PÊNÛS
هه‌شت فاكته‌ری یه‌‌كلاكه‌ره‌وه،‌ كه‌ شێوازی شه‌ڕی مووسڵ ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن  

2016-10-29

هه‌شت فاكته‌ری یه‌‌كلاكه‌ره‌وه،‌ كه‌ شێوازی شه‌Ú•ÛŒ مووسڵ ده‌ستنیشان ده‌كه‌Ù†

نووسه‌ر: زه‌لمای خه‌لیلزاد

پێنووس: چاوه‌ڕوان ده‌كرێت  شه‌Ú•ÛŒ حكوومه‌تی عێراق Ùˆ هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ بۆ گرتنه‌وه‌ÛŒ مووسڵ به‌ پاڵپشتیی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، شه‌Ú•ÛŽÙƒÛŒ درێژخایه‌Ù† بێت، شه‌Ú•ÛŽÙƒ كه‌ تازه‌ ده‌ست Ù¾ÛŽ كراوه‌. گۆڕانكارییه‌كان Ùˆ چۆنیه‌تیی پێشكه‌وتنی ئه‌Ù… ئۆپه‌راسیۆنه پێشبینی ناكرێت، به‌ڵام هه‌شت فاكته‌ر یاخود هۆكار ده‌ره‌نجامی كۆتاییی ئه‌Ù… شه‌Ú•Ù‡‌ ده‌ستنیشان ده‌كه‌Ù†:‌

بڕیارێك كه‌ داعش ده‌یدات:

ئایا داعش ده‌ست به‌ شه‌Ú•ÛŽÙƒÛŒ تاقه‌تپرووكێن Ùˆ درێژخایه‌Ù† ده‌كات، یاخود پاشه‌كشه‌ ده‌كات Ùˆ شه‌Ú•ÛŒ خۆی له‌ عێراق، بۆ كاتێكی تر هه‌ڵده‌گرێت؟ له‌ جیاتی ئه‌وه‌ÛŒ  عێراق دوایین بنكه‌ÛŒ داعش بێت، داعش ده‌توانێت بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سووریا یاخود له‌ بیابانی به‌رفراوانی نێوان ئه‌نبار Ùˆ مووسڵ بڵاو بێته‌وه‌ØŒ شوێنێك كه‌ ئێستایش به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ پێداویستییه‌كانی خۆی تێدا حه‌شار داوه‌. به‌گریكردنی مان Ùˆ نه‌مان له ‌مووسڵدا، نه‌Ùƒ ‌ته‌نیا له‌سه‌ر خه‌ÚµÙƒÛŒ ئاسایی Ùˆ سڤیلی مووسڵ گران ڕاده‌وه‌ستێ، به‌ڵكوو شكستێكی كاره‌ساتباریشه‌ بۆ داعش Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ڕێكخراوه‌كه‌یان له‌ ئاستی جیهانیدا. Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ سووریا Ùˆ په‌رشوبڵاوبوونه‌وه‌ له‌ بیابان، جه‌Ù†Ú¯ له‌ عێراقدا بۆ كاتێكی تر ده‌گوازێته‌وه‌.

خێراییی سه‌ركه‌وتنی سه‌ربازی له‌ مووسڵدا:

ده‌رفه‌تێكی باش له‌ ئارادایه‌ كه‌ ئۆپه‌راسیۆنی مووسڵ، له‌ كۆتاییدا ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ له‌ناوبردنی ڕیشه‌ییی داعش، به‌ڵام خێرایی له‌ شه‌Ú•ÛŽÙƒÛŒ له‌Ù… شێوه‌یه‌دا كاریگه‌رییه‌ÙƒÛŒ به‌رچاوی له‌سه‌ر خولێكی مێژوویی له‌ ڕووداوه‌كاندا هه‌یه‌. له ‌به‌رامبه‌ریشدا، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر پێكدادانه‌كان درێژه‌ بكێشێت، ئه‌وه‌ ئه‌كته‌ره‌ جۆراوجۆره‌كانی وه‌Ùƒ ئه‌مریكا Ùˆ ئێران Ùˆ توركیا Ùˆ په‌كه‌كه‌ Ùˆ میلیشیا شیعه‌كان، هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† ڕووداوه‌كان له‌ قازانج Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیاندا بگۆڕن.

Ú•Û†ÚµÛŒ میلیشیا شیعه‌كان:

سه‌رۆكی ئه‌نجوومه‌Ù†ÛŒ وه‌زیران، حه‌یده‌ر عه‌بادی، ده‌رباره‌ÛŒ پرسی به‌شداریی میلیشیا شیعه‌كان له‌ شه‌Ú•ÛŒ مووسڵدا زۆر دڵنیا نییه‌ Ùˆ دوودڵه‌. عه‌بادی له‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ یه‌كه‌Ù…ÛŒ ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌دا، به‌ÚµÛŽÙ†ÛŒ دا كه‌ ته‌نیا سوپای عێراق Ùˆ پۆلیسی نه‌ته‌وه‌یی، ئه‌Ùˆ هێزانه‌Ù† كه‌ ده‌چنه‌ ناو مووسڵه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌‌ تێگه‌ییشتنی ئه‌وه‌ هه‌بوو كه‌ هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ØŒ ده‌چنه‌ ناو به‌شه‌ كوردییه‌كانی شاری مووسڵ.  میلیشیا شیعه‌كانیش له‌ مۆبالیزه‌كردنی خه‌ڵكدا، بۆ‌ ده‌سته‌به‌ركردنی ئاسایشی Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌كانی پشتیوانی به‌ مه‌به‌ستی پێشكه‌وتنی هێزه‌ سه‌ربازییه‌كان، Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ بنچینه‌یییان هه‌یه‌. به‌ڵام له‌وانه‌یه‌ عه‌بادی ئه‌Ùˆ توانا Ùˆ هێزه پێویسته‌‌ÛŒ نه‌بێت كه‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له ‌به‌شداریی میلیشیا شیعه‌كان بگرێت. بارگرژی له ‌نێوان شیعه‌ Ùˆ سوننه‌ØŒ ده‌توانێت له‌ هه‌موو عێراقدا بڵاو ببێته‌وه‌ و، ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ په‌ره‌سه‌ندنی توندڕه‌ÙˆÛŒ.

ڕۆڵی توركیا:

بارگرژیی ‌نێوان ئانكا‌را‌ Ùˆ به‌غدا له‌سه‌ر به‌شداری Ùˆ بوونی هێزه‌كانی سوپای توركیا له‌ نزیك مووسڵ، هه‌روا دێت Ùˆ توندتر ده‌بێته‌وه‌. سه‌رۆككۆماری توركیا، Ú•Ù‡‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆغان، Ù¾ÛŽ ده‌Ú†ÛŽ كه‌ هه‌روا مكوڕ بێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ Ú•Û†ÚµÛŒ كاریگه‌ری له‌ داهاتووی مووسڵدا هه‌بێت و، سه‌ره‌ڕای دژایه‌تیی به‌غدا، چاوه‌ڕوان ده‌كرێ به ‌درێژاییی شه‌Ú•Ù‡‌‌كه‌ØŒ له‌ هه‌ندێ شوێندا به‌شداری Ùˆ ده‌ستێوه‌ردان بكات. توركیا حه‌زی له‌وه‌یه‌ كه‌ پاڵپشتیی له‌ توركمانه‌ سوننه‌كان بكات. هه‌روه‌ها ئانكا‌را،‌ به‌گومانه‌وه‌ چاودێریی چالاكی Ùˆ جموجووڵه‌كانی هێزه‌كانی په‌كه‌كه‌ Ùˆ یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ له‌ ناوچه‌ÛŒ شنگال ـــ نێوان مووسڵ Ùˆ سووریا ـــ ده‌كات.  ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌ستێوه‌ردانی به‌هێزی توركیا، ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ تووڕه‌بوونی میلیشیا شیعه‌كان Ùˆ كاردانه‌وه‌یانی به ‌دوای خۆیدا بێنێت.

بارگرژی له ‌نێوان به‌غدا Ùˆ كورده‌كان:

هه‌رچه‌نده‌ حكوومه‌تی عێراق Ùˆ كورده‌كان، هاوكارییه‌ÙƒÛŒ توندوتۆڵیان بۆ پێكه‌وه به‌Ú•Ù‡‌وڕووبوونه‌وه‌ÛŒ داعش له‌ مووسڵدا ‌ هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام ناتوانین ئه‌Ú¯Ù‡‌ری پێكدادانی نێوان ئه‌Ù… دوو لایه‌نه‌ له‌به‌رچاو نه‌گرین. هه‌رچه‌نده‌ گوشاری كورده‌كان بۆ سه‌ربه‌خۆیی، ئه‌وله‌وییه‌تێكی كه‌متری به ‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كانی داعش هه‌یه،‌ به‌ڵام ناكۆكییه‌كانی كورده‌كان Ùˆ به‌غدا له‌سه‌ر دۆخی كه‌ركووك Ùˆ ناوچه‌كانی تر، كه‌ ئێستا له‌ژێر كۆنترۆڵی كورده‌كاندایه‌ØŒ هه‌ر به‌رده‌وامه‌. پاش كۆتاییهاتنی ئه‌Ùˆ ئۆپه‌راسیۆنه،‌ "مه‌سعوود بارزانی" به ‌دوای په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ نوێدایه،؛ به‌Ù… پێیه‌یش گوشار بۆ سه‌ر به‌غدا زیاتر ده‌كات. كورده‌كان، بۆ قۆناغێكی دیاریكراو، به ‌دوای سه‌ربه‌خۆیییه‌ÙƒÛŒ خێرا، یاخود ئۆتۆنۆمییه‌ÙƒÛŒ ناوچه‌یییه‌وه‌Ù†. نه‌بوونی ڕێككه‌وتن له‌ نێوان به‌غدا Ùˆ كورده‌كان به ‌درێژاییی ئه‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ قۆناغه‌ØŒ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ بارگرژییه‌كانی Ù„ÛŽ ده‌كه‌وێته‌وه‌.

حكوومه‌تی خۆجێیی:

ناكۆكییه‌ÙƒÛŒ به‌رچاو سه‌باره‌ت به‌ چۆنیه‌تیی ڕێكخستنی حكوومه‌تی داهاتووی مووسڵ هه‌یه‌. بیركردنه‌وه ‌(ڕوانگه‌)ÛŒ ئێستا له‌ به‌غدا ده‌رباره‌ÛŒ به‌پارێزگاربوونی نه‌وفل حه‌مادی(Nawfal Hammadi) له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌نجوومه‌Ù†ÛŒ پارێزگایه‌ØŒ كه له‌ نه‌ینه‌وادا‌ ڕێبه‌رایه‌تییه‌كه‌ ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆ. ئه‌نجوومه‌نێك، كه‌ له‌وانه‌یه‌ له ‌نێوان نوێنه‌رانی به‌غدا Ùˆ نوێنه‌رانی حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان Ù¾ÛŽÙƒ بێت، به‌ڵام ده‌بێت چاوه‌ڕوان بین كه‌ ئایا ئه‌Ù… هاوكێشه‌یه‌ ده‌بێته‌ جێگه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌زامه‌ندیی لایه‌نه‌كان و، ئایا خه‌ÚµÙƒÛŒ نه‌بنه‌وا پشتیوانیی Ù„ÛŽ ده‌كه‌ن؟ هه‌روه‌ها ده‌بێت بزانین كه‌ ئایا كورده‌كان Ùˆ ئه‌Ùˆ كه‌مینانه‌ÛŒ كه‌ ده‌سه‌ڵاتیان له‌ نه‌ینه‌وادا هه‌یه‌ پێشوازی له‌ دروستبوونی پارێزگایه‌ÙƒÛŒ سه‌ربه‌خۆ ده‌كه‌ن؟ ئایا ئه‌Ùˆ ئازادییه‌یان ده‌بێت كه‌ له ‌نێوان په‌یوه‌ستبوون به‌ هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ØŒ یاخود مانه‌وه‌ وه‌Ùƒ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ ئۆتۆنۆمی له‌ هه‌رێمی فیدراڵی نه‌ینه‌وادا، یه‌كێكیان هه‌ڵبژێرن؟ 

دووباره‌بنیاتنانه‌وه‌ Ùˆ پێداویستییه‌ مرۆیییه‌كان:

Ù¾ÛŽ ده‌چێت هیچ پرۆژه‌یه‌ÙƒÛŒ نوی بۆ دووباره‌بنیاتنانه‌وه‌ له‌ دوای ئازادكردنه‌وه‌ÛŒ مووسڵ، له‌ ئارادا نه‌بێت. ئیداره‌ÛŒ ئۆباما له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕێكخراوه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا، كه‌ بۆ پێدانی یارمه‌تی به‌ هاووڵاتیانی مووسڵ، كه‌ Ù¾ÛŽØ´  Ø¦Ø§Ø²Ø§Ø¯ÙƒØ±Ø¯Ù†Ù‡‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ شاره‌ هه‌ڵاتوون، هاوكاری ده‌كات، به‌ڵام هیچ به‌رنامه‌یه‌ÙƒÛŒ بۆ پرسه‌ درێژخایه‌نه‌كان Ùˆ دووباره‌نیشته‌جێكردنی خه‌ÚµÙƒÛŒ سڤیل له‌ دوای كۆتاییهاتنی شه‌Ú•‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌یان بۆ مووسڵ، Ù¾ÛŽ نییه‌. Ú•ÛŽÙƒ هه‌مان ئه‌Ùˆ ڕووداوه‌ÛŒ بۆ ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ÛŒ تر، كه‌ له‌ ده‌ستی داعش ڕزگار كران، ڕووی دا.

سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یش، دابه‌زینی نرخی نه‌وت، حكوومه‌تی به‌غدای خستۆته‌ ناو‌ بارودۆخێكی داراییی زۆر دژوار Ùˆ ناڕوون  و، به‌Ù… پێیه‌یش عێراق بۆ هه‌بوونی پلانێكی بنیاتنانه‌وه،‌ پێویستیی به‌ یارمه‌تی هه‌یه‌. درێژه‌پێدانی ئه‌Ù… پرۆسه‌یه‌ له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دووباره‌بوونه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ كه‌مته‌رخه‌مییه‌ÛŒ كه‌ له‌ فه‌للوجه‌ Ùˆ ڕومادی ڕووی دا.

 

پڕژانه‌سه‌ر هۆكاره‌ بنچینه‌یی یاخود ڕیشه‌یییه‌كان:

هۆكاری ڕیشه‌ییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆی عێراق، هه‌موو ئه‌Ùˆ سیاسه‌ته‌ تائیفییانه‌ÛŒ حكوومه‌ته‌كانی پێشووتری عێراق Ùˆ شكستی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی ئه‌Ùˆ وڵاته له‌ دروستكردنی میكانیزمی گونجاوی‌‌ دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاتدا ده‌گرێته‌وه‌. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر عێراق دوای ئازادكرنه‌وه‌ÛŒ مووسڵ، نه‌پڕژێته‌ سه‌ر ئه‌Ùˆ پرسه‌ ڕیشه‌یی Ùˆ بنچینه‌یییانه،‌ ئه‌وه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ دیسانه‌وه‌ داعش سه‌ر هه‌ڵده‌داته‌وه‌.

داعش خۆی، له‌ژێر خۆڵه‌Ù…ÛŽØ´ÛŒ ئه‌لقاعیده‌وه‌‌ØŒ كه‌ له‌ نێوان ساڵانی 2006 تاوه‌كوو 2009 شكستی خواردبوو، سه‌ری هه‌ڵهێنا. به‌ Ù‡Û†ÛŒ شكستی حكوومه‌تی عێراق له‌ به‌ڕێوه‌بردنی وڵات Ùˆ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ هه‌ڵسوكه‌وتی شكستخواردوو (فاشل) به‌ درێژاییی خولی دووه‌Ù…ÛŒ سه‌رۆكایه‌تیی پێشووتری ئه‌نجوومه‌Ù†ÛŒ وه‌زیران، نووری مالیكی،  تووڕه‌ییی تائیفی، دیسانه‌وه‌ دروست بوو Ùˆ ده‌ستی Ù¾ÛŽ كرده‌وه‌.

زۆرن ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا بڕوایان وایه‌ كه‌ ئیداره‌ÛŒ ئۆباما، ویستی ئه‌وه‌ÛŒ هه‌یه‌ كه‌ ئازادكردنه‌وه‌ÛŒ مووسڵ، وه‌Ùƒ پرۆژه‌ Ùˆ میراتی ئیداره‌كه‌ÛŒ Ù¾ÛŽØ´ هه‌ڵبژاردنه‌كانی مانگی نۆڤێمبه‌ر، نیشان بدات. به‌ڵام په‌له‌كردنی ئۆباما و، ویستی ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ به‌خێرایی سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بێنێت، سه‌ر‌نجه‌كان له‌سه‌ر پرسه‌ بنچینه‌یییه‌ درێژخایه‌نه‌كانی وه‌Ùƒ دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات Ùˆ ڕێكخستنی ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌ییی نوێ ØŒ لا ده‌بات ( ئاراسته‌كه‌ÛŒ ده‌گۆڕێت).

 Ø¦Ù‡‌وه‌ پرسێكی ژیانییه‌ØŒ كه‌ گرنگی به‌ پرس Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌ درێژخایه‌نه‌كانی كێشه‌ Ùˆ گرفتی تیرۆریزم Ùˆ توندڕه‌ÙˆÛŒ له‌ عێراقدا بدرێت. ئۆپه‌راسیۆنێكی به‌هێز Ùˆ سه‌ركه‌وتوو، بۆ ‌لابردنی كێشه‌ÛŒ ئێستای عێراق، زۆر گرنگه‌ØŒ به‌ڵام ته‌نیا به‌Ùˆ مه‌رجه‌ÛŒ كه‌ گرنگی بدرێته‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ پاش ته‌واوبوونی ئه‌Ùˆ ئۆپه‌راسیۆنه‌یش‌. به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه،‌ هه‌ر جۆره‌ سه‌ركه‌وتنێك له‌ مووسڵدا، ته‌نیا ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ده‌ستپێكردنی قۆناغێكی نوێ له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆ له‌ عێراقدا.

سه‌رچاوه‌:

http://nationalinterest.org

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون