PÊNÛS
ئایا توركیا به‌ره‌و چین وه‌رده‌سووڕێته‌وه‌؟  

2016-11-04

ئایا توركیا به‌ره‌Ùˆ چین وه‌رده‌سووڕێته‌وه‌ØŸ

 

پێنووس: له ‌ئێستادا، توركیا هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌وه ‌ده‌دات كه‌ هاوبه‌Ø´ÛŒ جێگره‌وه‌ بۆ خۆی بدۆزیته‌وه‌. ئه‌Ù… هاوبه‌شه‌ جێگره‌وه‌یش نه‌Ùƒ ئێران Ùˆ ڕووسیا، به‌ڵكوو وڵاتی چینه‌ØŒ چونكه‌ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته بۆ توركیا‌ هیواپێده‌ری هاوبه‌شییه‌ÙƒÛŒ بنیاتنه‌ر Ùˆ سه‌ركه‌وتووه‌. ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكایش، پێویسته‌ له‌ كاردانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ پرسه‌دا، په‌یوه‌ندییه‌كانی خۆی زیاتر له‌ ڕابردوو له‌Ú¯Ù‡‌Úµ توركیادا توندوتۆڵتر بكات.

 ‌Ù¾ÛŽØ´ ڕووداوی كۆده‌تا سه‌رنه‌كه‌وتووه‌كه‌ÛŒ 15ÛŒ جولای له‌ توركیا، په‌وه‌ندییه‌كانی نێوان ئه‌مریكا Ùˆ توركیا به‌ره‌Ùˆ ساردوسڕی چوو بوو، به‌ڵام پاش كۆده‌تاكه‌ ئه‌Ùˆ په‌یوه‌ندییانه‌ زیاتر له‌ جاران، ناڕوون Ùˆ ئاڵۆز بوو. به‌رپرسانی حكوومه‌تی توركیا له‌ پاش كۆده‌تاكه‌ØŒ داوای ڕاده‌ستكردنه‌وه‌ÛŒ "فه‌تحوڵڵا گوله‌Ù†"ØŒ كه‌سایه‌تیی ئایینیی به‌ناوبانگی نیشته‌جێ له‌ پێنسیلڤانیای ئه‌مریكا Ùˆ ڕێبه‌ری بزووتنه‌وه‌ÛŒ "خزمه‌ت"یان له‌ ئه‌مریكا كرد.

 Ù„Ù‡ ‌لایه‌ك، ئه‌Ù… داواكارییه‌ ئه‌زموونێك بوو كه‌ پابه‌ندیی ئه‌مریكا له ‌هه‌مبه‌ر توركیای ده‌رده‌خست و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه Ú•Ù‡‌تكردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… داواكارییه‌ له‌ لایه‌Ù† ئه‌مریكاوه‌ Ùˆ‌ ڕاده‌ستنه‌كردنه‌وه‌ÛŒ "گوله‌Ù†"ØŒ ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات كه‌ له‌وانه‌یه‌ ئه‌مریكا ده‌ستێكی له‌ كۆده‌تاكه‌ÛŒ توركیادا هه‌بێت.

ئه‌مریكایش له ‌لایه‌Ù† خۆیه‌وه،‌ له‌Ù… ماوه‌یه‌دا به‌رده‌وام له‌باره‌ÛŒ دۆخی ئازادییه‌ مه‌ده‌نییه‌كان Ú•Ù‡‌خنه‌ÛŒ له‌ توركیا گرتووه‌ و، هه‌روه‌ها ده‌رباره‌ÛŒ قبووڵكردنی توركیا وه‌Ùƒ هاوپه‌یمانی ئه‌مریكا، نیگه‌رانی Ùˆ دوودڵیی خۆی ده‌ڕبریوه‌.

 Ø³Ù‡‌ره‌ڕای ئه‌مه‌یش، په‌یوه‌ندییه‌كانی یه‌كێتیی ئه‌وروپا Ùˆ توركیایش، كه‌ له‌Ù… دوایییه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ Ú•Ù‡‌تكردنه‌وه‌ÛŒ داوای ئه‌ندامبوونی توركیا له‌ یه‌كێتییه‌كه‌ و، هه‌روه‌ها له‌سه‌ر قه‌یرانی په‌نابه‌رانی سووریا گرژیی تێ كه‌وتبوو، له‌ دوای كۆده‌تاكه‌ÛŒ توركیا به‌ره‌Ùˆ ساردبوونه‌وه‌ ڕۆییشتووه‌.

له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئاڵۆز Ùˆ ته‌مومژاویبوونه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان توركیا Ùˆ ڕۆژاوا، جێگه‌ÛŒ سه‌رسووڕمان نییه‌ كه‌ توركیا به‌ دوای دروستكردنی په‌یوه‌ندی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هێزه‌كانی تردا بێت. توركیا Ùˆ ئێران له‌Ù… Ú†Ù‡‌ند مانگه‌ÛŒ دواییدا، په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ زۆر Ú¯Ù‡‌رموگوڕیان هه‌بووه‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت محه‌مه‌د جه‌واد زه‌ریف، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئێران له‌ میانه‌ÛŒ كۆده‌تاكه‌ÛŒ ئه‌Ù… دوایییه‌ÛŒ توركیا، به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر به‌رچاو پاڵپشتی Ùˆ پشتیوانی له‌ حكوومه‌ته‌كه‌ÛŒ ئه‌ردۆغان كرد.

 Ù‡Ù‡‌رچه‌نده‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ كۆتاییی ساڵی 2015 دا، به ‌Ù‡Û†ÛŒ خستنه‌خواره‌ÙˆÛŒ فڕۆكه‌یه‌ÙƒÛŒ جه‌نگیی ڕووسیا له ‌لایه‌Ù† هێزی ئاسمانیی توركیاوه‌ØŒ تووشی بارگرژی Ùˆ قه‌یرانی جددی هاتبوو، به‌ڵام له‌ مانگه‌كانی ئه‌Ù… دوایییه‌دا Ùˆ ‌پاش سه‌ردان Ùˆ چاوپێكه‌وتنه‌كانی دوولایه‌نه‌ÛŒ پووتین Ùˆ ئه‌ردۆغان له‌ ئیسته‌نبۆڵ Ùˆ سه‌نپێتێرزبۆرگ، بۆ‌ دۆخی ئاساییی خۆی Ú¯Ù‡‌ڕایه‌وه‌.

به‌ڵام سه‌Ú•Ù‡‌رای ئه‌مانه‌یش، په‌یوه‌ندییه‌كانی توركیا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئێران Ùˆ ڕووسیا به‌ Ù‡Û†ÛŒ هه‌ندێ پرسی مێژوویی Ùˆ جوگرافیایییه‌وه‌ØŒ به‌رده‌وام ڕووبه‌ڕووی سنوور Ùˆ به‌ربه‌ست  Ø¨Û†ØªÙ‡‌وه‌. ده‌رباره‌ÛŒ ڕووسیا، ده‌بێت بڵێین كه‌ ئه‌Ù… وڵاته‌ له‌Ù… دوایییه‌دا به ‌دوای به‌رفراوانكردنی ناوچه‌ÛŒ نفووزی خۆی له‌ ناوچه‌كانی باكووری ده‌ریای Ú•Ù‡‌شدا بووه‌ و، به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ڕووسیا سروشتێكی"تۆڵه‌‌ستێن"  Ùˆ "ڕقهه‌ڵگر" Ùˆ " متمانه‌پێنه‌كراو"ÛŒ هه‌یه،‌ ناتوانێت بۆ توركیا هاوبه‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ گونجاو بێت.

 Ù„Ù‡‌باره‌ÛŒ ئێرانیشه‌وه،‌ ده‌بێت ئه‌Ùˆ ڕاستییه‌ قبووڵ بكه‌ین كه‌ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌Ùˆ وڵاته بۆ توركیا، وه‌Ùƒ‌ هاوبه‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ بازرگانیی زۆر گرنگ هه‌ژمار ده‌كرێت، به‌ڵام ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته،‌ زۆربه‌ÛŒ جاران Ùˆ به‌تایبه‌ت له‌سه‌ر بابه‌ت Ùˆ پرسه‌ هه‌رێمییه‌كان، وه‌كوو قه‌یرانی سووریا، عێراق Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ئه‌مریكا له ‌ناوچه‌كه‌دا، ناكۆكیی توند Ùˆ قووڵیان هه‌یه‌.

بۆ حكوومه‌تی ئه‌ردۆغان، هاوپه‌یمانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ په‌ككین زۆر هیوابه‌خشتره‌ تاوه‌كوو هاوپه‌یمانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ تاران یاخود مۆسكۆ. هه‌رچه‌نده‌ ئێستایش ئانكا‌را‌ Ùˆ په‌ككین ‌ هاوبه‌Ø´ÛŒ Ùˆ هاوكاریی بازرگانیی زۆر نزیكیان هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ ئانكا‌را‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له ‌ئاستی گرێدراوبوونی خۆی به‌ ئه‌مریكا كه‌Ù… بكاته‌وه‌ و، په‌ككینیش به ‌دوای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ندیی ئابووری، دیپلۆماسی Ùˆ سه‌ربازیی خۆی له ‌ناوچه‌كه‌دا په‌ره‌ Ù¾ÛŽ بدات، ئه‌وه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ریكی به‌هێز له ‌ئارادایه‌ كه‌ له ‌داهاتوویه‌ÙƒÛŒ نزیكدا، ئێمه‌ بینه‌ری توندوتۆڵتربوون Ùˆ په‌ره‌سه‌ندنی زیاتری په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان توركیا Ùˆ چین بین.

ڕابردووی په‌یوه‌ندییه‌كان

 Ù¾Ù‡‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان چین Ùˆ توركیا تا ده‌یه‌ÛŒ 1970 زۆر به‌رفراوان نه‌بوو، به‌ڵام هه‌ر له‌Ù… ده‌یه‌دا و،‌ دوای ئاشتبوونه‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكا (وه‌كوو Ú¯Ù‡‌وره‌ترین هاوپه‌یمانی توركیا له‌ ناتۆدا) له‌Ú¯Ù‡‌Úµ چین، په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان توركیا Ùˆ چین به‌خێرایی به‌رفراوان بوو. له‌ ده‌یه‌ÛŒ 1990ØŒ ‌دوای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌ورووپا له‌سه‌ر پرسه‌كانی په‌یوه‌ندیدار به‌ كورده‌كان، قه‌باره‌ÛŒ فرۆشتنی Ú†Ù‡‌كیان به‌ توركیا كه‌Ù… كرده‌وه‌ØŒ ئه‌وه‌ توركیا هه‌ÙˆÚµÛŒ دا بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی Ú†Ù‡‌Ùƒ Ùˆ ته‌قه‌مه‌نیی پێویستی خۆی به‌دوای جێگره‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ نوێدا بگه‌ڕێت و، ئه‌Ù… بابه‌ته‌یش، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان توركیا Ùˆ چین به‌هێزتر Ùˆ قووڵتر ببێته‌وه‌. له‌Ùˆ سه‌رده‌مه‌وه‌ تاوه‌كوو ئێستا، په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوانیان به‌رده‌وام له‌ Ú¯Ù‡‌شه‌كردندا بووه‌.

"ون جیابائۆ" ( Wen Jiabao) سه‌رۆكی ئه‌نجوومه‌Ù†ÛŒ وه‌زیرانی پێشووتری چین له‌ ساڵی 2010 و، هه‌روه‌ها "Ú˜ÛŒ جێنپینگ" ( Xi Jinping)ØŒ سه‌رۆككۆماری ئه‌Ùˆ وڵاته،‌ له‌ ساڵی 2012 دا سه‌ردانی توركیایان كرد. ‌دوای ئه‌Ù… سه‌ردانه‌ØŒ هه‌ر له ‌هه‌مان ساڵدا، سه‌رۆككۆماری توركیایش چووه‌ وڵاتی چین Ùˆ چاوی به‌ به‌رپرسانی ئه‌Ùˆ وڵاته كه‌وت. هه‌روه‌ها له‌ ساڵی 2012دا بوو، كه‌ توركیا وه‌Ùƒ "هاوبه‌Ø´ÛŒ دیالۆگ" (dialogue partner) له ‌ڕێكخراوی هاریكاریی شانگهای (Shanghai Cooperation Organization) وه‌ر‌گیرا.

چین Ùˆ توركیا له‌Ù… ماوه‌یه‌دا، مانۆڕی سه‌ربازیی هاوبه‌شیان ئه‌نجام داوه‌. بۆ نموونه‌ØŒ ئه‌Ù… دوو وڵاته‌ به ‌هاوبه‌Ø´ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتری، له ‌ساڵی 2009ØŒ مانۆڕێكی سه‌ربازیی هاوبه‌شیان‌ له‌ توركیادا ئه‌نجام دا و، ته‌نانه‌ت ئه‌Ùˆ فڕۆكه‌ جه‌نگییانه‌ÛŒ كه‌ له‌ بنكه‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌ربازی، له‌ چینه‌وه‌ به‌ره‌Ùˆ توركیا فڕیبوون، له‌ ئێراندا بۆ مه‌به‌ستی وه‌رگرتنی سووته‌مه‌نیی فڕۆكه‌ØŒ دابه‌زیبوون. ئێرانیش، ئاسمانی خۆی بۆ فڕۆكه‌كانی چین كرده‌وه‌ و، Ù…Û†ÚµÙ‡‌تی به‌ فڕۆكه‌ جه‌نگییه‌كانی چین دا، كه‌ له‌ ئێران سووته‌مه‌نیی فڕۆكه‌ وه‌ربگرن.

ڕاستییه‌كه‌ی، بابه‌تی ئاڵوگۆڕی بازرگانی، هه‌میشه‌ له‌ لووتكه‌ÛŒ هاوكارییه‌كانی نێوان چین Ùˆ توركیادا بووه‌. له ‌ساڵی 2000ÛŒ زایینیدا، قه‌باره‌ÛŒ گشتیی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوانیان نزیكه‌ÛŒ 1.4 ملیار دۆلار بووه‌ØŒ كه‌ ئه‌Ù… ژماره‌یه‌ له‌ ساڵی 2015دا Ú¯Ù‡‌ییشته‌ 27.3 ملیار دۆلار و، به‌Ù… پێیه‌یش چین به‌ به‌جێهێشتنی ئه‌ڵمانیا، بووه‌ هه‌نارده‌كاری سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ گشتی به‌ توركیا.

به‌ربه‌سته‌كانی به‌رده‌Ù… Ú•ÛŽÚ•Ù‡‌ÙˆÛŒ ئاوریشم

هه‌رچه‌نده‌ چین Ùˆ توركیا له‌ ئێستادا په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ نزیكیان هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام به‌رفراوانبوونی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ئه‌Ù… دوو وڵاته‌ØŒ هه‌میشه‌ له ‌به‌رده‌Ù… كه‌ندوكۆسپدا بووه‌. چین، ئیسلامی سیاسی به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ÙƒÛŒ جددی ده‌زانێت و، توركیایش یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ به‌رگریكارانی سه‌ره‌كیی ئه‌Ù… جۆره‌ تێڕوانینه‌یه‌.

 Ù¾Ø§ÚµÙ¾Ø´ØªÛŒÛŒ توركیا له‌Ù… ڕوانگه‌یه،‌ تا ئه‌Ùˆ ئاسته‌ بوو كه‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ ناكۆكی Ùˆ بارگرژیی توند بكه‌وێته‌ نێوان توركیا Ùˆ میسر (یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست كه‌ چین به ‌دوای نزیكبوونه‌وه‌یه‌ Ù„ÛŽÛŒ). جێی سه‌رسوڕمان نییه‌ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئێمه‌ ده‌بینین له‌ ڕووداوه‌كانی كۆده‌تاكه‌ÛŒ توركیادا، چین خۆی له‌ هه‌ر جۆره‌‌ هه‌ڵوێستگرتن Ùˆ ڕاده‌ڕبرینێك به‌دوور گرت Ùˆ چاوه‌ڕوانی ئه‌نجامی كۆتاییی كۆده‌تاكه‌ مایه‌وه‌.

ته‌نانه‌ت دوای شكستهێنانی كۆده‌تاكه‌یش، ته‌نیا یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ به‌رپرسانی پله‌نزمی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ چین، له‌ ڕاگه‌یاندراوێكدا پشتیوانیی له‌ هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانی توركیا كرد كه‌ به‌مه‌به‌ستی پاراستنی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ سه‌قامگیری له‌Ù… وڵاته‌دا‌ ئه‌نجامی داوه‌. به‌ڵام پاش Ú†Ù‡‌ند هه‌فته‌یه‌Ùƒ "ژانگ مینگ" (Zhang Ming)ØŒ جێگری وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ÛŒ چین به‌ مه‌به‌ستی دیدار له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌رپرسانی توركیا Ùˆ گفتوگۆ له‌سه‌ر كۆده‌تا شكستخواردووه‌كه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ وڵاته،‌ سه‌ردانی ئانكا‌را‌ÛŒ كرد.

توركیا Ùˆ چین له‌سه‌ر پرسی كه‌مینه‌ÛŒ "ئه‌یغوره‌كان" (Uyghur) كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ توركیا په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ ئێتنیكی Ùˆ میژوویییان هه‌یه‌ØŒ ناكۆكییان هه‌یه‌ و، هه‌ر ئه‌Ùˆ ناكۆكییه‌یش بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی بارگرژی له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان هه‌ردوو وڵاتدا. ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی چین، كه‌مینه‌ÛŒ مسوڵمانی ئه‌یغوره‌كانی، نه‌Ùƒ ته‌نیا به جیابوونه‌وه‌خوازی، به‌ڵكوو به‌‌ تیرۆریزمیش تۆمه‌تبار كردووه‌. به‌رپرسانی چین، ئه‌Ù… كه‌مایه‌تییه،‌ به‌ تێوه‌گلان له‌ كرده‌وه‌ÛŒ تیرۆریستی له‌ ناوخۆی چین، ناوچه‌كانی باشووری ڕۆژهه‌ڵات Ùˆ ئاسیای ناوه‌ند و، هه‌روه‌ها ناردنی شه‌ڕكه‌ر Ùˆ هێز بۆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست تۆمه‌تبار ده‌كه‌Ù†.

توركیایش له‌ لایه‌Ù† خۆیه‌وه‌ØŒ هه‌میشه‌ Ú•Ù‡‌خنه‌ÛŒ له‌ هه‌ڵسوكه‌وتی به‌رپرسانی چین له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ù… كه‌مایه‌تییه‌ گرتووه‌ و، ئێستا توركیا به‌ باوه‌Ø´ÛŒ كراوه‌وه‌ پێشوازی له‌ په‌نابه‌رانی ئه‌یغور ده‌كات. به‌ دوای ڕاپه‌ڕین Ùˆ پشێوییه‌كانی ساڵی 2009 له‌ پارێزگای "سینگ كیانگ"ÛŒ چین، بارگرژییه‌كانی نێوان توركیا Ùˆ چین Ú¯Ù‡‌ییشته‌ لووتكه‌ÛŒ خۆی.

 Ø¦Ù‡‌Ùˆ كاته‌ ئه‌ردۆغان، سه‌رۆككۆماری توركیا، كاردانه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ توندی له ‌هه‌مبه‌ر ئه‌Ùˆ ڕووداوانه‌ÛŒ چین نیشان دا، به‌ڵام پاشان "داوود ئۆغلۆ"ØŒ وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ كاته‌ÛŒ توركیا، له‌ هه‌ڵوێست Ùˆ ده‌ربڕینه‌كانی توركیا پاشه‌كشه‌ÛŒ كرد.

 Ù¾Ø§Ø´ ماوه‌یه‌كیش بارگرژییه‌كانی نێوانیان نه‌ما و، سه‌رۆككۆماره‌كانی هه‌ردوو وڵات به‌ÚµÛŽÙ†ÛŒ ئه‌وه‌یان دا كه‌ هاوكارییه‌ هاوبه‌شه‌كانیان له‌سه‌ر پرسی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ تیرۆریزم په‌ره ‌Ù¾ÛŽ بده‌Ù†. به‌ڵام ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ئه‌وه‌ زۆره‌ كه‌ پرسی كه‌مینه‌ÛŒ ئه‌یغوره‌كان وه‌كوو بابه‌تێكی جێگه‌ÛŒ مشتومڕ Ùˆ ناكۆكی، له‌ نێوان هه‌ردوو وڵاتدا بمێنێته‌وه‌. په‌یوه‌ندییه‌كانی توركیا Ùˆ چین ده‌رباره‌ÛŒ بابه‌تی سه‌ربازیش، كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ به‌ربه‌ست Ùˆ كه‌ندوكۆسپی له ‌به‌رده‌مدا بووه‌. له ‌ساڵی 2013ÛŒ زایینیدا، توركیا ڕای Ú¯Ù‡‌یاند كه‌ بڕیاری داوه‌‌ سیسته‌Ù…ÛŒ به‌رگریی مووشه‌كیی خۆی له ‌لایه‌Ù† وڵاتی چینه‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر بكات Ùˆ بیكڕێت.

 Ú•Ø§Ú¯Ù‡‌یاندنی ئه‌Ù… هه‌واڵه‌ له ‌لایه‌Ù† توركیاوه،‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی ئه‌Ù… تێگه‌ییشتنه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌ ستراتیژییه‌كانی نێوان چین Ùˆ توركیا له‌ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندن Ùˆ په‌ره‌سه‌ندندان‌. له‌ هه‌مان ساڵدا، توركیا كۆمپانیایه‌ÙƒÛŒ چینیی بۆ مه‌به‌ستی دروستكردنی سیسته‌Ù…ÛŒ به‌رگریی مووشه‌كیی خۆی هه‌ڵبژارد، به‌ڵام ئه‌Ù… كۆمپانیایه‌ له‌ژێر ئابڵووقه‌ÛŒ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكادا بوو. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌Ù… بڕیار Ùˆ كرده‌یه‌ÛŒ توركیا (وه‌Ùƒ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئه‌ندامی ناتۆ) له‌Ùˆ كاته‌دا زۆر بوێرانه ‌بوو، به‌ڵام ئاكامێكی تایبه‌تی Ù„ÛŽ نه‌كه‌وته‌وه‌ و، له‌ كۆتاییشدا له‌ ساڵی 2015دا به ‌Ù‡Û†ÛŒ دژایه‌تیی ئه‌مریكا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئه‌ندامی ناتۆ، هه‌ڵوه‌شێندرایه‌وه‌.

ته‌نانه‌ت په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری Ùˆ بازرگانییه‌كانی توركیا Ùˆ چینیش، به‌ره‌وڕووی كێشه‌ Ùˆ به‌ربه‌ست بووه‌ته‌وه‌‌. هه‌رچه‌نده‌ قه‌باره‌ÛŒ ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوان هه‌ردوو وڵات له‌Ù… Ú†Ù‡‌ند ساڵه‌ÛŒ دواییدا به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ بیست به‌رامبه‌ر، زیادی كردووه‌ØŒ به‌ڵام به ‌لێوردبوونه‌وه‌یه‌Ùƒ له‌ ئاماره‌كانی به‌رده‌ست، بۆمان ده‌ركه‌وێت كه‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆری ئه‌Ùˆ ئاڵوگۆڕه‌ بازرگانییانه‌ØŒ له‌ هه‌نارده‌كردنی چین بۆ توركیا Ù¾ÛŽÙƒ دێت.

 Ù„Ù‡‌Ù… ساڵانه‌ÛŒ د‌واییشدا، ئاست Ùˆ قه‌باره‌ÛŒ هاورده‌كردنی توركیا له‌ چینه‌وه،‌ به‌ به‌راورد به‌ ئاست Ùˆ قه‌باره‌ÛŒ هه‌نارده‌كردنی توركیا بۆ چین، به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رچاو به‌رز بۆته‌وه‌. به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماره‌كانی به‌رده‌ست، له‌ ÙƒÛ†ÛŒ قه‌باره‌ÛŒ ئاڵوگۆڕه‌كانی بازرگانیی نێوان هه‌ردوو لایه‌ندا له‌ ساڵی ڕابردوو، كه‌ به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 27.3 ملیار دۆلار مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت، پشكی هه‌نارده‌كردنی توركیا بۆ چین، ته‌نیا ‌نزیكه‌ÛŒ 2ØŒ4 ملیار دۆلار بووه‌.

ڕوانگه‌ÛŒ داهاتوو

سه‌ره‌ڕای هه‌موو كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كانی ئێستا، چاوه‌ڕوان ده‌كرێت ئێستا كاتێكی گونجاو بێت بۆ په‌ره‌پێدانی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ‌توركیا Ùˆ چین. هه‌روه‌Ùƒ پێشووتر ئاماژه‌ÛŒ Ù¾ÛŽ درا، توركیا له‌ هاوبه‌شه‌كانی ئێستای خۆی ناڕازییه‌ و، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌ردۆغان به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌ركوتكارانه‌تر له‌ توركیادا Ú•Ù‡‌فتار بكات، ئه‌وه‌ چاوه‌ڕوان ناكرێت بارگرژییه‌كانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕۆژاوادا به‌ره‌Ùˆ هێوه‌ربوونه‌وه‌ بڕوات.

 ØªÙ‡‌نانه‌ت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هه‌موو ئه‌Ùˆ كێشه‌ Ùˆ به‌ربه‌ستانه‌یش له‌ناو بچێت، توركیایش وه‌كوو هه‌موو هاوپه‌یمانه‌كانی تری ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌كه‌دا، له ‌هه‌مبه‌ر به‌ÚµÛŽÙ† Ùˆ پابه‌ندبوونه‌كانی ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، به‌تایبه‌ت هه‌ڵوێست Ùˆ هه‌ڵسوكه‌وتی ناڕوون Ùˆ نادیاری ئه‌مریكا ده‌رباره‌ÛŒ قه‌یرانی سووریا یاخود ده‌رباره‌ÛŒ ده‌ستێوه‌ردانی سه‌ربازیی ڕووسیا له‌ ناوچه‌كه‌دا، Ú†Ù‡‌ندین دڵه‌ڕاوكێ Ùˆ نیگه‌رانی، هه‌ر ده‌مێنن.

هه‌روه‌ها، په‌یوه‌ندییه‌كانی چین له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ناوچه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌Ù… Ú†Ù‡‌ند ساڵه‌ÛŒ دوواییدا، به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رچاو به‌رفراوان بووه‌.  ناوچه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، به‌تایبه‌ت ئێران Ùˆ توركیا، Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ گرنگیان له‌ پرۆژه‌ÛŒ" یه‌Ùƒ پشتێن، یه‌Ùƒ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌"(One Belt, One Road" (OBOR) plan)ÛŒ چیندا هه‌یه‌. بڕیار وایه‌ ئه‌Ù… پرۆژه‌یه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دروستكردنی ژێرخانی نوێ Ùˆ تۆڕێكی هاتوچۆكردنی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ØŒ وڵاتی چین Ùˆ وڵاتانای تری هه‌ڵكه‌وتوو له‌ ناوچه‌ÛŒ ئۆراسیا، به‌ كیشوه‌ری ئه‌ورووپا ببه‌ستێته‌وه‌.

په‌یوه‌ندیی ئابووری له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ناوچه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، بووه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ چین به‌ناچاری له‌ په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماسی Ùˆ ده‌ستێوه‌ردانه‌ سه‌ربازییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا به‌شدار بێت. چین له‌ میانه‌ÛŒ دانوستانه‌ ئه‌تۆمییه‌كانی ئێران، Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ زۆر چالاكانه‌ÛŒ گێڕا و، به ‌دوای به‌هێزكردنی په‌یوه‌ندییه‌ ناوچه‌یییه‌كانی خۆیه‌وه‌ بوو، بۆیه‌یش هاته‌ ناو‌ ناكۆكی Ùˆ مشتومڕ Ùˆ پێكدادانه‌ ناوچه‌یییه‌كانی وه‌كوو قه‌یرانی سووریا.

له‌Ù… Ú†Ù‡‌ند ساڵه‌ÛŒ دواییدا، چین په‌یوه‌ندییه‌ سه‌ربازییه‌كانی خۆی له‌ ناوچه‌كه‌دا به‌رفراوانتر كردووه‌ØŒ به‌ شێوه‌یه‌Ùƒ كه‌ وڵاتی چین له‌Ù… ماوه‌یه‌دا یه‌كه‌مین بنكه‌ÛŒ هێزی سه‌ربازیی خۆی له‌ مینای جیبۆتی (Djibouti) بنیات ناوه‌ و، یارمه‌تییه‌ÙƒÛŒ سه‌ربازیی كه‌میشی پێشكه‌Ø´ÛŒ حكوومه‌تی به‌شار ئه‌سه‌د له‌ سووریادا كردووه‌.

سه‌Ú•Ù‡‌رای پرسی كه‌مینه‌ÛŒ ئه‌یغوره‌كان له‌ چین، سێ فاكته‌ری گشتی Ùˆ سه‌ره‌كی، كاریگه‌ری له‌سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانی چین Ùˆ توركیا و، هه‌روه‌ها ئاستی به‌رفراوانبوونی ئه‌Ù… په‌یوه‌ندییانه‌ داده‌نێت.

یه‌كه‌مین فاكته‌ر، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ سامان Ùˆ دارایییه‌كانی وڵاتی چینه‌. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر داته‌پینی دروستبوو له ‌به‌رده‌Ù… Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ ئابووریی چین هه‌ر به‌رده‌وام بێت، ئه‌Ù… وڵاته‌ بۆ به‌رده‌وامبوونی پرۆژه‌ÛŒ" یه‌Ùƒ پشتێن، یه‌Ùƒ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌"ØŒ یاخود ده‌رباره‌ÛŒ دروستكردنی ده‌رفه‌تی سه‌ر‌نجڕاكێش بۆ هه‌نارده‌كارانی توركیا بۆ ئه‌Ù… وڵاته‌ØŒ تووشی كێشه‌ÛŒ لاوازیی سه‌رچاوه‌كانی دارایی ده‌بێت.

دووه‌مین فاكته‌ر، ڕوانگه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری چین له‌ هه‌مبه‌ر پرسه‌ ناوچه‌یییه‌كانه‌. چین له‌Ù… ماوه‌یه‌دا به‌ شێوازی جۆراوجۆر پشتیوانی Ùˆ پاڵپشتیی له‌ حكوومه‌تی به‌شار ئه‌سه‌د Ùˆ كۆماری ئیسلامیی ئێران كردووه‌.

بۆ نموونه‌ØŒ له‌ میانه‌ÛŒ دانوستانه‌ ئه‌تۆمییه‌كاندا، چین به‌ كڕینی كات Ùˆ ده‌رفه‌تی زیاتر بۆ ئێران و، هه‌روه‌ها لاوازكردنی ئابڵووقه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، یارمه‌تیی ئێرانی دا. هه‌روه‌ها له‌Ú¯Ù‡‌Úµ مۆسكۆ، زۆربه‌ÛŒ بڕیاره‌كانی ئه‌نجوومه‌Ù†ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانی له‌ هه‌مبه‌ر سووریا، ڤیتۆ كرد. 

توركیا Ùˆ وڵاتانی تری ناوچه‌كه‌ØŒ له ‌هه‌مبه‌ر ئه‌Ùˆ هه‌ڵوێست Ùˆ Ú•Ù‡‌فتارانه‌ÛŒ چیندا، دانبه‌خۆداگرتن Ùˆ سه‌بری زۆریان له‌ خۆیان نیشان داوه‌ و، تێچووی زۆریان نه‌خستۆته‌وه ‌سه‌ر ئه‌Ùˆ وڵاته‌. به‌ڵام له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ù¾Ú•Ú•Ù‡‌نگبوونه‌وه‌ÛŒ Ú•Û†ÚµÛŒ چین له‌ ناوچه‌كه‌دا، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ØŒ وه‌كوو پێشووتر ناتوانن سه‌بریان هه‌بێت Ùˆ دان به‌ خۆیاندا بگرن.

سێیه‌مین فاكته‌ر، سیاسه‌ته‌كانی ئه‌مریكا له ‌هه‌مبه‌ر ناوچه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌. توركیا وه‌Ùƒ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ هاوپه‌یمان Ùˆ ئه‌ندامانی ناتۆ، له ‌به‌رامبه‌ر سه‌ر‌نجڕاكێشیی ده‌ره‌كیدا زۆر هه‌ستیار Ùˆ لاوازه‌. به‌Ù… پێیه‌یش، توركیا سه‌ر‌نجڕاكێشیی زۆری بۆ چین هه‌یه‌.

به‌ڵام ئه‌Ù… بابه‌ته‌ØŒ به ‌مانای هه‌ÙˆÚµÛŒ چین بۆ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌مریكا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا نییه‌. به‌دڵنیایییه‌وه،‌ ئه‌مریكا Ùˆ چین به‌رژه‌وه‌ندییه‌ÙƒÛŒ به‌رفراوانیان له‌ ناوچه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا هه‌یه‌ و، ته‌نانه‌ت Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێبه‌رایه‌تیی ئه‌مریكا، بووه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ چین به ‌تێچوویه‌ÙƒÛŒ زۆر كه‌Ù…ØŒ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆی له‌Ù… ناوچه‌یه‌دا ده‌سته‌به‌ر بكات. به‌ڵام به‌ لێوردبوونه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، ده‌توانین له‌وه‌ تێ بگه‌ین كه‌ چین هه‌میشه‌ خۆی وه‌كوو ڕكابه‌رێكی جددیی ئه‌مریكا داناوه‌ و، به ‌دوای ئه‌وه‌وه‌یه‌ كه‌ Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیهانیی ئه‌مریكا لاواز Ùˆ له‌رزۆك بكات.

به‌ڵام سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌Ù… بابه‌تانه‌یش، ئه‌مریكا نابێت به‌رفراوانبوونی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان چین Ùˆ توركیا وه‌كوو هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌Ùƒ بۆ سه‌ر خۆی سه‌یر بكات. پشتیوانی Ùˆ پێشوازیی ئه‌مریكا له‌ په‌ره‌سه‌ندنی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ئه‌Ùˆ دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ØŒ Ú†Ù‡‌ندین قازانج Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی بۆ ئه‌مریكا به‌ دوای خۆیدا دێنێت؛ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ به‌رفراوانبوونی په‌وه‌ندییه‌كانی چین Ùˆ توركیا له ‌لایه‌Ùƒ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ توانای توركیا بۆ دروستكردنی ناكۆكی له‌ نێوان ئه‌مریكا Ùˆ چیندا كه‌Ù… ببێته‌وه‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌‌ ئه‌Ù… په‌یوه‌ندییه‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ بووژانه‌وه‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی ئابووریی توركیا.

له ‌ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ ئه‌مریكا نابێت وا هه‌ڵسوكه‌وت بكات كه‌ چین Ùˆ توركیا بگه‌نه‌ ئه‌Ùˆ بڕوایه‌ÛŒ كه،‌ ئه‌مریكا له ‌هه‌مبه‌ر پابه‌ندبوونه‌كانی ده‌رباره‌ÛŒ ناوچه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست،‌ تووشی دوودڵی Ùˆ سه‌رلێشێواوی بووه‌.

ئه‌مریكا بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی زۆربه‌ÛŒ ئامانجه‌كانی وه‌كوو: جێگیركردنی سه‌قامگیری له‌ سووریا Ùˆ عێراق، به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئێران، شكستپێهێنانی داعش Ùˆ ئه‌لقاعیده‌‌ØŒ دڵنیابوون له‌ ده‌سته‌به‌ربوونی ئاسایش له‌ ئه‌ورووپا Ùˆ...ØŒ پێوستیی به‌ توركیایه‌.

هه‌رچه‌نده‌ هه‌ڵسوكه‌وته‌كانی ئه‌Ù… دوایییه‌ÛŒ ئه‌ردۆغان، بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ بێهیواییی قووڵی ئه‌مریكا، به‌ڵام به‌رپرسانی ئه‌مریكی، نابێت به‌Ùˆ سانایییه‌ ده‌ست له‌ هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانیان هه‌ڵبگرن و، ئه‌ردۆغان له‌كیس خۆیان بده‌Ù†. به‌Ù… پێیه‌یش  ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌مریكا Ùˆ توركیا هه‌روا وه‌كوو هاوپه‌یمانی یه‌كتری پێكه‌وه‌ بمێننه‌وه‌ØŒ ئه‌وه‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ ئاستی نفووزی ئه‌مریكا له‌سه‌ر ئانكا‌را ‌و، هه‌روه‌ها په‌ككینیش، ده‌گاته‌ به‌رزترین ئاست Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ خۆی.

 

سه‌رچاوه‌:

 http://www.washingtoninstitute.org

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون