PÊNÛS
 
Ú†Û†Ù† دیاردەى کۆمەڵایەتى بناسینەوە؟ 
     2016-10-01
ئارى ڕەفیق

چۆن دیاردەى کۆمەڵایەتى بناسینەوە؟

ئارى ڕەفیق/ ماستەر لە کۆمەڵناسى

زنجیرەى چوارەم

"دیاردەى کۆمەڵایەتى - Social phenomena" Ú†Û•Ù…Ú©ÛŽÚ©Ù‰ دیکەى کۆمەڵناسانەیە Ú©Û• لەناو خۆیدا پێودانگێکە بۆ تێگەییشتن Ùˆ ناسینەوەى کردەیەکى کۆمەڵایەتى. کاتێک بایەخى ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û• دەردەکەوێ، ئەگەرهاتوو نیازمان وابوو بە ئەجێنداوە ئیش لەسەر ڕووبەڕووبوونەوەى کردەیەکى گشتى بکەین Ú©Û• Ù„Û• ژیانى کۆمەڵایەتیماندا ڕوو دەدات، چونکە هەر ڕەفتارێکى کۆمەڵایەتى، ئەگەر Ù„Û• قاڵب نەدرێ Ùˆ ناونیشانێکى بۆ دانەتاشرێ، ناکرێ Ù‡Û•Ú•Û•Ù…Û•Ú©Ù‰ Ù‡Û•Ù… قسە Ù‡Û•Ù… ئیش لەسەر ڕووبەڕووبوونەوەى بکرێ. جا لێرەوە ئاسانتر تێ دەگەین یەکێک Ù„Û• فاکتەرەکانى تەشەنەسەندنى Ú©ÛŽØ´Û• کۆمەڵایەتییەکان Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ کوردیدا، Ú©Û• دواتر Ù¾Û•Ù„ دەهاوێژێ بۆ قۆناغێکى تێکچڕژاوتر Ú©Û• قۆناغى "بەدیاردەبوونى کۆمەڵایەتی"یە Ù„Û• دیوە نێگەتیڤەکەیەوە، دروست دەگەڕێتەوە بۆ ڕووبەڕوونەبوونەوەى خودى کردە Ùˆ Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ دیاردە کۆمەڵایەتییەکان بە ئالیەت Ùˆ نەخشەڕێى زانستى Ùˆ لەقاڵبنەدانى. بە بڕواى من ئەم تەشەنەکردنە، Ú©Û• دەکرێ بە "مەترسیدار" بۆى بڕوانین، بە دوو فاکتەرەوە گرێى بدەین:

فاکتەرى یەکەم/ بەشێکى زۆر لەو بەرپرسانەى کە بەرپرسیارێتیى دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانیان پێ سپێردراوە، ڕوئیا و ئەجێندایەکى کورتبینیان هەیە و کاروبارى ڕۆژ ڕایى دەکەن و نازانن و ناتوانن بۆ گۆڕینى هاوکێشە کۆمەڵایەتییەکان، لانی کەم بۆ پێنج ساڵى ئاییندە، ئەجێندایان هەبێ؛ کە من پێم وایە لە کەمتوانایى و نەزانینەوە سەرچاوەى گرتووە.

فاکتەرى دووەم/ خەمساردیى بەرپرس و دامەزراوەکان لە لایەک و نەبوونى فۆکەس لەسەر ئەداى دامەزراوەکان و نەبوونى "فیدباک" لەسەر جێپەنجەى ئەو کەسانەى ڕاسپێردراون تا ژیانى کۆمەڵایەتیى کۆمەڵگه ڕێک بخەنەوە، وای کردووە نەخشەى کێشە و دیاردە کۆمەڵایەتییەکان بازنەیەکى هەڕەمەکى وەربگرێ. ئەوەتا ساڵ و تەمەنیش دەڕوا، ئەوان لەناو بازنەکاندا بەو دەستوپێسپێتییەوە دەخولێنەوە بەبێ ئەوەى تروسکایییەک هەبێ بۆ ڕێکخستنەوەى ئەو نەخشە تێکئاڵۆزکاوە کۆمەڵایەتییەمان.

دیاردەى کۆمەڵایەتى، وەکو چەمک و ناسینەوەى خەسڵەتەکانى:

کۆمەڵناسى فەڕەنسى "ئەمیل دۆرکهایم" لەبارەى تێگەییشتن لە چەمکى دیاردەى کۆمەڵایەتى، وا دەیخاتە ڕوو کە دیاردەى کۆمەڵایەتى جۆرێکە لە جۆرەکانى ڕەفتار، هەندێ جاران جێگیرە هەندێ جارانیش گۆڕانکارى بەسەردا دێت و بە شێوەیەکى ناجێگیر دەردەکەوێ. پێیشی وایە کە دیاردەى کۆمەڵایەتى، زێدەتر بە هۆى کاریگەریى فشارێکى دەرەکى بۆ سەر کۆمەڵێک و توێژێک لە کۆمەڵگه دروست دەبێ و دواجار دیاردەیەکى کۆمەڵایەتیى لێ دەکەوێتەوە. هەر لەو دیدگایەوە "ئەمیل دۆرکهایم" پێی وایە ئەگەر بمانەوێ دیاردەى کۆمەڵایەتى بناسینەوە، پێویستە و دەبێ ئەو تایبەتمەندییانەى خوارەوەى تێدا دەربکەوێ:

یەکەم/ دیاردەى کۆمەڵایەتى، هەمیشە سیماتێکى گشتى هەیە Ùˆ دەبێ Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• کەسانێکدا دەربکەوێ. واتا دیاردەى کۆمەڵایەتى، هیچ کات نابێ سیماتی تاكگه‌رایی (فه‌ردانییه‌ت) وەربگرێ Ùˆ Ù„Û• "تاک"دا لێکەوتەى هەبێ. هەرکاتێک سیماتى تاكگه‌راییی تێدا دەرکەوت، Ù¾ÛŽÙ‰ ناگوترێ "دیاردەى کۆمەڵایەتى".

دووەم/ دیاردەى کۆمەڵایەتى، خۆڕسکە. بەبێ نەخشەڕێ و بەرنامەڕێژى دروست دەبێ، واتا بە فۆرمێکى سروشتى لە ژیانى کۆمەڵایەتیدا لە ڕێگەى کارلێکى نێوان تاک و کۆمەڵگه دێتە کایەوە.

سێیەم/ دیاردەى کۆمەڵایەتى، تابیعێکى مرۆڤیى هەیە و تەنیا لە کۆمەڵگەى مرۆڤایەتیدا هەستى پێ دەکرێ، واتا هیچ ڕەفتارێک لە دەرەوەى مرۆڤ و کۆمەڵگەى مرۆڤایەتى "کە مەبەست لێى پێکهاتەى گیاندارەکانى دیکەیە"، ناچێتە ناو چوارچێوەى دیاردەى کۆمەڵایەتى.

چوارەم/ هەروەها هەر دیاردەیەکى کۆمەڵایەتى Ú©Û• دروست دەبێ، بەیەکەوەبەستنەوەیەک هەیە Ù„Û• نێوان ڕەگەزەکانى بەدیاردەبوونى کۆمەڵایەتى، واتا بە تەنیا فاکتەرێک دیاردەى کۆمەڵایەتى دروست ناکات، بەڵکوو بەیەکەوەگرێدانێک هەیە Ù„Û• نێوان بیروباوەڕە کۆمەڵایەتییەکان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕەفتارە ڕواڵەتییەکان Ùˆ ئەو نۆرمانەى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡ مومارەسەى دەکات. هەندێ جاریش دیاردەى کۆمەڵایەتى بە شێوەیەکى زۆردارانە بەسەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا سەپێنراوە Ùˆ دواتر قاڵبێکى ڕەفتاریى وەرگرتووە.

پێنجەم/ سەپاندنى نائارەزوومەندانەى ڕەفتارە کۆمەڵایەتییەکان Ú©Û• Ù„Û• فۆرمى نەریتە کۆمەڵایەتییەکاندا دەردەکەوێ، وای Ù„ÛŽ هاتووە Ù„Û• ڕەفتارێکى گشتیی کۆمەڵایەتییەوە گواستراوەتەوە Ùˆ کاریگەریى کردۆتە سەر ڕەفتارى تاک. هەربۆیە، تاکى ناچار کردووە بە مومارەسەکردنییه‌وه‌ پابەند بێ. ئەم ڕەفتارە، ئەگەرچى جۆرێک Ù„Û• سیماتى دوژمنکارانەى کۆمەڵایەتیشى وەرگرتووە، بەڵام چونکە بە قۆناغبەندى گوازراوەتەوە Ùˆ قاڵبى خۆى وەرگرتووە، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ تاکەکانى پێیەوە پابەندن.

 

خاڵى جیاکەرەوەى نێوان "دیاردەى کۆمەڵایەتى" و "کێشەى کۆمەڵایەتى":

"Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ کۆمەڵایەتى"ØŒ هەمیشە حوکمێکى پێشوەختەى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ لەسەرى هەیە. ئەگەر هات Ùˆ Ù„Û• لایەن ژمارەیەک Ù„Û• خەڵک مومارەسە بکرێ، هیچ کاتێکیش پەسەندکراو نییە. Ù„Û• بەرامبەر ڕوودانى هەر کێشەیەکى کۆمەڵایەتیشدا "سزا" هەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەى، بۆ نموونە (Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ بەکارهێنان Ùˆ کارپێکردنى ماددەى هۆشبەر Ùˆ ئەنجامدانى ئەو تاوانانەى Ú©Û• دەچنە ناو چوارچێوەى توندوتیژى Ùˆ پێشێلکاریى مافەکانى مرۆڤ Ùˆ نانەوەى پشێوى Ùˆ بازرگانیکردن بە مرۆڤ Ùˆ گێچەڵپێکردنى سێکسى Ùˆ ...هتد).

تایبەتمەندییەکى دیکەى "Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ کۆمەڵایەتى" ئەوەیە Ú©Û•  Ø¯Û•Ú¯ÙˆÙ†Ø¬ÛŽ سیماتێکى Ù‡Û•Ù… تاكگه‌رایانه‌ÛŒ هەبێ، Ù‡Û•Ù… هەندێ جاریش Ù„Û• لایەن Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• پراکتیزە بکرێ. ئینجا، ÙˆÛ•Ú© Ù„Û• زنجیرەى سێیەمى وتارەکەیشماندا ئاماژەمان بە ڕەگەزەکانى Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ کۆمەڵایەتى کردبوو و، تێیدا ئەوەمان خستە ڕوو Ú©Û• لەسەر ئاستى تاک، سروشتى Ú©ÛŽØ´Û•Ú©Û• Ùˆ تێڕوانینى تاکەکە دەتوانێ حوکم لەسەر ئەوە بدات كه‌ ئەوەى بەرەوپیرى هاتووە کێشەیە بۆسەر سایکۆلۆژی Ùˆ پەیوەندیى کۆمەڵایەتى Ùˆ ڕەفتارى ئەو یاخود نا؛ هەروەک Ú†Û†Ù† ئەوەیشمان ڕوون کردەوە Ú©Û• هەمیشە ئەو ڕەفتارەى کاریگەریى نێگەتیڤ لەسەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© خەڵک دروست بکا، دەبێ ÙˆÛ•Ú© Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ کۆمەڵایەتى مامەڵەى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بکرێ.

هەرچى "دیاردەى کۆمەڵایەتی"یە حوکمێکى پێشوەختەى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ییی نییە و، بگرە ئەو دیاردە کۆمەڵایەتییانەى Ú©Û• Ù„Û• نەوەکانەوە بۆ یەکتر گواستراونەتەوە Ù†Û•Ú© کۆمەڵگه، ڕووبەڕووى نابێتەوە، بەڵکوو لادان لێى، ÙˆÛ•Ú© پەرچەکردارێکى نامۆ پەنجەى بۆ ڕادەکێشرێ. بۆ نموونە (دیاردەى کۆچکردن، پرۆسەى هاوسەرگیرى، مومارەسەى نۆرم Ùˆ نەریتەکان، ڕێوڕەسمە کۆمەڵایەتییەکانى ÙˆÛ•Ú© پرسەگێڕان Ùˆ ڕێوڕەسمى جەژنەکان Ùˆ ....هتد).

خاڵێکى ترى جیاکەرەوەى "دیاردەى کۆمەڵایەتى" Ù„Û•Ú¯Û•Úµ "Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ کۆمەڵایەتى"ØŒ تێپه‌ڕینیه‌تی Ù„Û• سیماتێکى تاكییەوە بۆ سیماتێکى گشتى، کاتێک لەسەر ڕەفتارى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© یان توێژێک یان چینێکى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا Ú•Û•Ù†Ú¯ بداتەوە.

ئایا دەگونجێ دیاردەى کۆمەڵایەتى، ببێتەوە بە کێشەى کۆمەڵایەتى:

لە ڕاستیدا دیاردە کۆمەڵایەتییەکان هەمیشە نێگەتیڤ نین، خودى دیاردەى کۆمەڵایەتى بەسەر دوو ئاراستەى بنەڕەتیدا دابەش دەبێ:

ئاراستەى یەکەم/ دیاردەى کۆمەڵایەتیى پۆزەتیڤ: Ú©Û• خۆى Ù„Û• پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان Ùˆ ڕێوڕەسمەکان Ùˆ کۆدەنگیى کۆمەڵایەتى Ù„Û• کاروبارى هەره‌وەزى Ùˆ پابەندبوون بە بەها کۆمەڵاییەتییەکاندا دەبینێتەوه‌ØŒ واتا ئەو دیاردانەى Ú©Û• زۆرینەى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡ پابەندبوون Ùˆ پاراستن Ùˆ هێشتنەوەیان بەپێویست دەزانێ.

ئاراستەى دووەم/ دیاردەى کۆمەڵایەتیى نێگەتیڤ: Ù„Û•Ù… ئاراستەیەدا، زێدەتر ئەو دیاردە پەسەندنەکراوانە دەگرێتەوە Ú©Û• دەبنەى مایەى لێکەوتنەوەى "Ú©ÛŽØ´Û•" لەسەر ئاستى تاک Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡. دەکرێ نموونەکانى دیاردەکانى (تەڵاق Ùˆ پرۆسە هاوسەرگیرییە ناتەندروستەکانى ÙˆÛ•Ú© Ú˜Ù† بە Ú˜Ù† Ùˆ گەورە بە بچووک Ùˆ خەتەنەکردنى کچان Ùˆ سواڵکردن Ùˆ کارپێکردنى منداڵى خوار تەمەنى کامڵبوون Ùˆ خۆسووتاندنى ژنان Ùˆ ....هتد) بخەینە ڕوو Ú©Û• Ù„Û• لایەن زۆرینەى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌وه‌ پەسەندکراو نین Ùˆ ئیرادەیەکى گشتیتش بۆ کاڵکردنەوەیان هەیە.

ئەگەر لەسەر ئاراستەى دووەم بوەستین، لێرەوە بۆمان ڕوون دەبێتەوە کاتێک دیاردە کۆمەڵایەتییە نێگەتیڤەکان زیاد Ù„Û• پێویست پەرە دەستێنن Ùˆ Ù„Û• ڕووبەڕووبوونەوەى ئاسایى Ùˆ چارەسەرى دامەزراوەیەک دەردەچن Ùˆ دەبنە سەرئێشە بۆ Ú©Û†Ù‰ دەسەڵاتەکان، Ù„Û•ÙˆÛŽÙˆÛ• دەچێتەوە قۆناغى بەکێشەبوونى کۆمەڵایەتى. ئەم قۆناغەیش قورسترین قۆناغە و، بۆ هەر هەوڵێکیش Ú©Û• نیازی بۆ کاڵکردنەوەى هەبێ، پێویستیى به‌ ئەجێندایەکى گشتگیر هەیە تا بگەیەنرێتە ئاستێک Ú©Û• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ پرۆسەى گۆڕانى کۆمەڵایەتییەوە بچووک بکرێتەوە. Ù„Û• ماوەى پازدە ساڵى ڕابردوویشدا، بۆ کاڵکردنەوەى بەشێک Ù„Û• دیاردە کۆمەڵایەتییە نێگەتیڤەکان کارى زۆر کراوە، بەڵام Ù„Û• ئاست هەندێ دیاردەى تریشدا Ú©Û• Ú•Û†Ú˜ بە رۆژ ÙˆÛ•Ú© نەخۆشیى شێرپەنجە تەشەنە دەکەن، نەمانتوانیوە Ù‡Û•Ù… بیکەینە ئەولەویەتى ئەجێنداى دوورمەوداى خۆمان، Ù‡Û•Ù… Ù„Û• ئاستیاندا ئیرادەیەکى فرەلایەنمان ÙˆÛ•Ú© گەورەیى Ùˆ تێکچڕژاویى دۆخەکە نەبووە.

 
 
« Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ کوردى، Ù„Û• قۆناغى گۆڕانى کۆمەڵایەتییەوە بەرەو قۆناغى ڕیفۆرمى کۆمەڵایەتى
« له‌باره‌ی پرۆسەی "ڕیفۆرمی كۆمەڵایەتی"یەوە
« لەنێوان Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ کۆمەڵایەتى Ùˆ دیاردەى کۆمەڵایەتیدا
« Ú†Û†Ù† دیاردەى کۆمەڵایەتى بناسینەوە؟
« Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ داخراو
« Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ کراوە Ùˆ ڕەهەندەکانى
« فۆبیاى کۆمەڵایەتى چییەو Ú†Û†Ù† ڕووبەڕووى ببینەوە؟

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون