PÊNÛS
سووریا، ئۆكراین نییه‌  

2016-10-30

سووریا، ئۆكراین نییه‌

پێنووس: له‌ قه‌ڵا خشتینه‌كانی كرێملینه‌وه‌ØŒ به‌ته‌واوی جیاوز سه‌یر ده‌كرێن.  به‌ڵام به‌ درێژبوونه‌وه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ له‌ هه‌ردوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا، هه‌ندێك كه‌س له‌ ڕۆژئاوا، وا ڕاهاتوون كه‌ ده‌ستێوه‌ردانه‌كانی ڕووسیا له‌Ù… دوو وڵاته‌دا‌ وه‌كوو یه‌Ùƒ هه‌ژمار بكه‌Ù†. هه‌رچه‌نده‌ ڕووسیا به ‌دوای دروستكردنی نفووز له‌ هه‌ردوو وڵاتدایه، به‌ڵام كرده‌وه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاره‌كانی ڕووسیا له‌ هه‌ر كامه‌ له‌Ù… دوو وڵاته‌ØŒ زۆر جیاوازه‌. به‌هه‌ÚµÙ‡‌وه‌رگرتنی هه‌ر كام له‌Ù… دوو وڵاته،‌ له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ مه‌ترسیكردن گرتنه‌به‌ری Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌ÛŒ‌ نادروست.

ڕووسیا، سووته‌مه‌نیی پێكدادانه‌كانی دۆنباس (Donbass) Ùˆ كریمیا، وه‌Ùƒ پره‌نسیپی سه‌ره‌كیی سیاسه‌تی ڕووسیا، به‌Ù… شێوه‌یه‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌كات: كرێملین بڕوای وایه‌ كه،‌ ده‌بێت ئۆكراین له‌ ناوچه‌ÛŒ نفووزی ڕووسیادا بێت. به‌ڵام ئۆكراین، به‌شێنه‌یی به‌ره‌Ùˆ‌ خه‌ونه‌كانی ده‌ڕوات، كه‌ بریتییه‌ له‌ ڕزگاربوون Ùˆ هاتنه‌ده‌ره‌وه‌ له‌ تۆقی سته‌مكارانی داگیركه‌ر. ڕووسیا له‌ ساڵی 1700ÛŒ زایینییه‌وه،‌ ئۆكراینی خستۆته‌ ژێر كۆنترۆڵی سیاسیی خۆیه‌وه‌. ئۆكراین ته‌نیا له‌ خولێكی كورتخایه‌ندا بووه‌ØŒ كه‌ له‌ پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی یه‌كه‌Ù…ØŒ‌ سه‌ربه‌خۆییی ته‌واوی به‌خۆیه‌وه‌ بینی.

 Ø¨Ù‡‌ درێژاییی زیاتر له 300 ساڵ، ڕێبه‌رانی سیاسی Ùˆ كه‌لتووریی هه‌ردوو وڵات، له‌ دۆخێكی یه‌كساندا ئه‌Ù… دوو وڵاته‌یان به‌ڕێوه ‌بردووه‌. لیۆنید برژێنێف (Leonid Brezhnev)ØŒ سیاسه‌تمه‌دار Ùˆ سكرتێری گشتیی لیژنه‌ÛŒ ناوه‌ندیی پارتی كۆمۆنیستی یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت له‌ ساڵی 1964 تا 1984ØŒ خۆی خه‌ÚµÙƒÛŒ ئۆكراین بوو.

 Ù„Ù‡‌ "كییه‌Ú¤"ÛŒ ئیمڕۆدا، ئه‌سته‌مه‌ بتوانیت كه‌ناڵێكی ته‌له‌ڤزیۆنی یاخود ڕادیۆیی بدۆزیته‌وه‌ كه‌ به‌رده‌وام له‌ نێوان زمانه‌كانی ڕووسی Ùˆ ئۆكراینیدا خه‌ریكی ئاڵوگۆر نه‌بێت، ته‌نانه‌ت هه‌ندی جار له‌ كاتی قسه‌كردن Ùˆ له‌ناو Ú•Ù‡‌سته‌كاندا ئه‌وه‌ ڕوو ده‌دات. به‌Ù… پێیه‌یش، بۆ ڤلادیمیر پووتین زۆر ئه‌سته‌مه‌ØŒ كه‌ به‌وه ڕازی بێت وڵاتێك كه‌ زۆر هاوشێوه‌ÛŒ وڵاته‌كه‌یه‌تی، بۆ داهاتووی خۆی، ئه‌وروپا هه‌ڵبژێرێت.

به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ تایبه‌ت، نیمچه‌دوورگه‌ÛŒ كریمیا، زۆر‌ له‌ دڵی ڕووسیاوه‌ نزیكه. كاتێك كه‌ كریمیا به‌Ø´ÛŽÙƒ بوو له‌ یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت، ئه‌وه‌ جۆزێف ستالین (Joseph Stalin)ØŒ سه‌رجه‌Ù… 230 هه‌زار كه‌سی قه‌ومی ته‌ته‌ری مسوڵمانی سوننه‌ÛŒ خه‌ÚµÙƒÛŒ خۆجێییی ئه‌Ù… نیمچه‌دوورگه‌یه‌ی، به ‌مه‌به‌ستی كردنه‌وه‌ÛŒ شوێنی كۆچبه‌ره‌ ڕووسه‌كان، گواسته‌وه‌.

له‌ یادكردنه‌وه‌ÛŒ 300 ساڵه‌ÛŒ په‌یوه‌ستبوونی ئۆكراین به‌ یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت، نیكیتا خرۆشچێف (Nikita Khrushchev)ØŒ كریمیای له‌ ڕووسیاوه‌ په‌یوه‌ست كرده‌وه‌ به‌ ئۆكراین.‌ دوای سه‌ربه‌خۆیی،‌ زۆربه‌ÛŒ ته‌ته‌ره‌كان Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ كریمیا و، ڕووسیا مافه‌كانی ئه‌وانی وه‌كوو خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری(self-government)ØŒ له‌ كییه‌Ú¤ ده‌سته‌به‌ر كرد.

 Ø¨Ù‡‌ڵام هه‌موو ئه‌مانه،‌ له ‌پاش په‌یوه‌ستكردنه‌وه‌ÛŒ كریمیا به‌ ڕووسیاوه‌ له‌ مایسی ساڵی 2014ØŒ گۆڕانی به‌سه‌ردا هات. دوای دوو ساڵ گوشارخستنه‌سه‌ر Ùˆ ئازاردانی ته‌ته‌ره‌كانی كریمیا، له‌ مانگی ئه‌پریلی ئیمساڵدا، ڕووسیا ڕای Ú¯Ù‡‌یاند كه‌ ئه‌نجوومه‌Ù† یاخود په‌رله‌مانی ته‌ته‌ره‌كان، ڕێكخراوێكی توندڕه‌وه‌. ڕووسه‌كان بڕوایان وایه‌ كه‌ په‌یوه‌ستكردنه‌وه‌ÛŒ دووباره‌ÛŒ كریمیا به‌ ڕووسیا، چاككردنه‌وه‌ÛŒ هه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ خرۆشچێڤه‌.

ناكرێت ئه‌Ù… مێژووه‌ تێكئاڵاوه،‌ له ‌په‌یوه‌ندیی نێوان ڕووسیا Ùˆ سووریادا ببینین. تێزار ئه‌له‌كسه‌نده‌ری سێیه‌Ù… (Czar Alexander III)ØŒ په‌یوه‌ندییه‌ دیبلۆماسییه‌كانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سووریای عوسمانی، له ‌ساڵی 1893دا بنیات نا. به‌ڵام ڕووسیا تاوه‌كوو Ù¾ÛŽØ´ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ به‌رچاوی له‌Ù… ناوچه‌یه‌دا نه‌بوو. له‌ ساڵی 1971 بوو، كه‌ حافیز ئه‌سه‌د Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌ یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت دا، بنكه‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌ربازی بۆ پشتیوانیكردن له‌ هێزی ده‌ریایی له‌ ده‌ریای ناوه‌ڕاست (Mediterranean) دابمه‌زرێنێت.

 Ú•ÙˆÙˆØ³ÛŒØ§ Ú†Ù‡‌ندین جار ئه‌وه‌ÛŒ دووپات كردۆته‌وه‌ كه‌ ئه‌وله‌وییه‌تی سه‌ره‌كیی ئه‌وان، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتنه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی تری ناوچه‌كه،‌ ببێته‌ بنكه‌ÛŒ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا و، به‌Ù… پێیه‌یش‌ ئه‌Ùˆ وڵاته‌ (رووسیا) هیچ هۆگرییه‌ÙƒÛŒ تایبه‌تیی بۆ بنه‌ماڵه‌ÛŒ ئه‌سه‌د نییه‌. له‌ دوای شۆڕشه‌ Ú•Ù‡‌نگییه‌كانی (color revolutions) جۆرجیا Ùˆ ئۆكراین و، هه‌روه‌ها سه‌ندنه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتی قه‌زافی له‌ لیبیا له‌ ساڵی 2011ØŒ ڕووسیا، ئه‌مریكا به‌ هۆكارێكی سه‌ره‌كیی له‌ده‌ستدانی دۆست Ùˆ هاوپه‌یمانه‌ نزیكه‌كانی له‌ ناوچه‌كه‌دا ده‌زانێت. ئه‌Ù… جه‌نگه،‌ به‌دڵنیایییه‌وه‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ وڵاتێكی تر نه‌كه‌وێته‌ ژێر نفووزی ئه‌مریكاوه‌.

 Ø®Ø§ÚµÛŽÙƒÛŒ تری گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ØŒ ده‌ستێوه‌ردان له‌ سووریا، بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ڕووسیا كورسییه‌ÙƒÛŒ زیاتر له‌ پشته‌وه‌ÛŒ مێزی دانوستاندندنه‌كاندا له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌مریكا، به‌ده‌ست بێنێت و، هه‌روه‌ها ڕووسیا وه‌كوو ناوه‌ندگیر بێته‌ ناو پێكدادانه‌كانی سووریا؛ هه‌ر‌Ú†Ù‡‌نده‌ ڕووسیا Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ به‌رچاوی له‌ دروستكردنی قه‌یرانی حه‌له‌بدا هه‌یه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌یش، زۆر ئاشكرایه‌ كه‌ جه‌نگانی ڕووسیا له‌ سووریادا، له‌سه‌ر بنه‌مای به‌رژه‌وه‌ندیی تاكه‌كه‌سییه‌ØŒ نه‌Ùƒ له‌سه‌ر به‌ده‌ستهێنانی شانازییه‌ÙƒÛŒ مێژوویی.

له‌ كۆتاییدا، دیارترین جیاوازیی نێوان تێكهه‌ڵچوون Ùˆ پێكدادانه‌كانی سووریا Ùˆ ئۆكراین، قه‌باره‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌كه‌‌یه‌. جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆی سووریا، گیانی زیاتر له‌ 400 هه‌زار كه‌سی ‌ستاندووه‌وه‌ Ùˆ نزیكه‌ÛŒ یازده‌ ملیۆن په‌نابه‌ر Ùˆ ئاواره‌ÛŒ ناوخۆیی و، هه‌روه‌ها Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ گرووپی تیرۆریستیی داعشی Ù„ÛŽ كه‌تۆته‌وه‌. به‌ڵام جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ئۆكراین، له‌ خراپترین حاڵه‌تدا گیانی ‌10 تا ‌15 هه‌زار كه‌سی ستاندووه‌‌ و، ‌‌ 1.5 ملیۆن ئاواره‌ÛŒ ناوخۆی Ù„ÛŽ كه‌وتۆته‌وه‌.

به‌بێ پشتیوانی Ùˆ پاڵپشتیی سه‌ربازی Ùˆ لۆجستیكیی ڕووسیا بۆ‌ خه‌ÚµÙƒÛŒ كۆماری دۆنتیسك Ùˆ لوهانسك (Donetsk and Luhansk)ØŒ جه‌Ù†Ú¯ له‌ ئۆكراین له‌ مانگی ئۆگۆستی ساڵی 2014 كۆتاییی Ù¾ÛŽ ده‌هات و، دواتریش له‌ ساڵی 2015شدا، ئه‌Ù… ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌ هه‌ر له‌ ئارادا بوو. هه‌ر به‌Ù… پێیه‌یش، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ده‌ستێوه‌ردانی ڕووسیا له‌ ساڵی 2015 و، مكۆڕبوونی له‌سه‌ر مانه‌وه‌ÛŒ ئه‌سه‌د، نه‌بوایه‌ØŒ له‌وانه‌یه‌ تاوه‌كوو ئێستا به‌شار ئه‌سه‌د له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات لادرابا. بوونی ڕووسیا، مه‌رجی پێویست بۆ درێژه‌دانی هه‌ردوو جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌كه‌یه‌.

 Ø¨Ù‡‌ڵام له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌وه، كه‌ ئامانج Ùˆ پاڵنه‌ره‌كانی به‌شداری له‌Ù… دوو جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌دا Ù„ÛŽÙƒ‌ جیاوازن، كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیهانی، بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ دوو جۆره‌ فراوانخوازییانه‌ÛŒ ڕووسیا، پێویستیی به‌ په‌ره‌پێدانی ستراتیژییه‌ÙƒÛŒ هاوته‌ریب، به‌ڵام جیاواز هه‌یه‌. زۆر ساویلكانه‌یه‌ كه‌ وا بیر بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئابڵووقه ‌ئابوورییه‌كان، ده‌توانێت ئه‌Ù… كێشانه‌ چاره‌سه‌ر بكات.

 

سه‌رچاوه‌:

http://nationalinterest.org

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون