،  به‌Ù… پێیه‌Ø´ كاریگه‌ریان له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا، ئاشكرا بكه‌Ù†. چونكه‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ جیاوازیی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی Ùˆ جێنده‌ری، خاوه‌Ù† سێ Ú•Ù‡‌هه‌ندی سیمبۆلیك Ùˆ بونیادی Ùˆ تاكه‌كه‌سییه‌. بۆیه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌مه‌ بكرێته‌ بنه‌مای كاركردن Ùˆ گرنگیپێدان، ئه‌Ùˆ كاته‌ هه‌موو مرۆڤه‌كان قازانج ده‌كه‌Ù† و، له‌ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ململانێ Ùˆ توندوتیژی Ùˆ جیاكاری Ùˆ سڕینه‌وه ڕزگاریان ده‌بێت‌.

نووسه‌ر له‌ باسێكی تری ئه‌Ù… به‌شه‌دا، پرس Ùˆ بابه‌ته‌كانی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان وه‌Ùƒ: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، په‌ره‌پێدان، ئاسایش، جه‌نگ، ئاشتی Ùˆ دادپه‌روه‌ری، له‌ ڕوانگه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌خنه‌ÛŒ فێمینیسته‌كانه‌وه‌ ده‌خاته‌ به‌رباس Ùˆ شیكردنه‌وه‌. له‌ كۆتاییی ئه‌Ù… به‌شه‌یشدا، نووسه‌ر خاڵه‌ ئه‌رێنییه‌كانی ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ ده‌خاته ‌ڕوو Ùˆ پاشان Ú•Ù‡‌خنه ‌Ùˆ لاوازییه‌كانی تاووتوێ ده‌كات.

به‌Ø´ÛŒ هه‌شته‌Ù…: كۆنستراكتیڤیزم

له‌Ù… به‌شه‌دا، نووسه‌ر كرۆكی بیر Ùˆ ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌Ù… چوارچێوه‌ هزرییه‌ ده‌رباره‌ÛŒ بنه‌ماكانی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان ده‌خاته ‌ڕوو. سه‌ره‌تا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ "بوونناسی"ØŒ ناوه‌ندی سه‌ره‌كیی گرنگیپێدانی كۆنستراكتیڤیسته‌كانه‌.

كۆنستراكتیڤیسته‌كان، له‌ بواری په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا گرنگی به‌ تێڕوانین Ùˆ بیر Ùˆ هزر Ùˆ مانا Ùˆ ڕیسا Ùˆ یاسا Ùˆ نۆرم Ùˆ به‌هاكان ده‌ده‌Ù†. ئه‌وان بڕوایان وایه‌ كه‌ بونیادی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، هه‌Ù… له‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ ماددی Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌ Ùˆ هه‌Ù… له‌ سه‌رچاوه‌ مانایی Ùˆ ناماددییه‌كان. له‌Ù… به‌شه‌دا بیر Ùˆ ڕای Ú†Ù‡‌ندین زانای ئه‌Ù… قوتابخانه‌ Ùˆ ڕوانگه‌ تیۆرییه‌ØŒ ده‌خرێته‌ ڕوو.

"ئیمانوێل ئادلێر" له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا، چۆنیه‌تیی دروستكردنی جیهانی ماددی به‌ Ú•Ù‡‌فتاری مرۆیی و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ بنیاتنانی حیهانی ماددی له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بكه‌رایه‌تی Ùˆ Ú•Ù‡‌فتار‌ÛŒ مرۆڤه‌وه‌كانه‌وه،‌ ده‌خاته‌ به‌رباس. "ئه‌لێكساندر ونت"‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ به‌ناوبانگترین بیرمه‌ندانی ئه‌Ù… ڕوانگه‌ تیۆرییه‌ØŒ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ جۆره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، جیاوازییان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ‌ جۆره‌كانی سروشتیدا هه‌یه‌ و، به‌Ù… جۆره‌یش Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ تێگه‌ییشتنی جۆره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان (مرۆڤ)ØŒ په‌یوه‌سته‌ به ‌بیر Ùˆ بۆچوون Ùˆ بڕواكان Ùˆ هزر Ùˆ ناسنامه‌وه‌‌.

ناسنامه‌یش به‌ Ú†Ù‡‌Ù‚ÛŒ گرنگی Ùˆ شیكردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… قوتابخانه‌یه‌ داده‌ندرێت. "ونت" له‌ جیاتی گرنگیپێدان به‌ هێز بۆ گۆڕانكارییه‌كان، گرنگی به‌ Ú•Ù‡‌هه‌ندی كه‌لتووری بونیاده‌كان ده‌دات.

هه‌روه‌ها "جۆن ڕاگی"ØŒ فاكته‌ره‌ هزرییه‌كانی وه‌كوو كه‌لتوور، نۆرم Ùˆ ئایدیاكانی ئه‌كته‌ره‌كان له‌ سیاسه‌تی نێونه‌ته‌وه‌ییدا به‌ گرنگ ده‌زانێت.  زانایه‌ÙƒÛŒ تری به‌ناوبانگی ئه‌Ù… قوتابخانه‌ هزرییه ‌"نیكۆلاس ئۆنف"Ù‡‌ØŒ كه‌ بڕوای وایه‌ كرداره‌ مرۆیییه‌كان، به ‌شێوازی "زمانی" Ú•Û† ده‌نرێن یاخود بنیات ده‌نرێن. یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ گرنگترین بنه‌ما هزرییه‌كانی ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ØŒ گرنگیپێدانی یه‌كسان Ùˆ ته‌واوكه‌ری یه‌كتری هه‌ر دوو Ú†Ù‡‌مكی "بونیاد Ùˆ بكه‌ر"Ù‡‌. ئه‌Ù… تیۆرییه‌ بڕوای وایه‌ كه‌ بونیاد Ùˆ بكه‌ر،‌ پێكه‌وه‌ یه‌كتر دروست ده‌كه‌Ù† یاخود بنیات ده‌Ù†ÛŽÙ†.

 Ù„Ù‡‌ ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌Ù… قوتابخانه‌یه‌وه،‌ ناسنامه‌كان بابه‌تێكی په‌یوه‌ندین، كه‌ له ‌پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ دوولایه‌نه‌دا فۆرم ده‌گرن و، دان به‌ یه‌كتری داده‌Ù†ÛŽÙ†. به‌ڵام Ú¯Ù‡‌وره‌ترین Ú•Ù‡‌خنه‌یش هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌ گرنگیی زۆر به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، وه‌كوو ئه‌كته‌ر له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا، ده‌دات. هه‌رچه‌نده‌ هه‌موو بیرمه‌ندانی ئه‌Ù… ڕوانگه‌ تیۆرییه‌ØŒ پێكه‌وه‌ له‌سه‌ر پرس Ùˆ بابه‌ته‌كان هاوڕا نین. 

یه‌ÙƒÛŽÙƒÛŒ تر له‌ جیاوازییه‌كانی ئه‌Ùˆ تیۆرییه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕیالیسته‌كان، به‌تایبه‌ت ڕیالیسته‌ پێكهاته‌Ú¯Ù‡‌راكان، له‌سه‌ر Ú†Ù‡‌مك Ùˆ بابه‌ته‌كانی سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌ØŒ بۆ نموونه‌: له‌ ڕوانگه‌ÛŒ "ونت"Ù‡‌وه‌ ئه‌نارشی ئه‌Ùˆ شته‌یه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ù„ÛŽÛŒ تێ ده‌Ú¯Ù‡‌Ù† Ùˆ ئه‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانن كه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ تێگه‌ییشتنی خۆیانه‌وه‌ پێكدادان یاخود هاوكاری دروست ده‌كه‌Ù† Ùˆ بنیاتی ده‌Ù†ÛŽÙ†.

هه‌روه‌ها له‌ ڕوانگه‌ÛŒ "ئۆنف"Ù‡‌وه‌ هه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌Ùƒ به‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێونه‌ته‌وه‌ییشه‌وه‌ØŒ هه‌Ù… بابه‌تێكه‌ Ùˆ هه‌Ù… پرۆسه‌یه‌كه‌. هه‌روه‌ها به‌ بڕوای "ونت"ØŒ دامه‌زراوه‌كان، ناسنامه‌كان Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كارلێك (ته‌عامول)ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تیی نێوان ناسنامه‌كانه‌وه‌ دروست ده‌كرێن. خودی ناسنامه‌كانیش له‌ كارلێك له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ناسنامه Ùˆ دامه‌زراوه‌‌كانی تری كۆمه‌ڵایه‌تیدا فۆرم وه‌رده‌گرن Ùˆ دروست ده‌بن.

 "كراتۆچویل"ØŒ زانایه‌ÙƒÛŒ تری ئه‌Ù… ڕوانگه‌ تیۆرییه‌ØŒ بڕوای وایه‌ كه‌ "یارییه‌ زمانییه‌كان"‌ وه‌كوو ڕیسا Ùˆ یاسا Ùˆ نۆرم پێناسه‌ ده‌كرێن، به‌Ù… پێیه‌یش "زمان" Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ "كرده‌وه"‌ نییه‌ØŒ به‌ڵكوو خۆی"كرده‌وه‌"Ù‡‌.

ده‌رباره‌ÛŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری گۆڕانكاری له‌ بوار Ùˆ ناوه‌Ú•Û†Ùƒ Ùˆ بابه‌تی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كانیش، ئه‌Ù… تیۆرییه‌ Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ كه‌ ئه‌Ù… گۆڕانكارییانه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ گۆڕانی پراكتیس Ùˆ ڕیسا Ùˆ یاساكان Ùˆ ناسنامه‌كانه‌وه‌ ده‌بێت. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ گۆڕانی ناسنامه‌ÛŒ ئه‌كته‌ره‌كان، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕان له‌ بونیاده‌كان.

 Ù„Ù‡‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ "ونت" بڕاوی وایه‌ كه‌ سروشتی سیسته‌Ù… یاخود كه‌لتووری په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان، سێ جۆر یان حاڵه‌تی هه‌یه و، سیاسه‌ت Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌كان په‌یوه‌ستن به‌Ù… جۆره‌ كه‌لتوورانه‌وه‌‌:1- كه‌لتووری هۆبزی 2- كه‌لتووری Ù„Û†ÙƒÛŒ 3- كه‌لتووری كانتی. كه‌واته‌ ئه‌وه‌ كه‌لتووریكی تایبه‌ته‌ كه‌ Ú•Ù‡‌فتاری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كان بونیاد ده‌نێت. له‌ كۆتاییی به‌شه‌كه‌دا، نووسه‌ر خاڵه‌ به‌هێز Ùˆ لاوازییه‌كانی ئه‌Ùˆ تیۆرییه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا، ده‌خاته‌ به‌رباس Ùˆ لێكدانه‌وه‌.

ده‌ره‌نجام:

له‌ كۆتاییشدا نووسه‌ر هۆكاری ئه‌Ù… جیاوازی Ùˆ ناكۆكی Ùˆ ئاڵۆزییه‌ØŒ له‌ تیۆرییه‌كانی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كاندا ده‌خاته‌ ڕوو و، بڕوای وایه‌ كه‌ هه‌ر كام له‌Ù… تیۆری Ùˆ ڕوانگانه‌ ئامرازێكی به‌كه‌ڵكن بۆ سوودوه‌رگرتنی ئێمه‌ وه‌Ùƒ ئه‌كادیمی یاخود دروستكه‌ری بڕیار بۆ تێگه‌ییشتن له‌ ئاڵۆزییه‌كانی سیاسه‌ت له‌ جیهانی ڕاسته‌قینه‌ÛŒ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ و، هه‌ر یه‌كه‌یان له‌ گۆشه‌نیگایه‌كه‌وه‌ ده‌ڕوانێته‌ پرس Ùˆ بابه‌ته‌كانی په‌یوه‌ندیدار و، ئه‌مه‌یش بۆ ئێمه‌ زۆر گرنگ Ùˆ ته‌نانه‌ت پێویسته‌.

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون